Iqtisodiyot
Migrantlarning pul o‘tkazmalarisiz O‘zbekistonda kambag‘allik 17 foizgacha oshishi mumkin – Jahon banki
O‘zbekistonlik muhojirlar orasida Rossiyani tanlayotganlar ulushi 57 foizgacha kamaygan. Xorijdan pul o‘tkazmalarining bo‘lmasligi mamlakatda kambag‘allik darajasini 9,6 foizdan 16,8 foizgacha oshirishi mumkin, deyiladi Jahon bankining migratsiyaga oid tadqiqoti xulosalarida.
Jahon banki “Oldinga yo‘l: Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasida muvaffaqiyatli migratsiyani qo‘llab-quvvatlash” nomli hisobotini taqdim etdi.
Unda Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasidagi migratsiya tendensiyalari va ularning davlat siyosatiga ta’siri tahlil qilingan.
“O‘zbekistonlik muhojirlar oqimi ko‘proq diversifikatsiyalangan”
Dunyo bo‘ylab jami migrantlarning uchdan bir qismi – 100 million nafari Yevropa va Markaziy Osiyoda yashaydi. Migratsiya mintaqa taraqqiyotidagi muhim masala bo‘lib qolmoqda. Daromadlar o‘rtasidagi tafovut, demografik nomutanosiblik, iqlim o‘zgarishi va qurolli mojarolar butun dunyo bo‘ylab migratsiya oqimining o‘sishiga hissa qo‘shishda davom etmoqda.
2020 yilda Qozog‘istondan chiqib ketgan 4 million muhojirning deyarli uchdan ikki qismi Rossiyaga, chorak qismi esa Germaniyaga ishlashga borgan.
Qirg‘iziston va Tojikistondan bo‘lgan muhojirlarning Rossiya iqtisodiyotiga bog‘liqligi bundan ham yuqori. 2023 yil holatiga ko‘ra, tojikistonlik va qirg‘izistonlik mehnat muhojirlarining 80 foizdan ortig‘i Rossiyaga yo‘l olgan.
O‘zbekistonlik muhojirlar oqimi ko‘proq diversifikatsiyalangan: 57 foizi Rossiyada, 15 foizi Qozog‘istonda va 10 foizi Ukrainada ishlaydi.
“Pul o‘tkazmalari bo‘lmaganda O‘zbekistonda kambag‘allik darajasi 9,6 foizdan 16,8 foizga oshishi mumkin edi”
Hisobot taqdimoti 5 mart kuni Toshkentda bo‘lib o‘tdi. / Foto: Jahon banki
Markaziy Osiyo mamlakatlarida mehnat migratsiyasi millionlab fuqarolar uchun asosiy daromad manbalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
2024 yil holatiga ko‘ra, mehnat muhojirlarining pul o‘tkazmalari Tojikiston yalpi ichki mahsulotining 45 foizini tashkil etdi – bu nisbiy ma’noda dunyodagi eng yuqori ko‘rsatkichdir. Qirg‘izistonda pul o‘tkazmalarining YaIMdagi ulushi 24 foiz, O‘zbekistonda esa 14 foizni tashkil etdi.
Bu mamlakatlardan kelgan muhojirlar chet elda ishlash orqali o‘z daromadlarini ikki yoki uch baravar oshirishlari mumkin, bu esa ularning oilalari turmush darajasini sezilarli yaxshilaydi. Xususan, Qirg‘izistonda pul o‘tkazmalari oladigan uy xo‘jaliklari orasida kambag‘allik darajasi 10 foizdan kam, ularsiz esa 50 foizdan oshgan bo‘lardi.
Hisob-kitoblarga ko‘ra, O‘zbekistonga pul o‘tkazmalari bo‘lmasa, mamlakatdagi kambag‘allik darajasi 9,6 foizdan 16,8 foizgacha oshishi mumkin.
Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi va uning migratsiyaga ta’siri
Rossiyaning Ukrainaga bosqini valutalar, energiya, xomashyo va oziq-ovqat narxlari, ta’minot zanjirlari hamda savdo aloqalariga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Bu ayniqsa Rossiya va Ukrainaga iqtisodiy jihatdan bog‘liq bo‘lgan Markaziy Osiyo davlatlari uchun sezilarli bo‘ldi.
Markaziy Osiyo va Kavkaz mamlakatlari uchun Rossiya asosiy migratsiya yo‘nalishi bo‘lgani sababli, ushbu geosiyosiy silkinish migratsiya oqimlariga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi, xorijdagi bandlik imkoniyatlarini qisqartirishi va mintaqaga pul o‘tkazmalarining kamayishiga sabab bo‘lishi kutilgan.
Qirg‘iziston va O‘zbekiston kabi Rossiyaga emigratsiya yuqori bo‘lgan davlatlar bo‘yicha yuqori chastotali ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, urush boshlangan dastlabki 6 oy ichida muhojirlar soni barqaror saqlangan, lekin 2022 yil sentabridan boshlab keskin kamayishni boshlagan:
Aynan shu davrda Rossiyada harbiy safarbarlik e’lon qilinib, mamlakat iqtisodiyoti yomonlashgan edi. Atigi 1 oy ichida bu ikki mamlakatdan muhojirlar soni 15 foizga kamaygan, Qirg‘izistondan borayotgan muhojirlar esa 2022 yilning oxirgi uch oyida 36 foizga qisqargan.
Markaziy Osiyodagi vaqtinchalik migratsiya va gender bo‘yicha tafovutlar
Vaqtinchalik migratsiya shakllari, ayniqsa qisqa muddatli ishchi migratsiya, asosan erkaklar orasida keng tarqalgan. Rossiya aholini ro‘yxatga olish statistikalarida Markaziy Osiyo muhojirlari orasida jinsiy nisbati deyarli teng deb ko‘rsatilsa-da, aslida kelib chiqish mamlakatlaridagi so‘rovnomalar buni rad etadi.
Vaqtinchalik migratsiya bo‘yicha tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki:
Qirg‘iziston va Tojikistonda muhojirlarning 80 foizini erkaklar tashkil etadi;
O‘zbekistonda esa bu ko‘rsatkich 90 foizga yetadi.
Yuqori malakali emigratsiya va Markaziy Osiyodagi vaziyat
Yevropa va Markaziy Osiyoning ba’zi kichik va o‘rta daromadli davlatlarida yuqori malakali emigratsiya keng tarqalgan. Masalan, Bosniya va Hersegovinada ishga layoqatli aholining 45 foizi, Albaniyada esa 30 foizdan ortig‘i chet elda yashaydi.
Markaziy Osiyo davlatlarida esa bu ko‘rsatkich ancha past:
Tojikiston va O‘zbekistonda yuqori malakali aholi orasida emigratsiya darajasi 5 foizdan kam.
O‘zbekistonda muhojirlarning 95 foizdan ortig‘i past malakali ishchi kuchi hisoblanadi.
Bu esa Markaziy Osiyo mamlakatlarida ko‘proq kam malakali mehnat migratsiyasi yetakchilik qilayotganini anglatadi.
Past malakali migratsiya muhojirlar, ularning oilalari va kelib chiqqan mamlakatlar uchun katta foyda keltiradi. Eng bevosita ta’siri – ishchilarning daromadi sezilarli oshishi, natijada uy xo‘jaliklarining daromad va farovonligining o‘sishi bo‘lib, bu pul o‘tkazmalari orqali mamlakatlarga katta mablag‘ oqimini ta’minlaydi.
Migratsiyani samarali tartibga solishda Jahon banki bergan tavsiyalar
Tegishli davlat siyosati choralarini ishlab chiqish uchun migratsiyaning har xil turlarini belgilash
Ushbu chora-tadbirlar yuqori malakali va past malakali muhojirlar, shuningdek, iqtisodiy imkoniyatlarni izlayotganlar va qurolli mojarolar tufayli o‘z mamlakatini tark etishga majbur bo‘lganlar o‘rtasidagi farqlarni hisobga olishi kerak. Ushbu sohadagi siyosat ilmiy ma’lumotlarga asoslanishi, ham milliy, ham mintaqaviy darajada muvofiqlashtirilishi lozim.
Mehnat unumdorligini oshirish, inson kapitalini rivojlantirish, shuningdek, fuqarolar va iqtisodiyot farovonligini oshirish maqsadida mahalliy mehnat resurslari raqobatbardoshligini oshirish strategiyasida migratsiyaning turli jihatlarini integratsiyalash
Milliy darajada bu ichki mehnat bozorini rivojlantirish bo‘yicha mavjud dasturlar doirasida zarur ko‘nikma va bilimlarni egallash imkoniyatlarini ta’minlash, shuningdek, mehnat migrantlari oqimini istiqbolli tashqi bozorlar ehtiyojlariga muvofiq samarali taqsimlashga qaratilgan immigratsiya strategiyalarini ishlab chiqishni nazarda tutadi.
Xavfsiz va tashkillashtirilgan migratsiya mexanizmlarini rivojlantirish
Migrantlarning o‘z mamlakatlarida ro‘yxatga olish tizimlarini joriy etish va migrantlarni qabul qiluvchi davlatlar bilan chet elda ishlayotgan fuqarolarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan ikki tomonlama shartnomalar tuzish muhimdir. Aholini boshqa mamlakatlarda ishga joylashish imkoniyatlari to‘g‘risida ishonchli axborot bilan ta’minlash zarur.
Migrantlarning o‘z mamlakatlaridagi davlat organlari o‘z fuqarolarining ijtimoiy ta’minoti va sug‘urtasi bo‘yicha to‘lovlarning migrantlarni qabul qiluvchi davlatlarga “transfer” qilinishiga erishish tavsiya etiladi.
O‘zbekistonda sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar sohasida faoliyat yuritayotgan korxona va tashkilotlar soni sezilarli darajada oshdi. 2026-yil 1-may holatiga ushbu tarmoqda jami 14 732 ta korxona va tashkilot faoliyat ko‘rsatmoqda. Bu ko‘rsatkich o‘tgan yilning mos davriga nisbatan qariyb 2,4 mingtaga ko‘paygan.
Hududlar kesimida eng ko‘p sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmat ko‘rsatish subyektlari Toshkent shahrida qayd etilgan. Poytaxtda bu sohada 2 439 ta korxona va tashkilot faoliyat yuritmoqda.
Keyingi o‘rinlarda Farg‘ona viloyati 1 590 ta, Samarqand viloyati 1 546 ta va Andijon viloyati 1 264 ta korxona bilan joylashgan. Toshkent viloyatida esa mazkur ko‘rsatkich 1 132 tani tashkil etgan.
Shuningdek, Qashqadaryo viloyatida 1 107 ta, Buxoro viloyatida 1 028 ta va Namangan viloyatida 989 ta korxona faoliyat ko‘rsatmoqda.
Reytingning quyi qismida Sirdaryo viloyati 323 ta, Jizzax viloyati 463 ta va Navoiy viloyati 533 ta korxona bilan qayd etilgan. Qoraqalpog‘iston Respublikasida 727 ta, Surxondaryo viloyatida esa 751 ta tashkilot faoliyat olib bormoqda.
Joriy yil 10–12 mart kunlari ayrim hududlarda havo harorati minus 6 daraja atrofida kuzatilgan edi. O‘shanda sovuq erta pishar mevalar hosiliga ta’sir qilishi aytilgandi. Oradan 3 oy o‘tib, bozor rastalari mavsumiy mevalar bilan to‘la boshladi. Xo‘sh buy il meva narxlari qanday bo‘lyapti? Kun.uz muxbiri Chorsu bozorida bo‘ldi.
Kun.uz Chorsu bozorida mevalar narx-navosini o‘rgandi. Narxlar sotuvchilarning o‘zidan so‘raldi va ular narxlarni aytayotgan payt videoga olindi.
Kuzatuvlarga ko‘ra, bozorda shaftoli 50 ming so‘mdan 60 ming so‘mgacha sotilmoqda. O‘rik narxi 55 ming so‘mdan boshlanadi. Gilos 90 ming so‘mdan 110 ming so‘mgacha, nok esa 80 ming so‘m atrofida taklif qilinmoqda. Qulupnay narxi 200 ming so‘mdan 300 ming so‘mgacha aytildi. Olma esa 35 ming so‘mdan sotilmoqda.
Bozorda meva bor. Tanlov ham bor. Ammo narxlar ko‘pchilik xaridor uchun hali ham baland. Ayniqsa, gilos, o‘rik va shaftoli kabi mavsumiy mevalarning narxi oddiy oila budjeti uchun yengil emas. Bir kilogramm gilos 100 ming so‘m atrofida bo‘lsa, bu ko‘pchilik uchun kundalik xarid emas, balki o‘ylab qilinadigan xarajatga aylanadi.
Taqqoslash uchun, Iqtisodiyot va moliya vazirligi 10 iyun kuni ayrim turdagi qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining ulgurji bozor narxlari haqida ma’lumot e’lon qilgan edi. Vazirlik ma’lumotida Qo‘yliq ulgurji dehqon bozorida olma narxi 7 ming so‘mdan 25 ming so‘mgacha, nok 13 ming so‘mdan 40 ming so‘mgacha ko‘rsatilgan.
Chorsu bozoridagi kuzatuvlarda esa olma 35 ming so‘mdan, nok 80 ming so‘m atrofida sotilmoqda. Bu yerda bir muhim farq bor: vazirlik ma’lumotlari ulgurji bozor narxlari, Chorsudagi narxlar esa chakana savdodagi real holat asosida olingan. Shunday bo‘lsa-da, rasmiy jadvaldagi raqamlar bilan xaridor duch kelayotgan narxlar o‘rtasidagi tafovut sezilarli.
Vazirlik shuningdek, “Eski juva” — “Chorsu” dehqon bozorida mol va qo‘y go‘shti narxlari bo‘yicha ma’lumotlar kechki soat 22:00 dan tungi 2:00 gacha bo‘lgan vaqt oralig‘ida to‘planishini bildirgan.
Mart oyidagi sovuq hosilga ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin. Ammo bugungi narxlarni faqat sovuq bilan izohlab bo‘lmaydi. Narxga hosil hajmi, yetkazib berish xarajatlari, ulgurji va chakana savdo o‘rtasidagi farq, mavsum boshidagi talab va bozordagi umumiy narx muhiti ham ta’sir qiladi.
Hozircha Chorsu rastalarida meva ko‘p, ammo narxlar ko‘pchilik xaridorning cho‘ntagiga mos emas. Bozordagi asosiy manzara shunday: meva pishgan, lekin narxlar hali ham balandligicha qolmoqda.
Iqtisodiyot
11:55 Namanganda “chempion” tadbirkorlar va yirik investitsiya loyihalari qo‘llab-quvvatlanadi
11:55
Namanganda “chempion” tadbirkorlar va yirik investitsiya loyihalari qo‘llab-quvvatlanadi
Source link
Amerikalik milliarder Ilon Maskka tegishli bo‘lgan SpaceX kompaniyasi tarixiy moliyaviy natijaga erishdi. Kompaniya o‘zining ilk ommaviy aksiyalar joylashtirish jarayoni (IPO) doirasida 555,6 million dona aksiyani har biri 135 dollardan sotib, jami 75 milliard dollar mablag‘ jalb qildi. Bu ko‘rsatkich IPO tarixidagi eng yirik natija sifatida qayd etilmoqda.
12 iyun kuni kompaniya aksiyalari Nasdaq birjasida rasman savdoga chiqariladi. Investorlar tomonidan berilgan baholashga ko‘ra, SpaceXʼning bozor qiymati dastlabki bosqichda 1,77 trillion dollarga teng bo‘ladi.
Bu natija Ilon Maskni dunyodagi birinchi «trillioner»ga aylantirishi mumkin. Mutaxassislar hisob-kitoblariga ko‘ra, SpaceX va Tesla kompaniyalaridagi ulushlarining bozor qiymati asosida uning umumiy boyligi 1 trillion dollarlik marradan oshib ketadi. Albatta, bu mablag‘ asosan aksiyalar qiymatiga bog‘liq bo‘lib, «qog‘ozdagi boylik» hisoblanadi.
Taqqoslash uchun, avvalgi eng yirik IPO 2019 yilda Saudiya Arabistonining Saudi Aramco neft kompaniyasi tomonidan amalga oshirilgan bo‘lib, u vaqtda kompaniya qariyb 29 milliard dollar jalb qilgan edi.
Investorlarga keng imkoniyat
NBC News ma’lumotlariga ko‘ra, SpaceX aksiyalarning qariyb 30 foizini oddiy investorlarga taklif qilishni rejalashtirgan. Bu AQSh fond bozoridagi an’anaviy 10 foizlik ulushdan ancha yuqori hisoblanadi.
Kompaniyaning 2026 yil may oyida taqdim etgan IPO hujjatlarida uzoq muddatli strategiyasi ham ochib berilgan. Unda Oyni o‘zlashtirish va Marsni koloniyalashtirish asosiy maqsadlardan biri sifatida ko‘rsatilgan. Shuningdek, asteroidlardan foydali qazilmalar qazib olish, Oyda energiya ishlab chiqarish va Yer orbitasida sanoat ishlab chiqarishini yo‘lga qo‘yish kabi loyihalar ham tilga olingan.
Katta daromadlarga qaramay milliardlab zarar
SpaceX hozircha yuqori daromad bilan birga katta xarajatlarni ham boshdan kechirmoqda. 2025 yil yakunlariga ko‘ra kompaniya 18,67 milliard dollar tushum olgan bo‘lsa-da, sof zarari 4,94 milliard dollarga yetgan.
2026 yilning birinchi choragida ham vaziyat shunga o‘xshash bo‘lgan: kompaniya taxminan 4,7 milliard dollar daromad qilgan, ammo 4,28 milliard dollar zarar qayd etgan.
Buning asosiy sabablaridan biri — Starship superog‘ir raketa dasturiga yo‘naltirilayotgan ulkan investitsiyalardir. Hozirgacha mazkur loyihaga 15 milliard dollardan ziyod mablag‘ sarflangan.
Starship kelajakni o‘zgartirishi mumkin
SpaceX rahbariyatining ta’kidlashicha, barcha sinovlar muvaffaqiyatli yakunlansa, Starship raketa tizimi yilning ikkinchi yarmida tijoriy parvozlarni boshlashi mumkin.
Mutaxassislar fikricha, ushbu raketa kosmosga odamlar va yuklarni yetkazish xarajatlarini keskin arzonlashtiradi. Shuningdek, Starlink sun’iy yo‘ldoshlarini orbitaga chiqarishda ham asosiy vositaga aylanadi.
Kompaniya kelajakda sun’iy yo‘ldosh internetini bevosita smartfonlarga yetkazish texnologiyasini kengaytirishni rejalashtirmoqda.
Starlink — SpaceXʼning asosiy daromad manbai
IPOʻdan keyin ham Ilon Mask kompaniya ustidan to‘liq nazoratni saqlab qoladi. Uning qo‘lida aksiyalarning 80 foizdan ortig‘i qoladi.
Hozirgi kunda SpaceXʼning eng katta daromad manbai Starlink hisoblanadi. 2026 yilning birinchi choragida ushbu xizmat 3,26 milliard dollar tushum keltirgan. Starlink xizmatidan dunyoning 164 ta mamlakatida 10,3 milliondan ortiq mijoz foydalanmoqda.
SpaceXʼning birjaga chiqishi nafaqat kosmik industriya, balki global moliya bozorlari uchun ham muhim voqea sifatida baholanmoqda. Kompaniyaning kelajakdagi muvaffaqiyati Starship dasturi va Marsni o‘zlashtirish bo‘yicha rejalarning qay darajada amalga oshishiga bog‘liq bo‘ladi.
Xalqaro valuta jamg‘armasining 2026 yil uchun prognozlariga ko‘ra, Venesuela dunyodagi eng yuqori inflatsiyaga ega mamlakat bo‘lib qolmoqda. Kosta-Rika esa narxlar pasayishi – deflyatsiya kuzatilishi kutilgan yagona davlat sifatida qayd etildi.
XVJning 2026 yil aprel oyida e’lon qilingan World Economic Outlook hisobotiga ko‘ra, Venesuelada yillik o‘rtacha inflatsiya 387,4 foizga yetishi mumkin. Bu dunyodagi eng yuqori ko‘rsatkich hisoblanadi.
Mutaxassislar bu holatni mamlakatda uzoq yillardan beri davom etayotgan siyosiy inqiroz, iqtisodiy boshqaruvdagi muammolar va aholining ommaviy emigratsiyasi bilan izohlamoqda. Dunyodagi eng yirik neft zaxiralaridan biriga ega bo‘lishiga qaramay, 2014 yilda neft narxlarining keskin pasayishi Venesuela iqtisodiyotiga jiddiy zarba bergan.
Yuqori inflatsiya qayd etilayotgan neft eksport qiluvchi davlatlar qatorida Eron (68,9 foiz), Nigeriya (16 foiz) va Liviya (10,5 foiz) ham bor.
Reytingning ikkinchi tomonida esa Karib havzasi mamlakatlari joylashgan. Aruba, Beliz, Grenada, Panama, Sent-Vinsent va Grenadin orollari hamda Bagama orollarida inflatsiya darajasi taxminan 1 foiz atrofida bo‘lishi kutilmoqda.
Kosta-Rikada esa 2026 yil yakunida narxlar o‘rtacha 0,4 foizga pasayishi prognoz qilingan. Iqtisodchilarning ta’kidlashicha, deflyatsiya iste’molchilar uchun ijobiy ko‘rinsa-da, uzoq muddatli davrda talabning pasayishi, biznes daromadlarining qisqarishi va ish haqlariga bosim o‘tkazishi mumkin.
Shu bilan birga, Argentina ham yuqori inflatsiyadan chiqish uchun kurashni davom ettirmoqda. Prezident Xaver Miley hukumati davlat xarajatlarini qisqartirish va subsidiyalarni kamaytirish orqali inflatsiyani pasaytirishga erishgan bo‘lsa-da, mamlakatda 2026 yil uchun inflatsiya 30,4 foiz darajasida prognoz qilinmoqda.
Mileyning eng bahsli g‘oyalaridan biri iqtisodiyotni dollarlashtirish — milliy valutani AQSh dollari bilan almashtirish taklifi bo‘lgan. Biroq 2026 yil holatiga ko‘ra, Argentina hanuz o‘z milliy valutasi — pesodan foydalanmoqda.
XVJ prognozlariga ko‘ra, jahon iqtisodiyoti 2026 yilda o‘sishda davom etadi, ammo o‘sish sur’ati 3,1 foizgacha sekinlashadi. Shu bilan birga, inflatsiya rivojlanayotgan mamlakatlar uchun asosiy iqtisodiy muammolardan biri bo‘lib qolmoqda.
Tahlilchilarning fikricha, Kosta-Rikadagi deflyatsiyadan tortib Venesueladagi qariyb 400 foizlik inflatsiyagacha bo‘lgan ulkan farq bugungi kunda mamlakatlar iqtisodiyoti turlicha rivojlanayotganini yaqqol namoyon etadi.
Guliston shahar hokimligi xodimi pora bilan ushlandi
Prezident Tramp kamida 39 marta Eron bilan kelishuv yaqinligini e’lon qilgan.
Kanada JCh tarixidagi ilk ochkosini qo‘lga kiritdi
-
Iqtisodiyot24 hours agoSpaceX tarixdagi eng yirik IPOʻni amalga oshirdi
-
Dunyodan2 days agoYevropa Ittifoqi Oʻrta Yer dengizidagi “soya flotlari”ga qarshi reydlarni kuchaytirdi
-
Iqtisodiyot4 days ago«Gazprom» O‘zbekistonga eksportni 15 foizga oshirganini ma’lum qildi
-
Sport5 days agoPeres «Real» prezidentligi uchun saylovda g‘alaba qozondi
-
Jamiyat3 days agoTerrorizmni moliyalashtirgan 8 nafar shaxsga sud hukmi o‘qildi
-
Sport3 days agoNiderlandiya bilan o‘yin ishonch berdi: O‘zbekiston JChga tayyor ekan!
-
Sport4 days agoJahon chempionati hakami AQShga kiritilmadi
-
Sport4 days agoO‘zbekiston va Senegal vakillari AQShda qattiq tekshiruvdan o‘tkazildi