Siyosat
Sulh urinishlari, ishonch inqirozi va katta “o‘yin” (video)
Yaqin Sharqdagi geosiyosiy vaziyat yana bir bor dunyo e’tiborini Ho‘rmuz bo‘g‘oziga qaratdi. Bu nafaqat geografik nuqta, balki global iqtisodiyot va xavfsizlikning hal qiluvchi bo‘g‘ini ekanini allaqachon anglab yetdik. So‘nggi voqealar esa ushbu strategik yo‘lak atrofidagi ziddiyatlar nafaqat harbiy, balki iqtisodiy va diplomatik frontlarda ham keskinlashib borayotganini ko‘rsatmoqda.
Dunyo energetikasining yuragi
Ho‘rmuz bo‘g‘ozi orqali dunyo neft ta’minotining qariyb beshdan bir qismi tashiladi. Bu uni jahon energetika xavfsizligida eng muhim nuqtalardan biriga aylantiradi. Shu sababli bu yerdagi har qanday beqarorlik neft narxlarining keskin o‘zgarishiga, global bozorlarda izdan chiqishlarga sabab bo‘ladi.
So‘nggi keskinliklar fonida Eron ushbu bo‘g‘ozni yopish orqali strategik bosim vositasini ishga soldi. Bu harakat nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy signal sifatida ham qabul qilindi.
Sulh – majburiy tanaffusmi?
8-aprel kuni AQSh va Eron o‘rtasida ikki haftalik o‘t ochishni to‘xtatish bo‘yicha kelishuv e’lon qilindi. Bu kelishuv tashabbuskori Donald Tramp bo‘lib, u Eronga nisbatan harbiy bosimni vaqtincha to‘xtatish evaziga Ho‘rmuz bo‘g‘ozini ochishni talab qildi.
Vashington bu kelishuvni diplomatik imkoniyat sifatida baholagan bo‘lsa, Tehron uni siyosiy g‘alaba sifatida taqdim etdi. Eron rasmiylari AQShni o‘z shartlarini qabul qilishga majbur qilganini ta’kidladi.
Biroq bu sulhning mustahkamligi avvaldanoq shubha ostida edi.
Rasmiy bayonotlar bir-biriga zid: AQSh mudofaa tizimi vakillari bo‘g‘oz ochiqligini ta’kidlamoqda, xalqaro manbalar esa uni amalda yopiq deb baholamoqda. Pit Hegsetning ta’kidlashicha, kemalar harakati davom etmoqda. Ammo amalda kemalar faqat Eron ruxsati bilan o‘tmoqda, ruxsatsiz harakat “yo‘q qilish” tahdidi bilan cheklanmoqda, hatto kriptovalyuta orqali to‘lov joriy etilgan.
Bu holat xalqaro dengiz huquqi nuqtai nazaridan jiddiy savollarni keltirib chiqaradi.
Sulhning buzilishi
Kelishuv e’lon qilinganidan bir necha soat o‘tib, vaziyat yana keskinlashdi. BAA, Kuvayt va Bahrayn hududlariga nisbatan dron va raketa hujumlari qayd etildi. BAA havo mudofaa tizimi hujumlarni qaytardi. Kuvaytda neft infratuzilmasi zarar ko‘rdi. Bahraynda fuqarolar jabrlandi.
Eron bu harakatlarni dushman hujumlariga javob sifatida baholadi. Ammo xalqaro hamjamiyat buni sulh shartlarining buzilishi sifatida qabul qildi.
Livandagi vaziyat
Mintaqadagi vaziyatni yanada murakkablashtirgan omil – Isroilning Livandagi harbiy amaliyotlari bo‘ldi.
Isroil rasmiylari Eron bilan sulhni qo‘llab-quvvatlashini, ammo Livan yo‘nalishida operatsiyalar to‘xtamasligini ma’lum qildi. Bu esa mojaroning chegaralangan emas, balki kengayish ehtimoli yuqori ekanini ko‘rsatadi.
Iqtisodiy bosim: kriptovalyuta talabi
Eron tomonidan joriy etilgan yangi qoida – Ho‘rmuz bo‘g‘ozidan o‘tish uchun kriptovalyutada to‘lov qilish – xalqaro iqtisodiy tizimga nisbatan noan’anaviy yondashuv hisoblanadi. Har bir barrel uchun 1 dollar, bo‘sh tankerlar uchun imtiyoz, tranzaksiyalar sanksiyalardan himoyalangan.
Bu choralar Eronning moliyaviy sanksiyalarni aylanib o‘tishga qaratilgan siyosatining bir qismi sifatida baholanmoqda.
Diplomatik kelishuv – Pokiston omili
Muzokaralarda yangi vositachi sifatida Pokiston maydonga chiqdi. Avval bu vazifani O‘mon bajargan edi, ammo ishonch inqirozi tufayli u jarayondan chetlashdi.
Hozirda ikki xil yondashuv mavjud: Eron talabi – avval to‘liq kelishuv, keyin urushni to‘xtatish. AQSh pozitsiyasi – avval vaqtinchalik sulh, keyin muzokara. Bu farq muzokaralarning asosiy to‘sig‘i bo‘lib qolmoqda.
Yashirin operatsiyalar va taxminlar
Ayrim tahlilchilarning fikricha, harbiy harakatlar ortida boshqa maqsadlar ham yashirin bo‘lishi mumkin. Jumladan, boyitilgan uran zaxiralarini aniqlash, razvedka ma’lumotlarini yig‘ish, strategik ob’yektlarni xaritalash.
Bunga AQSh tomonidan yolg‘on va chalg‘ituvchi ma’lumot qo‘llangani haqidagi xabarlar ham qo‘shimcha shubha uyg‘otmoqda.
Ishonch inqirozi – asosiy muammo
Hozirgi vaziyatda eng katta muammo – ishonchning yo‘qligi. Tomonlar bir-birini ayblamoqda, rasmiy bayonotlar zid, voqealar tez o‘zgarmoqda. Bu esa har qanday kelishuvni zaif va vaqtinchalik qiladi.
Vaqtinchalik sulh va noaniqlik
Ho‘rmuz bo‘g‘ozi atrofidagi vaziyatdan shuni tushunish mumkinki, sulh – strategik tanaffus, xolos. Mojaro – hali yakunlanmagan, geosiyosiy raqobat kuchayib borayotganini ko‘rsatmoqda.
Agar tomonlar fundamental kelishuvga erishmasa, bu kabi sulhlar faqat navbatdagi to‘qnashuv oldidan qisqa dam olish bo‘lib qolishi mumkin.
Afsuski, Yaqin Sharqda tinchlik masalasi hali uzoq va murakkab yo‘ldek ko‘rinmoqda.