Mahalliy
shafqatsiz teri savdosi ortidagi go‘zallik qurbonlari
2011-yilda Xitoyda efirga chiqqan «Jen Xuan afsonasi» seriali nafaqat tarixiy film ekanligi bilan ahamiyatli, balki ayollar orasida eszyao (ejiao) vositasiga talabni keskin oshirdi. Ushbu serial Xitoyning Chin sulolasi davridagi saroy hayoti, intrigalari va ayollar orasidagi kurashlarni yoritgan bo‘lsa-da, saroy malikalari eszyao malhami tufayli go‘zal va sog‘lom ekanligiga urg‘u berildi. Serial efirga chiqqandan keyin Xitoyda eszyaoga bo‘lgan talab keskin oshdi.
The Donkey Sanctuary – eshaklar huquqini himoya qiluvchi Britaniya tashkiloti 2020 yilgi hisobotida shunday deydi: «2011 yilda «Jen Xuan afsonasi» seriali namoyishi eszyaoga bo‘lgan talabdagi burilish nuqtasi bo‘ldi – Xitoy bozorida eshak terisining narxi besh barobarga oshdi.»
Savdo shunchalik foydali bo‘ldiki, hayvonlar mehnatiga ehtiyoji bo‘lgan ko‘plab hududlarda eshaklar soni keskin kamaydi, masalan Keniyada 2016-yildan 2019-yilgacha bo‘lgan davrda yarim aholining jonivorlari terisi uchun so‘yilgan. Nigeriyada 2011-yildan 2021-yilgacha ularning soni 60% kamaygan, Efiopiya, Tanzaniya, Gana kabi mamlakatlarda eshaklar populyasiyasi halokatli darajada qisqargan.
(2017 yilda Keniyaning Baringo shahridagi litsenziyalangan qassobxonada quyoshda quritilgan eshak terilari.)
2024 yil statistikasiga ko‘ra, so‘nggi 5 yil ichida ushbu dori vositasini ishlab chiqarish taxminan 160% ga o‘sdi, ya’ni har yili 6 millionga yaqin eshak savdoni kuchaytirish uchun o‘ldiriladi. Bu qo‘riqxonaning eng konservativ hisob-kitobini aks ettiradi va 2027-yilga borib 6,7 millionga yetishi kutilmoqda. Shu bois 30 dan ortiq mamlakat Botsvana, Keniya, Tanzaniya, Gana, Nigeriya, Burkina-Faso, Mali, Pokistan kabi davlatlar eshak savdosini to‘xtatish uchun turli qonuniy yo‘llarni qidirmoqdalar.
Eszyao nima?
Qadimgi Xitoyda eshak terisidan tayyorlangan jelatin tibbiy vosita sifatida qadrlangan va bu an’ana bugungi kungacha saqlanib kelmoqda. Eszyaoning paydo bo‘lishi qadimgi Xitoy madaniyatiga borib taqaladi. Milliy tibbiyot kitoblarida, jumladan «Ben Sao Gan Mu» (1578-yil) kabi mashhur manbalarda uning samarali ta’sirlari haqida yozilgan. Unga nisbatan ishonch va e’tiqod uzoq yillar mobaynida avj olgan va bu mahsulot hozirgacha Xitoyda, unga yaqin davlatlarda sog‘liq, go‘zallik uchun muhim vosita hisoblanadi. Bu eshak terisiga ishlov berib qaynatish orqali olinadigan jigarrang yelim suyuqlik.
2018-yilda Donge shahridagi Dong-EE-Jiao Corporation Limited tomonidan boshqariladigan muzeyda eshak terisi qadoqlangan gel.
Vaziyat jiddiy, qanday bartaraf etiladi?
Eshak terisi savdosi haqidagi maqolalarda ta’kidlanishicha, jonivorlarni noqonuniy kontrabanda yo‘llari bilan yetkazilishi tufayli shafqatsiz munosabatda bo‘lishadi. Tirik yuklar tushiriladigan joylarda suyaklari singan xo‘tikchalarni, tuyoqlarni, uzilgan dumlarini, quloqlarini uchratish mumkin. Talab kattaligi sabab hatto homilador eshaklar ham ayab o‘tirilmaydi, yarador va kasallar ham o‘ldiriladi. Ko‘p hollarda jonivorlar bir necha kun yurishadi, chegaralarni kesib o‘tishadi, azob-uqubatlari e’tiborsiz qoldirilib tashiladi va och-nahor, suvsiz ushlab turiladi, ko‘pincha eng dahshatli yo‘llar bilan so‘yiladi.
1992 yildan beri Xitoyda eshaklar soni 76 foizga kamaydi va uning terisiga bo‘lgan talab butun dunyo orqali qondiriladi. Donkey Sanctuary tashkiloti bozor talabini qondirish uchun eshak yetishtirishga sarmoya kiritish zarur, deb hisoblaydi, ammo bu 20 yil davom etishi mumkin. Tashkilotning tadqiqot va tezkor yordam bo‘yicha direktori Faith Burdenning aytishicha, eshaklar juda sekin ko‘payadi. Urg‘ochi eshak bola tug‘ishidan oldin bir yil homilador bo‘lishi kerak, bolasining kattarishi uchun esa ancha vaqt ketadi. Buyuk Britaniyaning Xitoy o‘simlik tibbiyoti bo‘yicha ro‘yxatga olish organi (RCHM) eshaklarni tibbiyot maqsadida so‘yish amaliyotini keskin qoralab, zamonaviy xitoy tibbiyotida buni na axloqiy, na zarur deb hisobladi. Hozirda 18 davlat vaziyatni bartaraf etish uchun chora ko‘rdi. Biroq, hatto Gana va Mali kabi eshak so‘yish taqiqlangan joylarda ham, tartibga solinmagani ya’ni eshaklarning kamayib ketishi eng qashshoq mintaqalarda 500 millionga yaqin aholining turmush tarzi yomonlashishiga olib kelgan. Kambag‘al oilalar ishchi kuchidan ayrilganidan keyin boshqa eshak sotib olishlari qiyin, chunki ularning narxi oshgan.
Eshak terisini olib o‘tish savoli…
Maqola yozish asnosida inglizcha, xitoycha tillarda eshak terisi savdosi kalit so‘zlari bilan manba qidirdim. Saytlar va platformalarda O‘zbekistondan eshak terisini olib o‘tish qanday amalga oshiriladi, Olmaotadan eshak terisini olib o‘tish mumkinmi, degan savollarga va javoblarga duch keldim.
Hatto bu xorijning ushbu mavzudagi maqolalarida ham ta’kidlangan – harakatlar ko‘pincha oddiy ko‘rinishda sodir bo‘ladi. Tartibga solinmagan elektron tijorat saytlari va taniqli ijtimoiy media platformalarida noqonuniy tovarlar bilan birga eshak terisini sotayotgani aniqlangan.
Eshak terisini import qilish uchun qanday talablar qo‘yiladi? Qaysi davlatlar eshak terisini import qilishi mumkin, degan savollarga esa quyidagicha javoblarni uchratdim:
Eshak terisini olib kirishga qo‘yiladigan talablar hayvonlar va o‘simliklar karantini litsenziyasi, sog‘lig‘i to‘g‘risida ma’lumotnoma olish, noqonuniy kontrabandani taqiqlash kabi talablarni o‘z ichiga oladi. Hozirda faqat Misr, Meksika va Peru xomashyo terisini import qilishga ruxsat berilgan. Hozirda Pokiston, Qirg‘iziston, O‘zbekiston, Qozog‘iston, Tojikiston, Mo‘g‘uliston, Fransiya, Germaniya, Italiya, Avstraliya, Kanada, Urugvay, Misr, Meksika, Peru, Belgiya kabi 23 davlat eshak terisini import qilishi mumkin.
Demak, import, eksportga cheklov yo‘q, bu degani baribir jonzotlarning taqdiri hali veri yaxshilanmaydi degani.
Oddiy odamlar hayoti qiyinlashmoqda…
Pokistonning 2024-yil oktyabr oyida eshak go‘shti va terisini Xitoyga eksport qilish bo‘yicha kelishuv xavotir va bahs-munozaralarga sabab bo‘ldi. Hayvonlarni himoya qilish guruhlari kelishuvni bekor qilishga chaqirdi. Shu bilan birga, odamlar eshaklarning Pokistonning norasmiy iqtisodiyotida muhim rol o‘ynashini hisobga olsak, go‘shti va terisining yirik eksporti ayrim kambag‘al qatlamning turmush tarziga ta’sir qilishidan xavotirda. Pokiston rasmiylarining ta’kidlashicha, eshak eksportida hech qanday cheklovlar bo‘lmaydi, chunki Pokiston o‘z populyasiyasini saqlab qolish uchun uni ko‘paytirish tarmog‘ini yaratadi.
Garchi eshaklar Pokistonning norasmiy iqtisodiyoti uchun hayotiy ahamiyatga ega bo‘lsa-da, tanqidchilar fikricha, Pokiston nafaqat iqtisodiy manfaatlar uchun go‘sht va teri eksporti bo‘yicha Afrikadagi inqirozga e’tibor bermagan, balki eksport jarayonini tezlashtirish uchun Xitoy kompaniyalariga Karachi va Gvadar port shaharlarida qassobxonalar ochishga ruxsat bergan.
Ishlaydigan otlar, eshaklar va xachirlar hayotini himoya qilish, yaxshilashga bag‘ishlangan xalqaro xayriya tashkiloti Brukning Pokistondagi bo‘limi Pokiston hukumatining Xitoyga eshak terisi va go‘shti eksport qilish qaroriga rozi emas va kelishuvni bekor qilishga chaqirdi.
Ular Xitoyning asl niyatlaridan xavotir bildirib, Karachi port shahri va Gvadar dengiz portida qassobxonalar tashkil etilishi munosabati bilan Xitoydan eshakka bo‘lgan yillik talab 216 mingdan oshib ketishini, bu esa mahalliy aholini tirikchilik vositalaridan mahrum qilishi mumkinligini da’vo qilmoqda.
«Biz yo‘l va ko‘chalardan chiqindi yig‘ish, mahalliy g‘isht zavodlarini transport vositalari bilan ta’minlash, mijozlar uchun shaxsiy va tijorat tovarlarini tashish kabi oddiy yumushlar bilan shug‘ullanamiz», dedi Panjob viloyati markazi Lahor shahridagi g‘isht pechida ishlaydigan eshak arava egasi Nabi Bux, «Amerika Ovozi» bilan suhbatda. «Biz shu arzimas ishlar bilan kun kechiramiz, lekin bu kelishuv kuchga kirsa, tirikchilikdan ayrilib qolamiz».
Buxning ta’kidlashicha, Pokistonda eshak narxi allaqachon oshib ketgan.
Peshovardagi mahalliy don bozorida ishlaydigan eshak aravasi egasi Abdul Karimning qo‘shimcha qilishicha: «Xitoy so‘yish joylariga sarmoya kiritib, Pokistondan ko‘p miqdorda eshak terisini import qilish sodir bo‘ladigan bo‘lsa, bu mahalliy bozorda eshaklarning tanqisligiga va millionlab eshak egalari uchun narxlarning oshishi, ish joylarini yo‘qotishiga olib keladi».
(Keniyaning Naivasha shahridagi Shining Star eshak eksporti qassobxonasidagi eshaklarning jasadlari.)
Yana bir manbada Keniyalik 44 yoshli Morris Njeru yaqinda so‘nggi eshaklari Devid, Mukurino va Skratchning qonga bo‘yalgan jasadlarini topgani aytadi.
Eshak o‘g‘rilari hayvonlarning tomog‘idan kesib, terisini shilib, go‘shtini kalxat va sirtlonlarga qoldirgan.
Uning eshagisiz daromadi kuniga qariyb 30 dollardan 5 dollargacha kamaydi. U endi kichik mulkni ijaraga olish uchun olgan kreditini to‘lay olmay, bolalari ta’limidan xavotirda. «Mening hayotim butunlay o‘zgardi», dedi u, – «Men oilamni shu eshaklar bilan boqayotgandim.»
Darhaqiqat, Njeru va butun dunyo bo‘ylab millionlab odamlar uchun eshaklar oziq-ovqat, suv, o‘tin, mahsulotlar va odamlarni tashishning asosiy vositasidir.
Xitoyga kirib kelayotgan eshak terilari Qirg‘izistondan, Braziliyadan Meksikagacha turli manbalardan keladi. Ammo Afrika o‘ldirilgan eshaklar soni va mahalliy jamoalarga ta’siri bo‘yicha savdoning markazi bo‘lib qolmoqda.
Qurg‘oqchilikdan aziyat chekkan keng tropik savannada joylashgan Nguviraning qishloq aholisi bir yil ichida 475ga yaqin jonivorlarini yo‘qotgan. Eshakdek ishchi kuchi o‘rnini bosa olmayotgan odamlar hamon nima qilishni bilmay yuribdi.
«Endi biz hammamiz baxtsizmiz, chunki transport vositalarimiz, hayvonlarimiz yo‘q bo‘lib ketdi», dedi faqat beshta eshagidan bittasi qolgan Katasi Moko.
Eshak egalari va Keniya veterinariya assotsiatsiyasi shaharlarda, jumladan Nayrobida norozilik namoyishlari o‘tkazdi. Njeru va mingdan ortiq o‘g‘irlik qurbonlari Keniyaning sanoatni tartibga soluvchi Qishloq xo‘jaligi, chorvachilik va baliqchilik vazirligiga petitsiyada eshak terisi savdosini zudlik bilan to‘xtatishga chaqirdilar.
«Odamlar eshaklarimizni o‘g‘irlashmoqda va sotishmoqda, hukumat buni to‘xtatmayapti», dedi Njeru. «Men politsiyaga xabar berdim, lekin ular hech narsa qilishmadi.»
Deklaratsiya, qaror…
2022-yil dekabr oyida Tanzaniyada bo‘lib o‘tgan Pan-Afrika eshak konferensiyasi Afrika Ittifoqi Assambleyasini kelgusi 15 yil ichida teri eksportini taqiqlashga chaqirgan deklaratsiyani e’lon qildi. Bu tashabbus Afrika Ittifoqining sammitida nihoyat amalga oshirildi.
Nafaqat Afrika mamlakatlari, balki 2022-yil Braziliya bo‘ylab eshaklarni so‘yishni taqiqlash to‘g‘risida qaror qabul qilindi. Avvallari Braziliya eshak terisi va go‘shtini asosan Osiyo mamlakatlari mintaqalariga eksport qilinar edi.
Eshak terisi savdosi masalasi so‘nggi yillarda, ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda asta-sekin jahon e’tiborini tortmoqda.
Jonivorlar terisiga bo‘lgan talabning ortib borishi, ularni nafaqat nazoratsiz so‘yish, balki qiynash va shafqatsizlikni ham ommalashtirdi. Eshak nafaqat hayvon, balki butun boshli oilaning tayanchi va hayotining bir qismi. Shuning uchun, hayvonlardan foydalanishda insonparvarlik, nazorat va barqarorlik asosiy mezon bo‘lishi shart.
Teri uchun eshak so‘yish – bu shunchaki hayvon o‘limi emas. Jonivorni go‘shti va terisi uchun so‘yish, shafqatsiz muomala oxir-oqibat inson yukni o‘z yelkasiga olishga majbur bo‘lishi, bu faqat hayvonning emas, inson qadrining ham pastga tushishi demak.
Barno Sultonova
U bir oz kechikib tug‘ilgan bola edi. Shu bois chaqaloqning inga-ingasi er-xotin o‘rtasida soviy boshlagan munosabatlarni yana asl holiga keltirdi…
Chaqaloqqa Orzimurod deb ism qo‘yishdi. Topgan-tutganlarini dasturxonga to‘kib, qarindosh-urug‘, do‘st-qadrdonga aqiqa oshi tortmoqchi bo‘lishgandi, kimdir: «Hay-hay, aslo unday qilmang, bola ko‘zikib ketadi», dedi. Aqiqa marosimi juda kamtarin o‘tdi, birov bildi, birov bilmadi.
Orzimurodning sunnat to‘yi ham choqqina o‘tdi. Otasining yelkasiga omad qushi qo‘nib, balandroq lavozimga o‘tirgan payt edi-da, bir-ikkita hamkasbi: «To‘yni katta qivormang, nozik joyda ishlayapsiz», deb shipshib qo‘yishdi.
Orzimurod uylanganida, o‘zi farzand ko‘rganida ham shunday bo‘ldi. Farzandlari ulg‘aygach, orttirgan uch-to‘rt so‘miga hovli qurmoqchi bo‘lgandi, «Hay birodar, sal o‘ylab ish qiling. Otangiz falon joyda, o‘zingiz pismadon joydasiz, «dom»ingiz bo‘lsa bor, hovlini nima qilasiz, gap-so‘z bo‘lishi mumkin», deb bu niyatidan qaytarishdi.
Gap-so‘z bo‘lishidan qo‘rqib, hovli qurmadi, mashina sotib olmadi, umrida biror marta bo‘lsin bola-chaqasi bilan kurortga borib dam olmadi. Ellik, oltmishga kirganini birov bildi, birov bilmadi.
Nabirasi uylanayotganida yoshlar «To‘yni falon restoranda qilamiz, falon-pismadon san’atkorlarni taklif qilamiz, qancha deyishsa, beramiz», deb oyoq tirab qolishdi. Maslahatchilarning fikri esa butunlay boshqacha bo‘ldi: «Dabdabaning nima keragi bor, el og‘izga tushgan to‘yning xosiyati bo‘lmaydi».
To‘y mahalla choyxonasida, mahalla havaskorlari ishtirokida o‘tdi. Birovga ma’qul keldi, boshqa birov burnini jiyirdi: «O‘l, xasis, puling bo‘lsa bor, to‘y deganni varanglatib qilmaysanmi…»
Orzimurod ota pensiyaga chiqayotganida hamkasblari maromiga yetkazib maqtashdi. Kamtar, kamsuqumligi, o‘zini o‘t-cho‘qqa urmasligi, betga chopmasligi, kim nima desa «xo‘p» deyishini takror-takror aytib, qo‘liga bir dasta gul tutqazishdi.
Otaxon gulni ko‘tarib uyiga keldi. Bekorchilik, kun sanashga o‘tdi. Umrida birinchi marta kasal bo‘ldi. Uzoq vaqt yotib qoldi. Birov bildi, birov bilmadi.
O‘tgan yili bahorda Orzimurod otaning qazosi yetdi. Mahalladoshlaridan biri: «Ta’ziya marosimida bir-ikki kishi gapirsin», deganday gap qilgandi, masjid imomi unga yovqarash qildi. Marhum «Menga hech narsa kerakmas», deganday qo‘llarini ko‘ksiga qo‘yib, shahar chekkasidagi qabristonning bir chetidan qazilgan qabrga beozorgina kirib ketdi.
Xotira marosimlari choqqina o‘tdi. Birov bildi, birov bilmadi…
(«Siz yozmagan kitob»dan)
Jakarta shahrida bo‘lib o‘tgan «Global Sustainable Development Congress-2026» doirasida «Times Higher Education» xalqaro reyting agentligi «THE Sustainability Impact Ratings-2026» natijalarini e’lon qildi. Reyting oliy ta’lim muassasalarining Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror rivojlanish maqsadlariga qo‘shayotgan hissasini baholaydi.
Bu yilgi reytingga O‘zbekistonning 50 ta oliy ta’lim tashkiloti kiritildi. Ulardan 24 tasi dunyoning eng yaxshi 1000 ta universiteti qatoridan joy oldi.
101–200 o‘rinlar:
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti;
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti.
201–300 o‘rinlar:
O‘zbekiston Milliy universiteti;
«TIQXMMI» Milliy tadqiqot universiteti.
301–400 o‘rinlar:
Buxoro davlat universiteti;
Samarqand davlat tibbiyot universiteti;
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti.
401–600 o‘rinlar:
Farg‘ona davlat texnika universiteti;
O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti;
Toshkent davlat texnika universiteti;
Toshkent davlat yuridik universiteti;
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti;
Termiz davlat universiteti;
Toshkentdagi «Vestminster» xalqaro universiteti.
601–800 o‘rinlar:
International School of Finance Technology and Science;
Navoiy davlat universiteti;
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti;
Samarqand davlat universiteti;
Toshkent davlat tibbiyot universiteti;
Toshkent davlat transport universiteti;
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti.
801–1000 o‘rinlar:
Farg‘ona davlat universiteti;
O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi;
Toshkent farmatsevtika instituti.
O‘zbekiston universitetlari Barqaror rivojlanish maqsadlarining alohida yo‘nalishlari bo‘yicha ham yuqori o‘rinlarni egalladi. Xususan, Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti «Gender tengligi» yo‘nalishida dunyoda 8-o‘rinni egalladi. Toshkent davlat texnika universiteti «Arzon va toza energiya» yo‘nalishida 5-o‘rin, Farg‘ona politexnika instituti esa shu yo‘nalishda 6-o‘rinni qayd etdi.
Shuningdek, O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti «Gender tengligi» bo‘yicha 20-o‘rin, Termiz davlat universiteti 36-o‘rin, Toshkent axborot texnologiyalari universiteti 48-o‘rinni egalladi. Toshkent davlat tibbiyot universiteti «Sog‘liq va farovonlik» yo‘nalishida 81-o‘rin, Samarqand davlat tibbiyot universiteti esa 82-o‘rindan joy oldi.
2024-yil dekabrning so‘ngi kunlari. Farg‘onada metan gaz quyish shoxobchasida sodir bo‘lgan o‘sha dahshatli portlash lavhalari haliyam ko‘z oldimdan ketmaydi. Mashina ichida bolalari bilan qolib ketgan ona, atrofda ikki bolasi bilan cho‘kkalagancha kuyib kul bo‘lgan ayol… Men u yerda emasdim, voqeani o‘z ko‘zim bilan ko‘rmadim. Lekin fojia payti yashin tezligida tarqalgan surat va videolarni anchagacha xayolimdan chiqara olmadim. O‘shanda mas’uliyatsiz mas’ullarni, inson hayotiga befarq bo‘lganlarni tanqid qilib maqola yozgandim, ularni o‘sha mashhur surat ochlikdan o‘layotgan bolaning tepasida o‘limini kutib turgan kalxatga o‘xshatgandim. Undan keyin yana va yana shu kabi voqealar takrorlanishda davom etdi… men qayta-qayta allaqachon ilmiy nomga ega bo‘lgan “Ma’naviy jarohat” (“Moral Injury investigative journalists”) ya’ni jurnalist ko‘ra-bila turib voqeani to‘xtatolmagani yoki tizimli shafqatsizlik qarshisida o‘zini ojiz his qilganida yuzaga keladigan og‘ir ichki inqirozni o‘z boshimdan o‘tkazaverdim.
Shu yerda jurnalist sifatida o‘zimga savol beraman, men-ku masofadan turib, monitor qarshisida xavfsizgina o‘tirib, faqatgina suratlarni ko‘rib shunchalik azoblandim, ruhiyatim ozorlandi, ammo shunday dahshatlarni, o‘limni, qonni va adolatsizlikni o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan, jahannamning ichida turib kadr olgan jurnalistlar-chi?
Ularning ruhiyati qanday chidagan?
Mana shu savol bizni jahon jurnalistikasi tarixidagi eng mashhur va eng fojiali faktlarga yetaklaydi. Fotoreportyor Kevin Karter 1993 yilda Sudandagi dahshatli ochlikni suratga olayotganda, obyektiviga ochlikdan yerga yopishib qolgan qoqsuyak bola va undan bir necha qadam narida o‘limini kutib turgan kalxat tushadi.
Karter kadrni yo‘qotmaslik uchun suratni oladi. Bu surat dunyoni uyg‘otdi, Sudanga millionlab dollarlik yordamlar oqib keldi. Jurnalist 1994 yil aprelida Pulitser mukofotini oldi. Ammo jamiyat uni qoralashga ham ulgurdi: “Nega bolaga yordam bermading?”
U ko‘rgan dahshatlar va jamiyatning ta’nasi ijodkorni ichidan yemirib bo‘lgan edi. Mukofot olganidan atigi uch yarim oy o‘tib, 1994-yil 33 yoshli Kevin Karter o‘z joniga qasd qildi. Uning qoldirgan xatida shunday so‘zlar bor edi: “Meni o‘limlar, jasadlar va og‘riqlar haqidagi xotiralar ta’qib qilyapti…”
Ha, Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetida har yili bahorda Pulitser laureatlariga mukofotlar topshiriladi. Sahnada hamma kulib turadi, ammo bu tantanali lavhalarning orqa fonida nimalar qolganini faqat jurnalistlarning o‘zlari bilishadi. Pulitser shunchaki muvaffaqiyat ramzi emas, balki jurnalistning ruhiy sog‘lig‘i, tinchligi va ba’zan hayoti evaziga jamiyatga “sotilgan” achchiq haqiqatidir. Va bu og‘riqli qismat faqat Afrikada yoki urush maydonlarida uchramaydi. Insoniyatning tizimli jinoyatlarini fosh qiluvchi har bir surishtiruvchi xuddi shu devorga boshi bilan uriladi.
Yoki bo‘lmasa…
2002-yil 6 yanvarda The Boston Globe nashrining “Spotlight” surishtiruv guruhi dunyo tarixidagi eng og‘ir maqolalar turkumini e’lon qilishni boshladi. Jurnalistlar mahalliy katolik cherkovida yillar davomida bolalarga nisbatan qilingan tizimli zo‘ravonliklarni va yuqori martabali rahbarlar bu jinoyatlarni qanday xaspo‘shlab kelganini fosh etishdi.
Ammo jurnalistlarning ushbu maqolalar to‘plami uchun olgan Pulitser mukofoti maxsus xizmat josuslarining ta’qiblari, telefon eshitishlari va oilasiga bo‘lgan tahdidlar ostida yashash — ular to‘lagan badal edi. Har kuni jabrlanuvchilarning ko‘rsatmalarini o‘qish, yuzlab arxiv hujjatlarini vayron bo‘lgan taqdirlar orqali varaqlash jurnalistlarni insoniyatga bo‘lgan ishonchidan ham ayirgandi.
Jurnalist — qutqaruvchi…
Gohida kasbiy burch va insoniylik o‘rtasidagi chegara shu qadar ingichkalashib ketadiki, u yerda sovuqqon jurnalist bo‘lib qolishning iloji bo‘lmaydi. 1973 yilda fotojurnalist Nik Ut Vetnam urushi paytida amerikaliklar tashlagan yondiruvchi bombadan kiyimlari kuyib ketgan, dahshat va og‘riqdan chinqirib qochib kelayotgan 9 yoshli yalang‘och qizaloq Kim Fukni suratga oladi.
Tasavvur qiling, ko‘z oldingizda bolalar tiriklayin yonyapti, ularning terisi erib ketyapti… Nik Ut kadrni muhrlaydi-yu, ammo shundan so‘ng kamerani tashlab, qizaloqni mashinasiga solib kasalxonaga boradi. U shifokorlarni qizaloqni davolashga majbur qiladi va qiz tirik qoladi. U qizni qutqardi, ammo o‘sha kuyib ketgan bolalarning chinqirig‘i, urushning kuyuk hidi ijodkorning ruhiyatida bir umrlik dahshatli chandiq bo‘lib qoldi. U urushdan qaytsa-da, lekin urush uning ichidan hech qachon chiqmadi.
Tan olish kerak, bu professional majburiyat ba’zan haqiqiy qiynoqqa aylanadi. Maqola mukammal, faktlar esa benuqson chiqishi uchun sen o‘zing aslo xohlamagan, yuragingni unutgancha dahshatli kadrlarni qayta-qayta ko‘rishga majbursan.
Va o‘shanda yana anglaysan…
Yana ichingda o‘zingga qayta-qayta o‘sha savolni berasan: agar men shunchaki monitor qarshisida, xavfsiz xonada o‘tirib, tayyor arxiv kadrlarini majburlikdan qayta-qayta kuzatish orqali mana shunday ichdan kuyish hissini tuygan bo‘lsam, yashirin jinoyatlar zanjirining ichiga kirib, haqiqiy surishtiruv qilayotgan, xavf-xatar bilan yuzma-yuz kelayotgan jurnalistlar-chi? Ularning tunlari qanday o‘tgan ekan?
Jurnalistning eng katta dramasi maqola mukammal, faktologik jihatdan benuqson chiqishi uchun o‘zing xohlamagan, ruhiyatingni chil-chil qiladigan dahshatli kadrlarni qayta-qayta ko‘rishga, kattartirib o‘rganishga, soniyasigacha pauza qilib tikilishga majburligi. O‘quvchiga besh qatorlik fakt taqdim etish uchun, jurnalist o‘sha noxush suratlarni o‘z ichidan qayta-qayta o‘tkazadi. Xorij jurnalistikasi va ruhiyatshunosligida surishtiruvchi jurnalistlarning mana shunday ichidan kuyishini ifodolovchi maxsus terminlar bor. Professional doiralarda bu holatni “Remote Vicarious Trauma” (Masofaviy ikkilamchi jarohat) deb atashadi. Bu jurnalist voqea joyida o‘zi jismonan bo‘lmasa-da, ekran ortida arxivlarni kavlaganda, qurbonlarning suratlari va videolarini qayta-qayta tomosha qilganda, ruhiyati xuddi o‘sha dahshatni o‘z boshidan o‘tkazgandek og‘ir jarohat olishidir. Xuddi shunday holatni tavsiflaydigan yana bir termin “Journalism burnout and PTSD symptoms” — “Jurnalistlardagi kasbiy kuyish va posttravmatik stress belgilari”.
Ichdan kuyish iztirobi…
Insonni ichidan kuydiradigan olovli kuchini 2024 yili Farg‘onadagi metan gaz quyish shoxobchasida sodir bo‘lgan dahshatli portlash haqida o‘rganayotganimda yoki Qibrayda to‘rt bola is gazida qolib ketgani, ayniqsa, qizaloqlardan biri eshikni timdalagancha joni uzilganini onasi aytib berayotganda, vodiylik besh nafar talabaning is gazidan vafot etgani va maqola yozish uchun besh uydagi ta’ziyada ishtirok etganimda o‘z tanamda his qilganman.
Yaqinda esa dunyodagi eng shafqatsiz va qonli konveyerlardan biri bo‘lgan, Xitoyning an’anaviy tibbiyotidagi “eszyao” yoshartiruvchi malhami uchun har yili 6 milliondan ortiq jonzotni qurbon qilayotgan global eshak terisi savdosini surishtirayotib, yana o‘sha “olov” ichiga tushib qoldim. Ingliz va xitoy tillaridagi maxfiy saytlarni, xalqaro hisobotlarni soatlab o‘rgandim. Bu kadrlarni o‘rganish men uchun xuddi o‘zimni eng dahshatli, qonli kinoni tomosha qilishga majburlagandek kechdi, haligacha o‘sha maqolaning ichida yashayapman: ko‘z oldimdan tirik jonzotlarni vagonlarga tiqib, kunlar davomida suvsiz va ovqatsiz chegaralardan olib o‘tishgani, ularni yukxonalardan xuddi jonsiz, tuyg‘usiz bir buyumdek uloqtirishgani ketmaydi. O‘sha vahshiylikdan tirik yuklar tushiriladigan joylarda suyaklari singan xo‘tikchalarni, uzilgan dumlarni, quloqlarni ko‘rdim. Ochko‘zlik va shafqatsizlik shu darajaga yetganki, Afrika dalalarida ularning tiriklayin terisini shilib, qonga belangan go‘sht va suyaklarini shunchaki ko‘chalarga, kalxatlarga tashlab ketishgan. Savdo shu qadar foydali va nazoratsizki, bu sovuq tijorat zanjiriga atrofimizdagi 23 ta davlat allaqachon qo‘shilib bo‘lgan…
Bularning hammasini masofadan turib, soatlab va soniyasigacha pauza qilib o‘rganar ekanman, ichim har safar xuddi o‘sha Farg‘onadagi gaz portlashidagidek kuyishda davom etaverdi. Eng dahshatlisi, bu og‘riq faqat ekran yoki arxiv hujjatlari ichida qolib ketmadi. O‘sha o‘rganishlarimdan keyin bu fojiani yanada teranroq his qila boshladim. Ko‘cha-ko‘yda, bozor atrofida ustida o‘zidan o‘n barobar og‘ir yukni ko‘tarib turgan, xivichlar yag‘irini yara qilib tashlagan bo‘lsa-da, yana qayta-qayta qamchilanayotgan o‘sha beozor jonzotlarni ko‘rganimda, maqola uchun o‘rgangan har bir fakt, har bir surat, Keniyada eshaklari o‘g‘irlanib, tirikchiligi kuniga 30 dollardan 5 dollarga tushib qolgan Morris Njeruning ortda qolgan bolalari ko‘z oldimda jonlanadi….
***
Matbuot va Ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni keng nishonlanayotgan bir paytda, juda ko‘pchilik istehzo bilan eslaydigan jonivorni, eshakni eslash shartmidi, deya istehzoli jilmayishingiz mumkin.
Ha, bugun men uchun shart!
Chunki jurnalistika faqat chiroyli tabriklardan iborat emas.
Garchi hech qachon qonli urushlarda qatnashmagan, olovlarning ichida bo‘lmagan, dunyo tan olgan Pulitser mukofotiga hech qachon da’vogarlik qilmagan bo‘lsam-da, ichidan kuygan, “Ma’naviy jarohat” (“Moral Injury investigative journalists”) ya’ni ko‘ra-bila turib voqeani to‘xtatolmaganim, shafqatsizlik, adolatsizliklar qarshisida o‘zimni ojiz his qilganim uchun og‘ir ichki inqirozni qayta-qayta qalbidan o‘tkazayotgan oddiy jurnalistman. Bayramingiz bilan tabriklayman, yuragi chandiqlarga to‘la hamkasbim!
Saida Mirziyoyeva AQSh Savdo vakili, elchi Jeymison Grir bilan uchrashdi. Uchrashuv davomida bir yil mobaynida birgalikda amalga oshirilgan salmoqli ishlar ikki tomonlama munosabatlarni yangi bosqichga ko‘tarishga xizmat qilgani muhokama qilindi.
Hamkorlikning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri sifatida, yaqin kunlarda o‘zaro savdo va investitsiyalarni rag‘batlantirish to‘g‘risidagi bitim imzolanishi kutilmoqda.
Uchrashuv so‘ngida Saida Mirziyoyeva O‘zbekiston bilan aloqalarni mustahkamlashga hamda ikki tomonlama sheriklikni kengaytirishga ko‘rsatayotgan yuksak e’tibori uchun elchi janoblariga alohida minnatdorchilik bildirdi.
O‘zbekiston Jurnalistlar uyushmasining navbatdagi konferensiyasida tashkilotning so‘nggi besh yillik moliyaviy-xo‘jalik faoliyati atroflicha tahlil qilindi. Taftish komissiyasi raisi Chori Latipovning ma’lum qilishicha, hisobot davrida budjet mablag‘larining sarflanishida hech qanday qonunbuzilish holatlari aniqlanmagan va barcha xarajatlar belgilangan tartibda, maqsadli amalga oshirilgan.
Besh yillik davr mobaynida uyushmaning asosiy hisob raqamiga jami 27 milliard 578,9 million so‘m mablag‘ kelib tushgan bo‘lib, uning sezilarli qismi, ya’ni 15 milliard 333,5 million so‘mi soliq to‘lovlarini qoplashga yo‘naltirilgan. Tashkilotning moddiy-texnik bazasini rivojlantirish va markaziy apparat ta’minoti uchun 849,5 million so‘m sarflangan bo‘lsa, asosiy vositalarni xarid qilishga yana 776,1 million so‘m ajratilgan.
Uyushma budjetining eng yirik xarajatlaridan biri bevosita ijodiy loyihalar va tanlovlarni qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘liq bo‘ldi. Xususan, sohaning eng nufuzli tadbiri hisoblangan “Oltin qalam” milliy mukofoti tanlovi uchun 10 milliard 233,5 million so‘m yo‘naltirildi.
Bundan tashqari, “Eng ulug‘, eng aziz” respublika tanloviga 853,9 million so‘m, Matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni munosabati bilan tashkil etilgan bayram tadbirlariga 1 milliard 191,5 million so‘m sarflangan. Shuningdek, “Yilning eng faol jurnalisti” tanloviga 146,9 million so‘m hamda “Atirgul” tanlovlariga 125,2 million so‘m mablag‘ ajratilgan.
Ijtimoiy loyihalar va sohaviy nashrlar yo‘nalishida ham qator ishlar amalga oshirilgan. Uyushma tomonidan “O‘zbekiston jurnalistlari antologiyasi” kitobini nashrga tayyorlash uchun 585 million so‘m yo‘naltirilgan.
Faxriy jurnalistlarni qo‘llab-quvvatlash, ularning yubiley sanasini nishonlash va sanatoriylarda davolanishini tashkil etish maqsadida 60,8 million so‘m, “Xotira va qadrlash kuni” tadbirlari uchun 49,4 million so‘m hamda xodimlar o‘rtasidagi sport musobaqalariga 34,2 million so‘m sarflangan.
Tashkilot qoshidagi Mahorat maktabini zamonaviylashtirish uchun 9,6 million so‘mlik proyektor ekrani va smart-doska xarid qilingan bo‘lsa, boshqa turli tadbirlar ijrosiga 535,5 million so‘m yo‘naltirilgan.
Uyushma faoliyatining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda tashqi manbalar ham ishtirok etgan. Xususan, Oliy Majlis huzuridagi Jamoat fondi tomonidan ajratilgan subsidiya hisobidan 1 milliard 156,9 million so‘mlik xarajatlar qoplangan. Navbatdan tashqari konferensiyani o‘tkazish tashkilotga 8,3 million so‘mga tushgan.
Shu bilan birga, milliy bankdagi depozit hisob raqamida zaxira sifatida saqlangan 1 milliard so‘m mablag‘ uyushmaning asosiy hisob raqamiga muvaffaqiyatli qaytarilgan. Natijada, o‘tkazilgan keng qamrovli tekshiruvlar tashkilotning moliyaviy faoliyati butunlay shaffof va amaldagi me’yoriy hujjatlarga mos ravishda yuritilganini ko‘rsatdi.
Venesueladagi zilzila oqibatida 235 kishi halok bo‘ldi
Lukashenko Rossiya elchisini Belarusni urushdan uzoqlashtirishga chaqirdi
Mirziyoyev Namanganda raqamlashtirish, bandlik va investitsiya bo‘yicha yangi vazifalarni belgiladi
-
Jamiyat4 days ago«Andijon polkasi» tadbiriga ketayotgan o‘quvchilar YTHga uchradi
-
Sport3 days agoYaponiya futbolining buyuk sabog‘i: mag‘lubiyatdan to‘g‘ri xulosa chiqarish
-
Dunyodan2 days agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Siyosat5 days agoAshraf Xo‘jayev O‘zbekistonning Efiopiyadagi birinchi elchisi etib tayinlandi.
-
Iqtisodiyot4 days ago
Dollar bir necha kunlik ko‘tarilishdan so‘ng pastladi
-
Mahalliy5 days ago
Endi rahbarni ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri fosh qilish mumkin!
-
Jamiyat2 days agoVatanparvar jurnalistlarni o‘zimga do‘st va maslakdosh deb bilaman
-
Dunyodan5 days ago
BAAda 15 yoshgacha bo’lgan bolalar uchun ijtimoiy tarmoqlar taqiqlangan