Mahalliy
shafqatsiz teri savdosi ortidagi go‘zallik qurbonlari
2011-yilda Xitoyda efirga chiqqan «Jen Xuan afsonasi» seriali nafaqat tarixiy film ekanligi bilan ahamiyatli, balki ayollar orasida eszyao (ejiao) vositasiga talabni keskin oshirdi. Ushbu serial Xitoyning Chin sulolasi davridagi saroy hayoti, intrigalari va ayollar orasidagi kurashlarni yoritgan bo‘lsa-da, saroy malikalari eszyao malhami tufayli go‘zal va sog‘lom ekanligiga urg‘u berildi. Serial efirga chiqqandan keyin Xitoyda eszyaoga bo‘lgan talab keskin oshdi.
The Donkey Sanctuary – eshaklar huquqini himoya qiluvchi Britaniya tashkiloti 2020 yilgi hisobotida shunday deydi: «2011 yilda «Jen Xuan afsonasi» seriali namoyishi eszyaoga bo‘lgan talabdagi burilish nuqtasi bo‘ldi – Xitoy bozorida eshak terisining narxi besh barobarga oshdi.»
Savdo shunchalik foydali bo‘ldiki, hayvonlar mehnatiga ehtiyoji bo‘lgan ko‘plab hududlarda eshaklar soni keskin kamaydi, masalan Keniyada 2016-yildan 2019-yilgacha bo‘lgan davrda yarim aholining jonivorlari terisi uchun so‘yilgan. Nigeriyada 2011-yildan 2021-yilgacha ularning soni 60% kamaygan, Efiopiya, Tanzaniya, Gana kabi mamlakatlarda eshaklar populyasiyasi halokatli darajada qisqargan.
(2017 yilda Keniyaning Baringo shahridagi litsenziyalangan qassobxonada quyoshda quritilgan eshak terilari.)
2024 yil statistikasiga ko‘ra, so‘nggi 5 yil ichida ushbu dori vositasini ishlab chiqarish taxminan 160% ga o‘sdi, ya’ni har yili 6 millionga yaqin eshak savdoni kuchaytirish uchun o‘ldiriladi. Bu qo‘riqxonaning eng konservativ hisob-kitobini aks ettiradi va 2027-yilga borib 6,7 millionga yetishi kutilmoqda. Shu bois 30 dan ortiq mamlakat Botsvana, Keniya, Tanzaniya, Gana, Nigeriya, Burkina-Faso, Mali, Pokistan kabi davlatlar eshak savdosini to‘xtatish uchun turli qonuniy yo‘llarni qidirmoqdalar.
Eszyao nima?
Qadimgi Xitoyda eshak terisidan tayyorlangan jelatin tibbiy vosita sifatida qadrlangan va bu an’ana bugungi kungacha saqlanib kelmoqda. Eszyaoning paydo bo‘lishi qadimgi Xitoy madaniyatiga borib taqaladi. Milliy tibbiyot kitoblarida, jumladan «Ben Sao Gan Mu» (1578-yil) kabi mashhur manbalarda uning samarali ta’sirlari haqida yozilgan. Unga nisbatan ishonch va e’tiqod uzoq yillar mobaynida avj olgan va bu mahsulot hozirgacha Xitoyda, unga yaqin davlatlarda sog‘liq, go‘zallik uchun muhim vosita hisoblanadi. Bu eshak terisiga ishlov berib qaynatish orqali olinadigan jigarrang yelim suyuqlik.
2018-yilda Donge shahridagi Dong-EE-Jiao Corporation Limited tomonidan boshqariladigan muzeyda eshak terisi qadoqlangan gel.
Vaziyat jiddiy, qanday bartaraf etiladi?
Eshak terisi savdosi haqidagi maqolalarda ta’kidlanishicha, jonivorlarni noqonuniy kontrabanda yo‘llari bilan yetkazilishi tufayli shafqatsiz munosabatda bo‘lishadi. Tirik yuklar tushiriladigan joylarda suyaklari singan xo‘tikchalarni, tuyoqlarni, uzilgan dumlarini, quloqlarini uchratish mumkin. Talab kattaligi sabab hatto homilador eshaklar ham ayab o‘tirilmaydi, yarador va kasallar ham o‘ldiriladi. Ko‘p hollarda jonivorlar bir necha kun yurishadi, chegaralarni kesib o‘tishadi, azob-uqubatlari e’tiborsiz qoldirilib tashiladi va och-nahor, suvsiz ushlab turiladi, ko‘pincha eng dahshatli yo‘llar bilan so‘yiladi.
1992 yildan beri Xitoyda eshaklar soni 76 foizga kamaydi va uning terisiga bo‘lgan talab butun dunyo orqali qondiriladi. Donkey Sanctuary tashkiloti bozor talabini qondirish uchun eshak yetishtirishga sarmoya kiritish zarur, deb hisoblaydi, ammo bu 20 yil davom etishi mumkin. Tashkilotning tadqiqot va tezkor yordam bo‘yicha direktori Faith Burdenning aytishicha, eshaklar juda sekin ko‘payadi. Urg‘ochi eshak bola tug‘ishidan oldin bir yil homilador bo‘lishi kerak, bolasining kattarishi uchun esa ancha vaqt ketadi. Buyuk Britaniyaning Xitoy o‘simlik tibbiyoti bo‘yicha ro‘yxatga olish organi (RCHM) eshaklarni tibbiyot maqsadida so‘yish amaliyotini keskin qoralab, zamonaviy xitoy tibbiyotida buni na axloqiy, na zarur deb hisobladi. Hozirda 18 davlat vaziyatni bartaraf etish uchun chora ko‘rdi. Biroq, hatto Gana va Mali kabi eshak so‘yish taqiqlangan joylarda ham, tartibga solinmagani ya’ni eshaklarning kamayib ketishi eng qashshoq mintaqalarda 500 millionga yaqin aholining turmush tarzi yomonlashishiga olib kelgan. Kambag‘al oilalar ishchi kuchidan ayrilganidan keyin boshqa eshak sotib olishlari qiyin, chunki ularning narxi oshgan.
Eshak terisini olib o‘tish savoli…
Maqola yozish asnosida inglizcha, xitoycha tillarda eshak terisi savdosi kalit so‘zlari bilan manba qidirdim. Saytlar va platformalarda O‘zbekistondan eshak terisini olib o‘tish qanday amalga oshiriladi, Olmaotadan eshak terisini olib o‘tish mumkinmi, degan savollarga va javoblarga duch keldim.
Hatto bu xorijning ushbu mavzudagi maqolalarida ham ta’kidlangan – harakatlar ko‘pincha oddiy ko‘rinishda sodir bo‘ladi. Tartibga solinmagan elektron tijorat saytlari va taniqli ijtimoiy media platformalarida noqonuniy tovarlar bilan birga eshak terisini sotayotgani aniqlangan.
Eshak terisini import qilish uchun qanday talablar qo‘yiladi? Qaysi davlatlar eshak terisini import qilishi mumkin, degan savollarga esa quyidagicha javoblarni uchratdim:
Eshak terisini olib kirishga qo‘yiladigan talablar hayvonlar va o‘simliklar karantini litsenziyasi, sog‘lig‘i to‘g‘risida ma’lumotnoma olish, noqonuniy kontrabandani taqiqlash kabi talablarni o‘z ichiga oladi. Hozirda faqat Misr, Meksika va Peru xomashyo terisini import qilishga ruxsat berilgan. Hozirda Pokiston, Qirg‘iziston, O‘zbekiston, Qozog‘iston, Tojikiston, Mo‘g‘uliston, Fransiya, Germaniya, Italiya, Avstraliya, Kanada, Urugvay, Misr, Meksika, Peru, Belgiya kabi 23 davlat eshak terisini import qilishi mumkin.
Demak, import, eksportga cheklov yo‘q, bu degani baribir jonzotlarning taqdiri hali veri yaxshilanmaydi degani.
Oddiy odamlar hayoti qiyinlashmoqda…
Pokistonning 2024-yil oktyabr oyida eshak go‘shti va terisini Xitoyga eksport qilish bo‘yicha kelishuv xavotir va bahs-munozaralarga sabab bo‘ldi. Hayvonlarni himoya qilish guruhlari kelishuvni bekor qilishga chaqirdi. Shu bilan birga, odamlar eshaklarning Pokistonning norasmiy iqtisodiyotida muhim rol o‘ynashini hisobga olsak, go‘shti va terisining yirik eksporti ayrim kambag‘al qatlamning turmush tarziga ta’sir qilishidan xavotirda. Pokiston rasmiylarining ta’kidlashicha, eshak eksportida hech qanday cheklovlar bo‘lmaydi, chunki Pokiston o‘z populyasiyasini saqlab qolish uchun uni ko‘paytirish tarmog‘ini yaratadi.
Garchi eshaklar Pokistonning norasmiy iqtisodiyoti uchun hayotiy ahamiyatga ega bo‘lsa-da, tanqidchilar fikricha, Pokiston nafaqat iqtisodiy manfaatlar uchun go‘sht va teri eksporti bo‘yicha Afrikadagi inqirozga e’tibor bermagan, balki eksport jarayonini tezlashtirish uchun Xitoy kompaniyalariga Karachi va Gvadar port shaharlarida qassobxonalar ochishga ruxsat bergan.
Ishlaydigan otlar, eshaklar va xachirlar hayotini himoya qilish, yaxshilashga bag‘ishlangan xalqaro xayriya tashkiloti Brukning Pokistondagi bo‘limi Pokiston hukumatining Xitoyga eshak terisi va go‘shti eksport qilish qaroriga rozi emas va kelishuvni bekor qilishga chaqirdi.
Ular Xitoyning asl niyatlaridan xavotir bildirib, Karachi port shahri va Gvadar dengiz portida qassobxonalar tashkil etilishi munosabati bilan Xitoydan eshakka bo‘lgan yillik talab 216 mingdan oshib ketishini, bu esa mahalliy aholini tirikchilik vositalaridan mahrum qilishi mumkinligini da’vo qilmoqda.
«Biz yo‘l va ko‘chalardan chiqindi yig‘ish, mahalliy g‘isht zavodlarini transport vositalari bilan ta’minlash, mijozlar uchun shaxsiy va tijorat tovarlarini tashish kabi oddiy yumushlar bilan shug‘ullanamiz», dedi Panjob viloyati markazi Lahor shahridagi g‘isht pechida ishlaydigan eshak arava egasi Nabi Bux, «Amerika Ovozi» bilan suhbatda. «Biz shu arzimas ishlar bilan kun kechiramiz, lekin bu kelishuv kuchga kirsa, tirikchilikdan ayrilib qolamiz».
Buxning ta’kidlashicha, Pokistonda eshak narxi allaqachon oshib ketgan.
Peshovardagi mahalliy don bozorida ishlaydigan eshak aravasi egasi Abdul Karimning qo‘shimcha qilishicha: «Xitoy so‘yish joylariga sarmoya kiritib, Pokistondan ko‘p miqdorda eshak terisini import qilish sodir bo‘ladigan bo‘lsa, bu mahalliy bozorda eshaklarning tanqisligiga va millionlab eshak egalari uchun narxlarning oshishi, ish joylarini yo‘qotishiga olib keladi».
(Keniyaning Naivasha shahridagi Shining Star eshak eksporti qassobxonasidagi eshaklarning jasadlari.)
Yana bir manbada Keniyalik 44 yoshli Morris Njeru yaqinda so‘nggi eshaklari Devid, Mukurino va Skratchning qonga bo‘yalgan jasadlarini topgani aytadi.
Eshak o‘g‘rilari hayvonlarning tomog‘idan kesib, terisini shilib, go‘shtini kalxat va sirtlonlarga qoldirgan.
Uning eshagisiz daromadi kuniga qariyb 30 dollardan 5 dollargacha kamaydi. U endi kichik mulkni ijaraga olish uchun olgan kreditini to‘lay olmay, bolalari ta’limidan xavotirda. «Mening hayotim butunlay o‘zgardi», dedi u, – «Men oilamni shu eshaklar bilan boqayotgandim.»
Darhaqiqat, Njeru va butun dunyo bo‘ylab millionlab odamlar uchun eshaklar oziq-ovqat, suv, o‘tin, mahsulotlar va odamlarni tashishning asosiy vositasidir.
Xitoyga kirib kelayotgan eshak terilari Qirg‘izistondan, Braziliyadan Meksikagacha turli manbalardan keladi. Ammo Afrika o‘ldirilgan eshaklar soni va mahalliy jamoalarga ta’siri bo‘yicha savdoning markazi bo‘lib qolmoqda.
Qurg‘oqchilikdan aziyat chekkan keng tropik savannada joylashgan Nguviraning qishloq aholisi bir yil ichida 475ga yaqin jonivorlarini yo‘qotgan. Eshakdek ishchi kuchi o‘rnini bosa olmayotgan odamlar hamon nima qilishni bilmay yuribdi.
«Endi biz hammamiz baxtsizmiz, chunki transport vositalarimiz, hayvonlarimiz yo‘q bo‘lib ketdi», dedi faqat beshta eshagidan bittasi qolgan Katasi Moko.
Eshak egalari va Keniya veterinariya assotsiatsiyasi shaharlarda, jumladan Nayrobida norozilik namoyishlari o‘tkazdi. Njeru va mingdan ortiq o‘g‘irlik qurbonlari Keniyaning sanoatni tartibga soluvchi Qishloq xo‘jaligi, chorvachilik va baliqchilik vazirligiga petitsiyada eshak terisi savdosini zudlik bilan to‘xtatishga chaqirdilar.
«Odamlar eshaklarimizni o‘g‘irlashmoqda va sotishmoqda, hukumat buni to‘xtatmayapti», dedi Njeru. «Men politsiyaga xabar berdim, lekin ular hech narsa qilishmadi.»
Deklaratsiya, qaror…
2022-yil dekabr oyida Tanzaniyada bo‘lib o‘tgan Pan-Afrika eshak konferensiyasi Afrika Ittifoqi Assambleyasini kelgusi 15 yil ichida teri eksportini taqiqlashga chaqirgan deklaratsiyani e’lon qildi. Bu tashabbus Afrika Ittifoqining sammitida nihoyat amalga oshirildi.
Nafaqat Afrika mamlakatlari, balki 2022-yil Braziliya bo‘ylab eshaklarni so‘yishni taqiqlash to‘g‘risida qaror qabul qilindi. Avvallari Braziliya eshak terisi va go‘shtini asosan Osiyo mamlakatlari mintaqalariga eksport qilinar edi.
Eshak terisi savdosi masalasi so‘nggi yillarda, ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda asta-sekin jahon e’tiborini tortmoqda.
Jonivorlar terisiga bo‘lgan talabning ortib borishi, ularni nafaqat nazoratsiz so‘yish, balki qiynash va shafqatsizlikni ham ommalashtirdi. Eshak nafaqat hayvon, balki butun boshli oilaning tayanchi va hayotining bir qismi. Shuning uchun, hayvonlardan foydalanishda insonparvarlik, nazorat va barqarorlik asosiy mezon bo‘lishi shart.
Teri uchun eshak so‘yish – bu shunchaki hayvon o‘limi emas. Jonivorni go‘shti va terisi uchun so‘yish, shafqatsiz muomala oxir-oqibat inson yukni o‘z yelkasiga olishga majbur bo‘lishi, bu faqat hayvonning emas, inson qadrining ham pastga tushishi demak.
Barno Sultonova
O‘zbekistonda kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish va aholi o‘rtasida kitob o‘qishga qiziqishni oshirishga qaratilgan qaror qabul qilindi.
2026 yil 15 yanvar kuni “Kitobxonlik madaniyatini rivojlantirish va aholi o‘rtasida kitob o‘qishga qiziqishni oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Prezident qarori (PQ–9-son) imzolandi.
Qarorga muvofiq, barcha vazirlik va idoralarda qator yangi tashabbuslar joriy etiladi. Jumladan, 2026 yil 1 martga qadar har bir soha bo‘yicha tavsiya etiladigan kasbiy faoliyatga oid adabiyotlar ro‘yxati shakllantiriladi.
Shuningdek, har yili kamida uchtadan kasbiy faoliyatga oid xorijiy adabiyotlar mahalliy nashriyotlar orqali o‘zbek tiliga tarjima qilinib, malakali mutaxassislar ishtirokida izohlar, lug‘at va misollar bilan boyitiladi.
Qarorda 2026 yil 1 aprelga qadar barcha vazirlik va idoralarda, shuningdek, ular tizimidagi tashkilotlarda “Kitob burchagi” tashkil etish hamda xodimlar uchun har oyda “Kitob o‘qish soati”ni yo‘lga qo‘yish belgilangan.
Bundan tashqari, tashkilotlarda kitobxonlik bo‘yicha ichki reyting tizimi joriy etiladi. Tanlov asosida eng ko‘p kitob o‘qigan xodimga bir oylik ish haqi miqdorida pul mukofoti beriladi.
Yoshlar kitobxonligini rag‘batlantirish maqsadida eng ko‘p kitob o‘qigan o‘quvchi va talabalardan iborat top-100 talikka kirgan har bir ishtirokchiga bazaviy hisoblash miqdorining 25 baravari miqdorida pul mukofoti taqdim etilishi ham nazarda tutilgan.
— Yordamga muhtojman. Sog‘ligimni tiklash uchun yetarlicha mablag‘im yo‘q. Nogironlik nafaqasini olishimga ko‘maklashsangiz…
— Tibbiy-ijtimoiy ekspertiza komissiyasida yaxshigina tanishlarim bor. Ammo, ularning bari mansabdor. Bilasiz, mansabdorlar «katta og‘iz» bo‘lishadi…
Buxoro viloyati, Qorako‘l tuman ko‘p tarmoqli markaziy poliklinikasida uzoq yillardan buyon oila shifokori vazifasida ishlab kelayotgan H.J. qabuliga og‘ir ahvolda kelgan bemordan pul undirish maqsadida qasddan jinoyat sodir etgan. Jinoyat ishlari bo‘yicha Qorako‘l tuman sudi raisi Boborahim Ochilovning «Xabar.uz»ga bildirishicha, H.J.ning xatti-harakatlariga sud tomonidan huquqiy baho berilgan.
34 yoshli, oliy ma’lumotli, oilali, uch nafar farzandning onasi bo‘lgan shifokor bemor T.H.ning og‘ir ahvolda ekanini bila turib, uning ishonchi va umididan shaxsiy manfaat yo‘lida foydalangan. Natijada bemor bir necha oy davomida ushbu idora ostonasida sarson-ovora bo‘lib yurishiga sabab bo‘lgan. Bemorga «poliartrit» kasalligi bo‘yicha nogironlik nafaqasini tanishlari orqali hal qilib berishni va’da qilgan. U o‘z va’dasining bahosini avvaliga 100 AQSh dollari biln o‘lchagan va keyinchalik uni 250 AQSh dollariga «oshirgan».
Shifokor o‘z xizmat mavqeidan foydalanib, T.H.ga tibbiy-ijtimoiy ekspertiza komissiyasida vakolatli tanishlari borligini aytgan. Go‘yoki, pul, aynan, o‘sha mansabdorlarga uzatilishini ta’kidlab, bemorni ishontirgan. Bemor esa kasalligi, og‘ir moddiy ahvoli va tibbiyot tizimidagi murakkab «tartiblar» oldida ojiz qolgan. U sarsonu-ovoragarliklardan charchab, so‘nggi umid bilan yaqin qarindoshlaridan 100 AQSh dollari topib kelgan. Afsuski, oraadan vaqt o‘tishiga qaramay, hech qanday nafaqa ham, hujjat ham tayyor bo‘lmagan. Yetmaganiga, shifokor T.H.ga nogironlik nafaqasini olish «narxi» vakolatli mansabdor tanishlari orqali 250 AQSh dollariga «ko‘tarilgani»ni bildirgan.
Hafsalasi pir bo‘lib, sabr kosasi to‘lgan bemor huquqni muhofaza qiluvchi organlarga murojaat qilishga majbur bo‘lgan. T.H.ning arizasi asosida tezkor tadbir uyushtirilgan. Maxsus kimyoviy ishlov bilan belgilangan 250 AQSh dollari T.H.ga berilgan. Shifokor H.J. shaxsiy manfaatini o‘z lavozimi va obro‘yidan ustun kelib, hech qanday shubhalarsiz qabuliga kelgan bemor T.H.dan pulni keltirgan-keltirmaganini talab qilgan. Va shaxsan o‘z ish joyida bemor tomonidan tutqazilgan pullarni «ambulator karta» orasiga joylashtirgan.
Oradan daqiqalar o‘tib, pul bilan birga jinoyat ham fosh etilgan.
Sud-tergov jarayonlarida komissiya a’zolari bu shaxsni, umuman, tanishmasligi, hatto, bemor T.H.ga oid hujjatlar ularga hech qachon kelib tushmagani ochiqlangan. Aybi to‘liq isbotlangan shifokorga sud hukmi o‘qildi. U 3 yilu 6 oy muddatga ozodlikni cheklash jazosini oldi. Bundan tashqari, 2 yil muddatga tibbiyot muassasalarida shifokor bo‘lib ishlash huquqidan mahrum qilish jazosiga ham hukm qilindi.
“IT-Woman“ loyihasining navbatdagi mehmoni dasturchi, “Women in Tech Summit 2025“ mukofoti sovrindori Dildoraxon Ganiyeva.
Dildora shifokorlar oilasida dunyoga kelgan bo‘lsada, qiziqishlari uni dasturchilik tomon yetakladi.
Qisqa vaqt ichida sohada ko‘plab yutuqlarga erishishga muvaffaq bo‘ldi. Xorijning nufuzli kompaniyalarida ham faoliyat olib bordi.
Ammo u bu bilan chegaralanib qolmadi, ota kasbiga muhabbat tufayli o‘z sohasi orqali ham insonlar salomatligiga hissa qo‘shish fikri uni tark etmadi.
“COVID-19“ga chalingach, o‘zi duch kelgan muammolar uning bu boradagi fikrlarini yanada teranlashtirdi va jiddiy kasalliklarni erta aniqlab, bemorlarga aniq tashxis qo‘yishda yordam beradigan yangi texnologiya ustida ishlashga kirishdi…
Boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilari uchun 2026/2027 o‘quv yilidan boshlab milliy sertifikat berish tizimi amaliyotga joriy etilishi mumkin.
Bu borada ishlab chiqilgan hujjat loyihasiga ko‘ra, malaka imtihoni natijalariga qarab, ushbu toifa o‘qituvchilarga uch yil muddatga amal qiladigan A+, A, B+, B, C+, C, darajali elektron sertifikat beriladi.
O‘qituvchilar uchun milliy sertifikat berishda malaka imtihoni boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi, matematika o‘qitish metodikasi fanlari hamda o‘qituvchining pedagogik mahoratini baholash bo‘yicha o‘tkaziladi.
Reja qilinishicha, 2026/2027 o‘quv yilidan boshlab V+ va undan yuqori darajadagi milliy sertifikatga ega bo‘lgan boshlang‘ich sinflarda dars beruvchi boshlang‘ich ta’lim mutaxassisligiga ega o‘qituvchilarga davlat budjeti mablag‘lari hisobidan, sertifikatning amal qilish muddati davomida, tegishli ta’lim tiliga mos ravishda barcha fanlar bo‘yicha lavozim maoshiga har oyda 15 foiz miqdorida qo‘shimcha ustama to‘lab boriladi.
Bundan tashqari, 2026/2027 o‘quv yilidan boshlab V+ va undan yuqori darajadagi milliy sertifikatga ega boshlang‘ich sinflarda dars beruvchi boshlang‘ich ta’lim mutaxassisligiga ega o‘qituvchilar pedagogik kadrlarni kasbiy sertifikatlashdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘tgan deb hisoblanadi.
«O‘tmasangiz, ko‘cham sizni so‘roqlar,
O‘tsangiz, dil quyosh misol charaqlar…»
Shu top ichimda bir ajib xohish uyg‘ondi, harbiylarimiz, Vatan himoyachilari uchun chiroyli, yurakka yaqin nimadir yozgim keldi. Odatda bunday paytda kinolardan yoki kitoblardan ilhom olinadi. Men esa xayolimda o‘zim bilgan qo‘shiqlarni saralay boshladim. Ular ko‘p emas, lekin sanoqlilari borki, yillar o‘tsa-da qalb to‘rida yashaydi. Yulduz Abdullayevaning «Leytenant» qo‘shig‘ini eshitishni boshladimu, sehrli olamga tushib qoldim.
Qiziq, faqat men edimmi bayram shukuhini his qilmoqchi bo‘lgan? Yo‘q, ijtimoiy tarmoqlardagi izohlarni o‘qib bugun ko‘pchilik 14 yanvar — Vatan himoyachilari kunini o‘zgacha tuyg‘u bilan his qilayotganini, nishonlashayotganini angladim. Yulduz Abdullayevaning ijtimoiy tarmoqlar orqali yangragan ushbu taronasiga odamlar tong sahardanoq o‘z qalb so‘zlarini qoldirishgan edi. Yaxshi tomoni internetga ushbu qo‘shiq nomini izlab yozsangiz juda ko‘plab kanallar orqali tinglash imkoni borligi.
Demak, bunday qo‘shiqlar har bir insonda harbiylarga, Vatanga bo‘lgan cheksiz mehrni shakllantirishga xizmat qilar ekan. Qo‘shiqni qayta-qayta eshitarkanman, uning satrlari yuragimga muhrlanib borardi:
Boqmasangiz, zorman, agar boqsangiz…
Shod ko‘zlarim tugmangizdek yaraqlar.
Bir qarab o‘ting bizga, leytenant,
Zor-u intizor qizga, leytenant…
Ayniqsa, qo‘shiq uchun ishlangan klip o‘ta samimiy edi. Leytenant yigitning har bir harakati, yordamga shoshishi haqiqiy mardlik timsoli. Izohlarni o‘qishda davom etarkanman, qalbimda yurt posbonlariga, armiyamizga bo‘lgan o‘zgacha bir shukuh, o‘zgacha faxr tuyg‘ulari toshib chiqa boshladi.
Agar meni chetdan birov kuzatsa, kulguli va zavqli holatga guvoh bo‘lardi: qulog‘imda quloqchin, kompyuter tugmalarini tez-tez bosib maqola yozayapman -u, beixtiyor musiqa ohangiga mos raqsga ham tushyapman — qalbimga kirib kelayotgan ohang bilan birga so‘zlarni tutib qolgim keldimi bilmayman. Chunki maqolani shunchaki yozib bo‘lmasdi, qo‘shiqni shunchaki eshitib bo‘lmasdi.
Bu qo‘shiq shunday, sizni befarq qoldirmaydi, zavqlanmaslikning iloji yo‘q! Ayniqsa, askarlarimizning jiddiy qiyofalari, shaxdam qadamlari kishini ruhlantirib yuboradi.
Uyqum buzar nag‘alingiz tovushi,
Bir kuyganning qiyin ekan sovushi…
Izohlar orasida bir onaxonning yozganlariga ko‘zim tushadi, shoshgancha izohni keyin yo‘qotib qo‘ymaslik uchun yozib olaman: «O‘g‘lim uch yoshligidan sizning qo‘shig‘ingizni aytardi, shu qo‘shiq bilan katta bo‘ldi. «Ytinat (leytenant demoqchi)» deb menga chest berardi, shu o‘g‘lim bugun leytenant, sizni to‘yga chaqiraman…» Qarang, bir qo‘shiqning kuchi inson taqdiriga qanchalik ta’sir qiladi! Mana shunday qo‘shiqlar ta’sirida bugun qancha o‘g‘lonlarimiz harbiylikni tanladi, ruhi, qalbi yuksaldi ekan…
«Hozir eshitayotganlar bormi? Qalban birgamiz!», deb yozadi yana bir ixlosmand. Men ham beixtiyor «Men ham shu yerdaman!» deb yozib qo‘ydim. Safimiz tobora kengayib borardi…
Xaloskorsiz ofat kelsa bog‘imga,
Dashtda lochin, burgutimsiz tog‘imda.
Intizorman, beqarorman, mushtoqman,
Yashnab boqing peshvoz chiqqan chog‘imda.
Shu asnoda musiqa avtomatik ravishda yangilanar, «Leytenant» haqidagi qo‘shiq lentada ketma-ket bir-biriga ulanib borardi. Menga qo‘shiq tugamagani yaxshi edi. Uning ta’sirida yozayotganlarimni o‘quvchiga tiniqroq yetkazishimga ishongandirman ehtimol.
Birdaniga xuddi o‘sha sehrli musiqa sadolari ostida erkak ovozi yangrab qoldi. Yulduz Abdullayeva «kutgan» o‘sha leytenant qo‘shiq aytib chiqishini kim ham o‘ylabdi deysiz?
Shahriyorbek Ostonbekov ijrosidagi bu javob taronasi xuddi yillar davomida kutilgan maktubdek yangradi:
Ko‘changni to‘ldirib o‘tsam har kuni,
Olifta yigit deb o‘ylama meni.
Termulsam ranjima, senga boqmasam,
Aytchi, ko‘r bo‘lmasmi ko‘zlarim meni?
Bu satrlarni eshitarkanman, ko‘z oldimda nafaqat san’atkor, balki Vatan himoyachisining haqiqiy qiyofasi gavdalandi. U faqatgina qizning ko‘ziga yaqin bo‘lishni emas, balki uning hayotiga mazmun bo‘lib kirishni istaydi:
Bir qarab o‘tay senga, yulduzim,
Zor-u intizor, tanho yulduzim.
Senga yoqarmikan javob qo‘shig‘im,
Sen kutgan leytenant menman, yulduzim!
Albatta faqatgina mard insonlargina mehrga mehr bilan javob berish kerakligini qalban anglaydilar…
Olg‘a yurdim shaxdam qadamlar bilan,
Ko‘nglingdan joy olsam, chekinadi g‘am.
Qanday kirgan bo‘lsam tushlaringga ham,
Shunday kirib borgim hayotingga ham…
Ha, bu qo‘shiqlar bizning hayotimizga ana shunday ko‘tarinki ruhni olib kirdi. Bu satrlar shunchaki musiqa emas, bu taqdirlar qissasi. Qanchadan-qancha oilalarda shu qo‘shiqlarni eshitib ulg‘aygan bolakaylar, ota-onasining oldiga haqiqiy leytenant bo‘lib kirib bordi. Bir paytlar qo‘shiqdagi askarga havas qilgan jajji bolalar bugun el tinchligini qo‘riqlamoqda.
Bu satrlarni eshitganda, kimningdir yodiga chegaradagi hushyor nigohlar, kimningdir ko‘z oldiga tinch-osoyishta hayotimiz keladi. Aslida vatanparvarlik bu baland minbarlarda aytiladigan nutqlar emas, balki ruhiyatimizga singib ketgan mana shunday samimiy ohanglardir.
Bu kun nafaqat harbiylarning, balki har bir mard o‘g‘lonning, har bir suyanish mumkin bo‘lgan keng yelkali himoyachilarning bayrami. Biz bugun ikki xil davrning, ikki xil qissasini kuylagan qo‘shiqlar orqali bayramga nazar tashladik. Biri intizorlik bilan kutgan, ikkinchisi esa «Men keldim» deb javob bergan ikki qalbning ovozi bugun armiyamizning kuch-qudrati va oilalarimizning mehr-muhabbatiga qo‘shilgan ehtiromdir.
… Siz ham eshityapsizmi bu qo‘shiqni? Uning har bir notasida mardlik va sadoqat bor.
«Leytenant» qo‘shig‘ini tinglang, uning ohangidagi shaxdam qadamlarni his qiling! Armiyamizdan, jasur harbiylarimizdan chin dildan faxrlaning. Izohlarda «Men shu yerdaman!» deganlar safiga siz ham qo‘shiling, toki askarlar safi kengaygan sari, shaxdam qadamlarning zalvori ortgani kabi yuraklar duk-duki qo‘shilib olamni tutsin…
Askarlarimizning shaxt bilan tashlagan har bir qadamida Vatan himoyasi mujassam. Bugun shunday kun — bizning har bir osuda tongimizni, tinch kunlarimizni ta’minlaydigan mardlar bayrami. Ular bilan birga bugungi kunning shukuhini, g‘ururini his qiling…
Eshityapsizmi qo‘shiqni? U sizning qalbingizga, sizning uyingizga tinchlik va faxr olib kirmoqda. Bayramingiz muborak bo‘lsin, Vatan posbonlari!
Barno Sultonova
O‘zbekiston fuqarolari AQSh va Yevropaga ishga yuborilishi mumkin
O‘zbekiston olmasi eksportida asosiy ulush ikki davlat hissasiga to‘g‘ri keldi
Chiqindi xizmati qarzdorligi: ommaviy SMS-ogohlantirish boshlandi
-
Jamiyat4 days ago«Ўзгидромет» тезкор ахборот эълон қилди
-
Jamiyat5 days agoOlovda yonmagan ayol yuragi…
-
Dunyodan3 days agoPrezident Tramp Eron bilan biznes yurituvchi davlatlarga 25 foizlik bojlar joriy etishini eʼlon qildi
-
Jamiyat1 day agoMast holda mashina boshqargan ayol 15 sutkaga qamaldi
-
Dunyodan5 days agoSer Piter Mandelson jinsiy jinoyatchi Jeffri Epshteynning mulkiga tashrif buyurganida hech qachon qiz ko’rmaganligini aytdi
-
Jamiyat5 days agoEron AQShga jiddiy «signal» yubordi —Reuters
-
Sport4 days ago«Barselona» 16-marta Ispaniya Superkubogini qo‘lga kiritdi
-
Jamiyat4 days agoFarg‘onada “prava”siz ayol uch odamni urib yubordi, bir kishi to‘shakka mixlandi: jabrlanuvchilar sud hukmidan norozi