Mahalliy
shafqatsiz teri savdosi ortidagi go‘zallik qurbonlari
2011-yilda Xitoyda efirga chiqqan «Jen Xuan afsonasi» seriali nafaqat tarixiy film ekanligi bilan ahamiyatli, balki ayollar orasida eszyao (ejiao) vositasiga talabni keskin oshirdi. Ushbu serial Xitoyning Chin sulolasi davridagi saroy hayoti, intrigalari va ayollar orasidagi kurashlarni yoritgan bo‘lsa-da, saroy malikalari eszyao malhami tufayli go‘zal va sog‘lom ekanligiga urg‘u berildi. Serial efirga chiqqandan keyin Xitoyda eszyaoga bo‘lgan talab keskin oshdi.
The Donkey Sanctuary – eshaklar huquqini himoya qiluvchi Britaniya tashkiloti 2020 yilgi hisobotida shunday deydi: «2011 yilda «Jen Xuan afsonasi» seriali namoyishi eszyaoga bo‘lgan talabdagi burilish nuqtasi bo‘ldi – Xitoy bozorida eshak terisining narxi besh barobarga oshdi.»
Savdo shunchalik foydali bo‘ldiki, hayvonlar mehnatiga ehtiyoji bo‘lgan ko‘plab hududlarda eshaklar soni keskin kamaydi, masalan Keniyada 2016-yildan 2019-yilgacha bo‘lgan davrda yarim aholining jonivorlari terisi uchun so‘yilgan. Nigeriyada 2011-yildan 2021-yilgacha ularning soni 60% kamaygan, Efiopiya, Tanzaniya, Gana kabi mamlakatlarda eshaklar populyasiyasi halokatli darajada qisqargan.
(2017 yilda Keniyaning Baringo shahridagi litsenziyalangan qassobxonada quyoshda quritilgan eshak terilari.)
2024 yil statistikasiga ko‘ra, so‘nggi 5 yil ichida ushbu dori vositasini ishlab chiqarish taxminan 160% ga o‘sdi, ya’ni har yili 6 millionga yaqin eshak savdoni kuchaytirish uchun o‘ldiriladi. Bu qo‘riqxonaning eng konservativ hisob-kitobini aks ettiradi va 2027-yilga borib 6,7 millionga yetishi kutilmoqda. Shu bois 30 dan ortiq mamlakat Botsvana, Keniya, Tanzaniya, Gana, Nigeriya, Burkina-Faso, Mali, Pokistan kabi davlatlar eshak savdosini to‘xtatish uchun turli qonuniy yo‘llarni qidirmoqdalar.
Eszyao nima?
Qadimgi Xitoyda eshak terisidan tayyorlangan jelatin tibbiy vosita sifatida qadrlangan va bu an’ana bugungi kungacha saqlanib kelmoqda. Eszyaoning paydo bo‘lishi qadimgi Xitoy madaniyatiga borib taqaladi. Milliy tibbiyot kitoblarida, jumladan «Ben Sao Gan Mu» (1578-yil) kabi mashhur manbalarda uning samarali ta’sirlari haqida yozilgan. Unga nisbatan ishonch va e’tiqod uzoq yillar mobaynida avj olgan va bu mahsulot hozirgacha Xitoyda, unga yaqin davlatlarda sog‘liq, go‘zallik uchun muhim vosita hisoblanadi. Bu eshak terisiga ishlov berib qaynatish orqali olinadigan jigarrang yelim suyuqlik.
2018-yilda Donge shahridagi Dong-EE-Jiao Corporation Limited tomonidan boshqariladigan muzeyda eshak terisi qadoqlangan gel.
Vaziyat jiddiy, qanday bartaraf etiladi?
Eshak terisi savdosi haqidagi maqolalarda ta’kidlanishicha, jonivorlarni noqonuniy kontrabanda yo‘llari bilan yetkazilishi tufayli shafqatsiz munosabatda bo‘lishadi. Tirik yuklar tushiriladigan joylarda suyaklari singan xo‘tikchalarni, tuyoqlarni, uzilgan dumlarini, quloqlarini uchratish mumkin. Talab kattaligi sabab hatto homilador eshaklar ham ayab o‘tirilmaydi, yarador va kasallar ham o‘ldiriladi. Ko‘p hollarda jonivorlar bir necha kun yurishadi, chegaralarni kesib o‘tishadi, azob-uqubatlari e’tiborsiz qoldirilib tashiladi va och-nahor, suvsiz ushlab turiladi, ko‘pincha eng dahshatli yo‘llar bilan so‘yiladi.
1992 yildan beri Xitoyda eshaklar soni 76 foizga kamaydi va uning terisiga bo‘lgan talab butun dunyo orqali qondiriladi. Donkey Sanctuary tashkiloti bozor talabini qondirish uchun eshak yetishtirishga sarmoya kiritish zarur, deb hisoblaydi, ammo bu 20 yil davom etishi mumkin. Tashkilotning tadqiqot va tezkor yordam bo‘yicha direktori Faith Burdenning aytishicha, eshaklar juda sekin ko‘payadi. Urg‘ochi eshak bola tug‘ishidan oldin bir yil homilador bo‘lishi kerak, bolasining kattarishi uchun esa ancha vaqt ketadi. Buyuk Britaniyaning Xitoy o‘simlik tibbiyoti bo‘yicha ro‘yxatga olish organi (RCHM) eshaklarni tibbiyot maqsadida so‘yish amaliyotini keskin qoralab, zamonaviy xitoy tibbiyotida buni na axloqiy, na zarur deb hisobladi. Hozirda 18 davlat vaziyatni bartaraf etish uchun chora ko‘rdi. Biroq, hatto Gana va Mali kabi eshak so‘yish taqiqlangan joylarda ham, tartibga solinmagani ya’ni eshaklarning kamayib ketishi eng qashshoq mintaqalarda 500 millionga yaqin aholining turmush tarzi yomonlashishiga olib kelgan. Kambag‘al oilalar ishchi kuchidan ayrilganidan keyin boshqa eshak sotib olishlari qiyin, chunki ularning narxi oshgan.
Eshak terisini olib o‘tish savoli…
Maqola yozish asnosida inglizcha, xitoycha tillarda eshak terisi savdosi kalit so‘zlari bilan manba qidirdim. Saytlar va platformalarda O‘zbekistondan eshak terisini olib o‘tish qanday amalga oshiriladi, Olmaotadan eshak terisini olib o‘tish mumkinmi, degan savollarga va javoblarga duch keldim.
Hatto bu xorijning ushbu mavzudagi maqolalarida ham ta’kidlangan – harakatlar ko‘pincha oddiy ko‘rinishda sodir bo‘ladi. Tartibga solinmagan elektron tijorat saytlari va taniqli ijtimoiy media platformalarida noqonuniy tovarlar bilan birga eshak terisini sotayotgani aniqlangan.
Eshak terisini import qilish uchun qanday talablar qo‘yiladi? Qaysi davlatlar eshak terisini import qilishi mumkin, degan savollarga esa quyidagicha javoblarni uchratdim:
Eshak terisini olib kirishga qo‘yiladigan talablar hayvonlar va o‘simliklar karantini litsenziyasi, sog‘lig‘i to‘g‘risida ma’lumotnoma olish, noqonuniy kontrabandani taqiqlash kabi talablarni o‘z ichiga oladi. Hozirda faqat Misr, Meksika va Peru xomashyo terisini import qilishga ruxsat berilgan. Hozirda Pokiston, Qirg‘iziston, O‘zbekiston, Qozog‘iston, Tojikiston, Mo‘g‘uliston, Fransiya, Germaniya, Italiya, Avstraliya, Kanada, Urugvay, Misr, Meksika, Peru, Belgiya kabi 23 davlat eshak terisini import qilishi mumkin.
Demak, import, eksportga cheklov yo‘q, bu degani baribir jonzotlarning taqdiri hali veri yaxshilanmaydi degani.
Oddiy odamlar hayoti qiyinlashmoqda…
Pokistonning 2024-yil oktyabr oyida eshak go‘shti va terisini Xitoyga eksport qilish bo‘yicha kelishuv xavotir va bahs-munozaralarga sabab bo‘ldi. Hayvonlarni himoya qilish guruhlari kelishuvni bekor qilishga chaqirdi. Shu bilan birga, odamlar eshaklarning Pokistonning norasmiy iqtisodiyotida muhim rol o‘ynashini hisobga olsak, go‘shti va terisining yirik eksporti ayrim kambag‘al qatlamning turmush tarziga ta’sir qilishidan xavotirda. Pokiston rasmiylarining ta’kidlashicha, eshak eksportida hech qanday cheklovlar bo‘lmaydi, chunki Pokiston o‘z populyasiyasini saqlab qolish uchun uni ko‘paytirish tarmog‘ini yaratadi.
Garchi eshaklar Pokistonning norasmiy iqtisodiyoti uchun hayotiy ahamiyatga ega bo‘lsa-da, tanqidchilar fikricha, Pokiston nafaqat iqtisodiy manfaatlar uchun go‘sht va teri eksporti bo‘yicha Afrikadagi inqirozga e’tibor bermagan, balki eksport jarayonini tezlashtirish uchun Xitoy kompaniyalariga Karachi va Gvadar port shaharlarida qassobxonalar ochishga ruxsat bergan.
Ishlaydigan otlar, eshaklar va xachirlar hayotini himoya qilish, yaxshilashga bag‘ishlangan xalqaro xayriya tashkiloti Brukning Pokistondagi bo‘limi Pokiston hukumatining Xitoyga eshak terisi va go‘shti eksport qilish qaroriga rozi emas va kelishuvni bekor qilishga chaqirdi.
Ular Xitoyning asl niyatlaridan xavotir bildirib, Karachi port shahri va Gvadar dengiz portida qassobxonalar tashkil etilishi munosabati bilan Xitoydan eshakka bo‘lgan yillik talab 216 mingdan oshib ketishini, bu esa mahalliy aholini tirikchilik vositalaridan mahrum qilishi mumkinligini da’vo qilmoqda.
«Biz yo‘l va ko‘chalardan chiqindi yig‘ish, mahalliy g‘isht zavodlarini transport vositalari bilan ta’minlash, mijozlar uchun shaxsiy va tijorat tovarlarini tashish kabi oddiy yumushlar bilan shug‘ullanamiz», dedi Panjob viloyati markazi Lahor shahridagi g‘isht pechida ishlaydigan eshak arava egasi Nabi Bux, «Amerika Ovozi» bilan suhbatda. «Biz shu arzimas ishlar bilan kun kechiramiz, lekin bu kelishuv kuchga kirsa, tirikchilikdan ayrilib qolamiz».
Buxning ta’kidlashicha, Pokistonda eshak narxi allaqachon oshib ketgan.
Peshovardagi mahalliy don bozorida ishlaydigan eshak aravasi egasi Abdul Karimning qo‘shimcha qilishicha: «Xitoy so‘yish joylariga sarmoya kiritib, Pokistondan ko‘p miqdorda eshak terisini import qilish sodir bo‘ladigan bo‘lsa, bu mahalliy bozorda eshaklarning tanqisligiga va millionlab eshak egalari uchun narxlarning oshishi, ish joylarini yo‘qotishiga olib keladi».
(Keniyaning Naivasha shahridagi Shining Star eshak eksporti qassobxonasidagi eshaklarning jasadlari.)
Yana bir manbada Keniyalik 44 yoshli Morris Njeru yaqinda so‘nggi eshaklari Devid, Mukurino va Skratchning qonga bo‘yalgan jasadlarini topgani aytadi.
Eshak o‘g‘rilari hayvonlarning tomog‘idan kesib, terisini shilib, go‘shtini kalxat va sirtlonlarga qoldirgan.
Uning eshagisiz daromadi kuniga qariyb 30 dollardan 5 dollargacha kamaydi. U endi kichik mulkni ijaraga olish uchun olgan kreditini to‘lay olmay, bolalari ta’limidan xavotirda. «Mening hayotim butunlay o‘zgardi», dedi u, – «Men oilamni shu eshaklar bilan boqayotgandim.»
Darhaqiqat, Njeru va butun dunyo bo‘ylab millionlab odamlar uchun eshaklar oziq-ovqat, suv, o‘tin, mahsulotlar va odamlarni tashishning asosiy vositasidir.
Xitoyga kirib kelayotgan eshak terilari Qirg‘izistondan, Braziliyadan Meksikagacha turli manbalardan keladi. Ammo Afrika o‘ldirilgan eshaklar soni va mahalliy jamoalarga ta’siri bo‘yicha savdoning markazi bo‘lib qolmoqda.
Qurg‘oqchilikdan aziyat chekkan keng tropik savannada joylashgan Nguviraning qishloq aholisi bir yil ichida 475ga yaqin jonivorlarini yo‘qotgan. Eshakdek ishchi kuchi o‘rnini bosa olmayotgan odamlar hamon nima qilishni bilmay yuribdi.
«Endi biz hammamiz baxtsizmiz, chunki transport vositalarimiz, hayvonlarimiz yo‘q bo‘lib ketdi», dedi faqat beshta eshagidan bittasi qolgan Katasi Moko.
Eshak egalari va Keniya veterinariya assotsiatsiyasi shaharlarda, jumladan Nayrobida norozilik namoyishlari o‘tkazdi. Njeru va mingdan ortiq o‘g‘irlik qurbonlari Keniyaning sanoatni tartibga soluvchi Qishloq xo‘jaligi, chorvachilik va baliqchilik vazirligiga petitsiyada eshak terisi savdosini zudlik bilan to‘xtatishga chaqirdilar.
«Odamlar eshaklarimizni o‘g‘irlashmoqda va sotishmoqda, hukumat buni to‘xtatmayapti», dedi Njeru. «Men politsiyaga xabar berdim, lekin ular hech narsa qilishmadi.»
Deklaratsiya, qaror…
2022-yil dekabr oyida Tanzaniyada bo‘lib o‘tgan Pan-Afrika eshak konferensiyasi Afrika Ittifoqi Assambleyasini kelgusi 15 yil ichida teri eksportini taqiqlashga chaqirgan deklaratsiyani e’lon qildi. Bu tashabbus Afrika Ittifoqining sammitida nihoyat amalga oshirildi.
Nafaqat Afrika mamlakatlari, balki 2022-yil Braziliya bo‘ylab eshaklarni so‘yishni taqiqlash to‘g‘risida qaror qabul qilindi. Avvallari Braziliya eshak terisi va go‘shtini asosan Osiyo mamlakatlari mintaqalariga eksport qilinar edi.
Eshak terisi savdosi masalasi so‘nggi yillarda, ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda asta-sekin jahon e’tiborini tortmoqda.
Jonivorlar terisiga bo‘lgan talabning ortib borishi, ularni nafaqat nazoratsiz so‘yish, balki qiynash va shafqatsizlikni ham ommalashtirdi. Eshak nafaqat hayvon, balki butun boshli oilaning tayanchi va hayotining bir qismi. Shuning uchun, hayvonlardan foydalanishda insonparvarlik, nazorat va barqarorlik asosiy mezon bo‘lishi shart.
Teri uchun eshak so‘yish – bu shunchaki hayvon o‘limi emas. Jonivorni go‘shti va terisi uchun so‘yish, shafqatsiz muomala oxir-oqibat inson yukni o‘z yelkasiga olishga majbur bo‘lishi, bu faqat hayvonning emas, inson qadrining ham pastga tushishi demak.
Barno Sultonova
2026-yilning yanvar–aprel oylarida 7 ming 355 nafar O‘zbekiston fuqarosi o‘qish maqsadida xorijga safar qilgan. Milliy statistika qo‘mitasiga ko‘ra, bu ko‘rsatkich 2025-yilning shu davriga nisbatan 2,6 ming nafarga yoki 26,2 foizga kamaygan.
Qayd etilishicha, ta’lim maqsadida xorijga chiqqanlar soni bo‘yicha Qirg‘iz Respublikasi birinchi o‘rinni egalladi. U yerga 1 ming 519 nafar o‘zbekistonlik yo‘l olgan.
Rossiya 1 ming 515 nafar bilan ikkinchi o‘rindan joy olgan bo‘lsa, Koreya Respublikasi 1 ming 184 nafar talabani qabul qilgan. Ushbu uch davlat ta’lim olish uchun asosiy yo‘nalish bo‘lib qolmoqda.
Shuningdek, Turkiyaga 554 nafar, Tojikistonga 514 nafar, Xitoyga 472 nafar va Buyuk Britaniyaga 413 nafar fuqaro o‘qish maqsadida borgan. Boshqa davlatlar hissasiga esa 1 ming 184 nafar to‘g‘ri kelgan.
Hali chilla kirishga ham ulgurmagan bo‘lsada, tashqarida havo harorati +42 ni ko‘rsatyapti, asfaltdan ko‘tarilayotgan hovurniku gapirmasa ham bo‘laveradi. Hatto soyada erkin ham nafas olib bo‘lmay qoldi, issiq havo shundoqqina dimog‘ingga uriladiya. Shu jaziramada ko‘chaga chiqish u yoqda tursin, derazadan qarashga odam cho‘chiydi.
Maraymamat tog‘a konditsioner tagida, qo‘lida bir piyola ko‘k choy bilan chuqur o‘yga tolgancha o‘tirardi. Bugun uning oldida tog‘dek bajarilishi kerak bo‘lgan ishlar bor.
Avvalo to‘ng‘ich qizi Gulmo‘ndining hujjatlarini universitetga topshirishi kerak, qabul tugashiga ham sanoqli kunlar qoldi. Kenjatoyi o‘g‘li ham bu yil 1-sinfga chiqadi, hali hujjatlarini ko‘tarib maktabga borish kerak.
Yaqinda sotib olgan yangi uyiga oilaviy doimiy ro‘yxatga (propiskaga) turish muddati ham yetib kelyapti. Boz ustiga, qachondan beri shu yangi uyning kadastr pasportini rasmiylashtirishni orqaga surib yuribdi, tezroq hal qilmasa bo‘lmaydi.
Yozning issig‘ida svet yoki gaz o‘chib qolmasligi uchun kommunal xizmatlardan qarzdorligi bormi-yo‘qmi bilib, ularni ham to‘lab qo‘yish kerak. Maraymamat peshonasidan sizib chiqayotgan terni artar ekan, tasavvurida idoralardagi turnaqator navbatlar, tirband yo‘llar va jaziramadagi sargardonliklar jonlandi:
— Ehh, shu issiqda idorama-idora yursam, sog‘lig‘im ham, asabim ham tamom bo‘ladiku!
Shu payt uyga talaba jiyani Tursunboy kelib qoldi. Tog‘asining kayfiyatini ko‘rib:
— Tog‘a, nega buncha siqilasiz? Hozir texnologiya asriku! Jazirama issiqda o‘zingizga jabr qilib ko‘chaga chiqishning nima keragi bor? Ahir my.gov.uz borku, dedi dedi qo‘lidagi telefonini ko‘rsatib.
Maraymamat tog‘a avvaliga ishonqiramay qaradi:
— Qo‘ysangchi, shuncha ishni bitta telefonda bitirib bo‘larkanmi?
— Albatta bo‘ladi!
Sherbek tizimga kirib, “OTM va texnikumlarga hujjat topshirish“ bo‘limini ochdi. Gulmo‘ndining pasport ma’lumotlari kiritilgach, tizim avtomatik ravishda uning diplom ma’lumotlarini topdi. Qiz yoqtirgan yo‘nalishlar tanlandi, kerakli hujjatlar yuklandi.
— Bo‘ldi, tog‘a! Qizingizning hujjatlari ketdi. Endi u issiqda sargardon bo‘lmay, xotirjam uyda o‘tirib imtihonga tayyorlanaveradi. Endi kenjatoyingizni maktabga joylashtiramiz.
Maraymamat tog‘aning nazarida Tursunboy ekranga bir-ikki marta tegdiyu, “Farzandni maktabga joylashtirish (1-sinf)“ xizmati orqali bolaning ma’lumotlari to‘ldirildi. Maktabma-maktab qog‘oz ko‘tarib yurish o‘rniga, uydan chiqmay turib onlayn ro‘yxatdan o‘tkazildi.
— Mana, 20 iyundan boshlangan qabulga birinchilardan bo‘lib ulgurdik! — deb qo‘ydi jiyani.
Navbat yangi uy masalalariga keldi. Tursunboy “Kadastr pasportini shakllantirish“ xizmatini tanladi. Tegishli arizani jo‘natishdi. Hech qanday idoraga borishga, soatlab navbat kutishga ehtiyoj qolmadi, hamma ma’lumotlar tizimning o‘zida onlayn shakllandi. Ortidan darrov “propiska“ va manzil bo‘yicha hisobga turish bo‘limiga o‘tishdi.
— Tog‘a, pasport stolga borishni endi unuting. Arizani yubordik, tez orada tayyor QR-kodli hujjatni telefoningizga yuklab olasiz, — tushuntirdi Tursunboy.
Oxirida esa yozning jazirama kunlarida konditsioner uzluksiz ishlab turishi uchun “Kommunal xizmatlar bo‘yicha qarzdorlikni tekshirish va ma’lumotnomalar“ xizmati tekshirildi. Tarmoqlardan qarzdorlik yo‘qligi aniqlanib, kerakli ma’lumotnoma onlayn yuklab olindi.
Maraymamat tog‘a telefondagi arizalar ro‘yxatiga qarab, hayratini yashirolmay qoldi. Eng qizig‘i, shuncha ishlar hal bo‘lguncha, tog‘aning piyoladagi choyi hali sovub ulgurmagan edi. Bir kunlik asabbuzarlik, jaziramadagi yo‘l kiralar va yugur-yugurlar atigi bir necha daqiqada, salqin xonada, bir piyola ko‘k choy ustida hal bo‘lgan edi. U jiyanining yelkasiga qoqib, kulib qo‘ydi:
— Baraka top jiyan, haqiqatdan ham, vaqtni va asabni asrashning yo‘li shu ekan. Telefonim — mening shaxsiy Davlat xizmatlari markazim ekanda!
my.gov.uz — nafaqat jazirama issiqda, balki har qanday vaziyatda hayotingizni yengillashtiradi, vaqtingizni eng muhim narsalarga, oilangiz va yaqinlaringizga bag‘ishlashingizga imkon beradi.
Bugungi kunda O‘zbekistonda davlat boshqaruvi va aholiga xizmat ko‘rsatish tizimi shiddat bilan raqamli platformalarga ko‘chmoqda. Bu jarayonning markazida esa har bir o‘zbekistonlikning kundalik hayotiga kirib ulgurgan, ortiqcha qog‘ozbozlik va vaqt yo‘qotishlariga chek qo‘yayotgan Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali — my.gov.uz turibdi.
«Raqamli O‘zbekiston — 2030» strategiyasi doirasida portal nafaqat xizmatlar jamlanmasi, balki davlat va fuqaro o‘rtasidagi ishonchli, shaffof va zamonaviy ko‘prikka aylandi. Bugungi kunda texnologiyalarning bosh mezoni — inson qadri va uning vaqtini tejashdir.
Raqamli transformatsiyaning muhim yutuqlari: Raqamlar nima deydi?
O‘zbekistonning elektron hukumat sohasidagi muvaffaqiyatlari bir nechta asosiy yo‘nalishlarda yaqqol namoyon bo‘lmoqda:
«Yagona darcha» tamoyili va 700 dan ortiq xizmatlar
Yaqin-yaqingacha oddiy bir ma’lumotnoma yoki ruxsatnoma olish uchun haftalab navbat kutish, bir nechta idoraga qatnash talab etilardi. Bugun esa my.gov.uz portalida xizmatlar soni **700 tadan oshdi**. Kompaniya ochish, haydovchilik guvohnomasini yangilash, kadastr hujjatlarini rasmiylashtirish yoki farzandni bog‘chaga navbatga qo‘yish — bularning barchasini uydan chiqmay turib, smartfon orqali bir necha daqiqada hal qilish mumkin.
Mobil qulaylik: MyGov ilovasi
Raqamlashtirishning haqiqiy kuchi mobil ilovalarda ko‘rinadi. **MyGov mobil ilovasi** orqali eng ommabop xizmatlar cho‘ntagingizda. Ilova foydalanuvchilarga nafaqat xizmatlardan foydalanish, balki davlat bojlarini to‘lashda **10 foizlik chegirma** olish imkoniyatini ham beradi, bu esa aholi uchun ham qulay, ham iqtisodiy jihatdan foydalidir.
Sun’iy intellekt va innovatsiyalar
O‘zbekiston raqamli ekotizimida ham sun’iy intellekt (AI) elementlari faol joriy etilmoqda. Biometrik ma’lumotlarni masofadan turib aniqlash (**Face-ID**) tizimi orqali foydalanuvchilar shaxsini tasdiqlash soniyalar ichida amalga oshirilmoqda. Bu nafaqat xizmat ko‘rsatishni tezlashtiradi, balki kiberxavfsizlik va shaxsiy ma’lumotlar himoyasini ham yuqori bosqichga olib chiqadi.
Shaffoflik va korrupsiyaga qarshi kurash
Inson omilining kamaytirilishi elektron hukumatning eng katta yutuqlaridan biridir. Portal orqali arizalar qabul qilinishi korrupsion xavflarni minimal darajaga tushirdi. Har bir ariza egasi o‘z hujjatining ko‘rib chiqilish jarayonini onlayn rejimda (SMS-bildirishnomalar orqali) kuzatib borishi mumkin.
«Elektron hukumat loyihalari shunchaki infratuzilma emas, bu odamlarning davlat idoralari haqidagi tasavvurini o‘zgartirayotgan ijtimoiy loyihadir. my.gov.uz tizimining rivojlanishi — mamlakat iqtisodiyoti samaradorligini oshirish bilan birga, fuqarolarning raqamli savodxonligini va hayot sifatini yangi darajaga ko‘taradi.»
O‘zbekiston raqamlashtirish yo‘lida to‘xtab qolgani yo‘q. Kelgusi yillarda barcha davlat xizmatlarini to‘liq proaktiv shaklga o‘tkazish (ya’ni, fuqaro murojaat qilishini kutmasdan, uning ehtiyojiga qarab davlatning o‘zi xizmat taklif qilishi) rejalashtirilgan. Masalan, bola tug‘ilishi bilan unga nafaqa puli ajratilishi, bog‘cha navbatiga olinishi va yashash joyi bo‘yicha ro‘yxatga qo‘yilishi avtomatik ravishda, birgina tugmani bosish orqali hal etiladi.
my.gov.uz — Yangi O‘zbekistonning raqamli qiyofasidir. Texnologiyalarning iqtisodiyot va jamiyat hayotiga bu qadar chuqur kirib borishi mamlakatning global raqamli dunyoda munosib o‘rin egallashidan va eng muhimi, fuqarolar uchun maksimal darajada qulay sharoitlar yaratilayotganidan dalolat beradi.
«Mehmonning ko‘zi o‘tkir bo‘ladi», degan naql bor. Boshqa bir yurt, boshqa mintaqaga borgan kishi u yerda havas qilarli, ibrat olarli, o‘rganishga arziydigan holatlar bilan birga bir qarashda arzimas bo‘lib tuyuladigan ayrim noxushliklarga ham ko‘zi tushadi. Bu shunchaki gap emas.
O‘tgan asrning saksoninchi yillari oxirida bir guruh ijodkorlar Belgiya mamlakatiga safar qilganmiz. Xalqimizning raqs san’ati va madaniyatini Gent, Bryugge, Antverpen, Sharlerua kabi qadim shaharlarda namoyish qildik. Safarimiz davomida bizga tarjimonlik qilgan golland ayol O‘zbekistonga tarjimon sifatida bir necha marta kelib-ketgan ekan, taassurotlarini tinimsiz so‘zlaydi, «Sizlarda odamlar bir-birlariga mehribon, oqibatli ekan, yoshlar kattalarga salom beradi, bizda bunday emas, har kim o‘z holicha yashaydi. Birov kimsan, nimasan deb so‘ramaydi», deydi. Bu ayolga juda ko‘p odatlarimiz, jumladan, to‘y marosimlarimiz, mehmon kutishimiz, taomlarimiz, sovg‘a-salom berishimiz ma’qul kelibdi. Ammo… bir narsadan qattiq ranjibdi.
«Samarqand va Buxoro safaridan qaytgach, shahar markazidagi «Yoshlar uyi» mehmonxonasida tunadik, – deydi u bir noxush voqeani eslab. – Ertasiga ertalab aeroportga otlandik. Men endi avtobus o‘rindig‘iga cho‘kkan edim, mehmonxona xizmatchisi yugurgilab oldimga keldi-da: «Siz yotgan xonadagi sochiq yo‘q», deb mendan pul talab qila boshladi. Izza bo‘ldim. Avtobusdan tushib, xizmatchi bilan izma-iz xonaga qaytdik va ishlatilaverib hilvirab ketgan sochiq qurmagurni yuvinish xonasidan topib, qo‘liga tutqazdim.
«Endi yuring, hamrohlarimga sochiq topilganini ayting», desam, ko‘nmadi. Kayfiyatim shu qadar buzildiki, uyga qaytganimdan keyin ham ancha vaqt o‘zimga kela olmay yurdim…»
Bu voqeani eshitib, biz ham izza bo‘ldik. Belgiya safari haqida eslaganimda shu sochiq mojarosi yodimga tushib, hamon yuzimga qizillik yuguradi. Birniki – mingga, mingniki – tumanga.
Ahmadjon Meliboyev
Mamlakatimizda eski, hosilsiz bog‘lar uzoq yillardan buyon muammo bo‘lib kelgan. Qog‘ozda — bog‘, amalda — tashlandiq yer.
9-iyun kuni qabul qilingan Prezident Farmoni (PF–108) bo‘yicha 2026–2028-yillarda 172 ming gektar maydonga sanoat usulidagi intensiv bog‘lar barpo etiladi.
Intensiv bog‘ degani — zich ekilgan, sug‘orish va hosil yig‘ish avtomatlashtirilgan, gektaridan an’anaviy usulga qaraganda bir necha barobar ko‘p hosil oladigan zamonaviy bog‘dorchilik tizimi.
1-iyuldan e’tiboran, bog‘ barpo etmoqchi bo‘lganlarga davlat uch yo‘l bilan yordam beradi. Tijorat banklari orqali gektariga 120 million so‘mgacha 7 yil muddatga kredit olish mumkin. Dastlabki uch yil imtiyozli, yillik foiz stavkasi 14 foiz. Xalqaro moliya institutlari resurslari hisobidan ajratiladigan kreditlar ham xuddi shu shartlarda beriladi. Bundan tashqari, laboratoriyada yetishtirilgan sertifikatli xorijiy ko‘chatlarni import qilish uchun har bir ko‘chatga besh AQSh dollarigacha, 18 oylik alohida kredit ham nazarda tutilgan.
Biroq farmonning ikkinchi tomoni yanada qat’iyroq. Agrosanoatni rivojlantirish agentligi endi eski bog‘larni rasman “yaroqsiz” deb topish huquqiga ega. Xulosa berilgan kundan boshlab 12 oy ichida yangi bog‘ ekilmasa, yer solig‘i va suv solig‘i uch baravar oshiriladi. Agar 24 oy o‘tib ham hech narsa o‘zgarmasa, o‘sha maydonga suv berish to‘liq to‘xtatiladi.
Buning zamirida katta strategiya yotadi. O‘zbekiston meva-sabzavot eksportini keskin oshirish yo‘lini tutgan, biroq eski bog‘lar bilan jahon bozorida raqobatlashib bo‘lmaydi. Intensiv bog‘dorchilikka o‘tish fermerlar uchun dastlab katta xarajat talab etsa-da, uzoq muddatda bir necha barobar ko‘p daromad keltiradi. Davlat hozir aynan shu o‘tish davrini — og‘riqli, lekin muqarrar bo‘lgan burilish nuqtasini tezlashtirishga urinayapti.
Soliq organlarining P2P monitoringi qanchalik qonuniy?
Toshkentda maktab o‘quvchilari ishtirokidagi jinoiy guruh ushlandi
O‘zbekistonda o‘qish uchun xorijga ketayotganlar soni keskin kamaydi
-
Iqtisodiyot4 days agoSpaceX tarixdagi eng yirik IPOʻni amalga oshirdi
-
Dunyodan5 days agoYevropa Ittifoqi Oʻrta Yer dengizidagi “soya flotlari”ga qarshi reydlarni kuchaytirdi
-
Jamiyat4 days agoIchki kiyimga yashirilgan giyohvandlik moddasi saqlovchi kapsulalar aniqlandi
-
Iqtisodiyot4 days agoMevalar nega qimmat?
-
Iqtisodiyot5 days ago
Qaysi hududlar aholisi eng ko‘p keshbekka ega bo‘ldi?
-
Jamiyat4 days agoToshkentda 34 kilogrammdan ziyod narkotik moddalar musodara qilindi
-
Siyosat21 hours ago
«Ushbu masalani shaxsan nazoratimga oldim» — Saida Mirziyoyeva giyohvandlikka qarshi kurash haqida
-
Iqtisodiyot5 days ago
Fond birjasi va birjadan tashqari savdo tashkilotchilari uchun litsenziyalash tartibi belgilandi