Iqtisodiyot
O‘zbekistonda pensiya miqdori qanday hisoblanadi?
Yoshi o‘tib borayotgan insonlarning xayolidan «Xo‘sh, davlat menga qancha pensiya to‘larkan?» degan xayol o‘tishi tabiiy. Pensiya hisob-kitobi haqida gap ketganda, ko‘pincha murakkab foizlar, turli xil atamalar va hisoblash formulalari kishini chalg‘itib qo‘yadi. Quyida yoshga doir va nogironlik pensiyalarining tayinlanish tartibi hamda mablag‘ qanday hisoblab chiqilishini murakkab qoidalarsiz, oddiy tilda hamda hayotiy misollar yordamida tushuntiramiz.
Yoshga doir pensiya qanday hisoblanadi?
Yoshga doir pensiya erkaklar 60 yoshga to‘lganda va ish staji kamida 25 yil bo‘lgan taqdirda, ayollar 55 yoshga to‘lganda va ish staji kamida 20 yil bo‘lgan taqdirda tayinlanadi. Shuningdek, kamida 7 yil ish staji mavjud bo‘lsa, bor stajga mutanosib miqdorda to‘liqsiz yoshga doir pensiya beriladi. Agar 7 yillik staj ham bo‘lmasa, fuqaroga yoshga doir nafaqa ajratiladi (erkaklarga 65 yoshda, ayollarga 60 yoshda).
O‘zbekistonda pensiya miqdori quyidagi formula asosida hisoblanadi: P = PTM+OS+PU.
Bunda PTM – pensiyaning tayanch miqdori (o‘rtacha oylik ish haqining 55 foizi), OS – ortiqcha ish staji uchun pensiyaning oshirilishi, PU – qo‘shimcha ustama haqlari.
Eslatma: o‘rtacha oylik ish haqini aniqlashda fuqaroning so‘nggi 10 yillik mehnat faoliyatidagi eng yaxshi ketma-ket 5 yillik ish haqi inobatga olinadi. Bunda pensiya hisoblash bazaviy miqdorining (2025 yil 1 iyuldan boshlab – 471 ming so‘m) 12 karrasidan (5 mln 652 ming so‘mdan) yuqori ish haqi inobatga olinmaydi. Avvalgi yillardagi ish haqi oyliklarning oshish koeffitsiyentini inobatga olgan holda indeksatsiyalanadi, ya’ni bugungi kundagi qiymati hisoblanadi.
Masalan, shartli Dilmurod Davlatov 32 yildan beri Surxondaryo viloyati Boysun tumanidagi maktabda o‘qituvchilik qiladi. U 1 may kuni pensiya yoshiga to‘ladi. O‘tgan davrdagi eng yaxshi qatorasiga 5 yillik o‘rtacha oylik ish haqi 4 mln so‘mga teng. Bu maosh maksimal chegara bo‘lgan 5 mln 652 ming so‘mdan oshmaydi, shuning uchun hisoblashda to‘liq olinadi.
Pensiyaning tayanch miqdori – 4 mln so‘mning 55 foizi = 2 mln 200 ming so‘m;
Talab qilingandan ortiqcha ish staji – 7 yil (umumiy 32 yil – talab qilingan 25 yil)ning har bir yili uchun 1 foizdan 7 foiz ish staji uchun pensiya miqdori oshiriladi: 4 mln so‘mning 7 foizi = 280 ming so‘m.
Jami pensiya miqdori: 2 mln 200 ming so‘m + 280 ming so‘m = 2 mln 480 ming so‘m.
Shartli Mavluda Aliyeva ham 35 yildan beri maktabda ishlaydi. Dars soatlari ko‘pligi va qo‘shimcha ustama pullari borligi uchun uning oyligi balandroq. Eng yuqori maoshga ishlagan ketma-ket 5 yillikdagi o‘rtacha oylik daromadi 8 mln so‘mni tashkil etadi. Ammo pensiya hisoblashda 8 mln so‘m emas, balki bazaviy maksimal miqdor – 5 mln 652 ming so‘m chegara sifatida olinadi.
Mavluda Aliyeva 20 yil emas, 35 yil ishlagan. Ya’ni unda talab qilinganidan 15 yil ortiqcha ish staji bor. Shuningdek, «O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan o‘qituvchi» faxriy unvoniga ega. Bunda pensiya miqdori quyidagicha hisoblanadi:
Pensiyaning tayanch miqdori va qo‘shimcha ish staji – 5 mln 652 so‘mning 70 foizi = 3 mln 956 ming 400 so‘m;
«O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan…» faxriy unvonlari egalariga har oylik pensiya ustiga bazaviy hisoblash miqdorining 1,6 barobari miqdorida kafolatlangan ustama to‘lanadi. Ayni paytda BHM 412 000 so‘mni tashkil etadi va ustama miqdori 659 ming 200 so‘mga teng bo‘ladi.
Mavluda Aliyevaning jami pensiya miqdori: 3 mln 956,4 ming so‘m + 659,2 ming so‘m = 4 mln 615,6 ming so‘m.
Nogironlik pensiyasi qanday tayinlanadi?
Nogironlik pensiyasi qonunchilikda belgilangan tartibda I va II guruh nogironligi belgilangan shaxslarga beriladi. Bunda nogironlik belgilangan vaqtda quyidagicha ish stajiga ega bo‘lish talab etiladi:
23 yoshga qadar – 2 yil;
23 yoshdan 26 yoshga qadar – 3 yil;
26 yoshdan 31 yoshga qadar – 5 yil;
31 yoshdan 36 yoshga qadar – 7 yil;
36 yoshdan 41 yoshga qadar – 9 yil;
41 yoshdan 46 yoshga qadar – 11 yil;
46 yoshdan 51 yoshga qadar – 14 yil;
51 yoshdan 56 yoshga qadar – 17 yil;
56 yosh va undan oshganda – 20 yil.
Ish staji umuman bo‘lmasa, pensiya o‘rniga nogironlik nafaqasi tayinlanadi. Nogironlik pensiyasi ham o‘rtacha ish haqiga qarab hisoblanadi va 55 foizi miqdorida belgilanadi. Agar fuqaroning haqiqiy staji uning yoshiga doir talab qilingan minimal stajdan ko‘p bo‘lsa, oshgan yillar uchun 1 foizdan qo‘shib boriladi. Muhim qoida shuki, agar hisob-kitob natijasida chiqqan summa qonunchilikdagi eng kam chegaradan past bo‘lib qolsa, davlat minimal summani kafolatlaydi.
Eslatib o‘tamiz, 2025 yil 1 martdan boshlab, pensiya yoshiga to‘lgan shaxslarga ularning arizasisiz, proaktiv tarzda pensiya tayinlash tizimi yo‘lga qo‘yilgandi.
Dushanbadan dollar bilan bog‘liq vaziyat qanday bo‘ladi?
Source link
Milliy statistika qo‘mitasiga ko‘ra, 2026-yil 1-avgust holatida O‘zbekistonda xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi 20 973 ta korxona faoliyat yuritmoqda.
Ularning 4 685 tasi qo‘shma korxona, 16 288 tasi esa xorijiy korxona hisoblanadi. Bu mamlakatda xorijiy kapital ishtirokidagi biznes subyektlari soni sezilarli ko‘payganini ko‘rsatmoqda.
So‘nggi besh yilda xorijiy investitsiyalar ishtirokida faoliyat yuritayotgan korxonalarning umumiy soni 1,7 barobarga oshgan. Korxonalar soni bo‘yicha Xitoy yetakchilik qilmoqda.
Xitoyga tegishli xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi 6 241 ta korxona faoliyat yuritmoqda. Bu ko‘rsatkich bilan mamlakatlar reytingida Xitoy birinchi o‘rinni egallagan.
Rossiya 3 512 ta korxona bilan ikkinchi o‘rinda, Turkiya esa 2 327 ta korxona bilan uchinchi o‘rinda qayd etilgan. Keyingi o‘rinlarni Qozog‘iston — 1 321 ta va Janubiy Koreya — 730 ta korxona bilan egallagan.
Shuningdek, Afg‘onistonda 706 ta, Ozarbayjonda 492 ta, Tojikistonda 467 ta, Birlashgan Arab Amirliklarida 453 ta va Hindistonda 439 ta korxona qayd etilgan.
Milliy statistika qo‘mitasiga ko‘ra, 2026-yilning yanvar–iyun oylarida O‘zbekistonda yirik korxonalar tomonidan qariyb 3 trln so‘mlik asosiy farmatsevtika mahsulotlari va preparatlari ishlab chiqarilgan.
Bu ko‘rsatkich 2025-yilning mos davriga nisbatan 22,3 foizga oshgan. Yarim yillik natijalar farmatsevtika sanoatida ishlab chiqarish hajmi o‘sganini ko‘rsatmoqda.
Hududlar kesimida eng katta ishlab chiqarish hajmi Toshkent shahriga to‘g‘ri kelgan. Poytaxtda 1,8 trln so‘mlik farmatsevtika mahsuloti ishlab chiqarilgan.
Sirdaryo viloyati 443,6 mlrd so‘mlik ishlab chiqarish bilan ikkinchi o‘rinni egallagan. Toshkent viloyatida 226,4 mlrd so‘mlik mahsulot ishlab chiqarilgan.
Namangan viloyatida ishlab chiqarish hajmi 169,1 mlrd so‘mni tashkil etgan. Samarqand viloyatida 116,9 mlrd so‘m, Andijonda 71,4 mlrd so‘mlik farmatsevtika mahsuloti ishlab chiqarilgan.
Farg‘onada 53,4 mlrd so‘m, Surxondaryoda 49,3 mlrd so‘m, Qashqadaryoda 15,4 mlrd so‘mlik mahsulot ishlab chiqarilgan.
Xorazm viloyatida 12,1 mlrd so‘m, Buxoroda 7,8 mlrd so‘m, Qoraqalpog‘iston Respublikasida 3,5 mlrd so‘mlik farmatsevtika mahsuloti ishlab chiqarilgan. Jizzax va Navoiy viloyatlarida esa ishlab chiqarish hajmi 0,1 mlrd so‘mdan qayd etilgan.
Iqtisodiyot
Yangi boshlayotgan tadbirkorlar 5 mlrd so‘mgacha kreditni onlayn rasmiylashtirishi mumkin
Prezident Shavkat Mirziyoyevning tadbirkorlar bilan VI ochiq muloqotida biznes uchun barqaror o‘sish trayektoriyasini ta’minlashga qaratilgan yangi tashabbuslar e’lon qilindi.
Qayd etilishicha, banklar kredit portfelida kichik biznes ulushi 45 foizdan 63 foizga oshgan. 2026-yilning birinchi yarmida kichik va o‘rta biznesga 76,5 trln so‘m resurs ajratilgan.
Tadbirkorlar uchun «kredit xizmatlari yagona raqamli portali» ham ishga tushirildi. U orqali tadbirkor bitta ariza topshiradi, banklar esa mijoz uchun raqobat qiladi. Biznesni endi boshlayotganlar 5 mlrd so‘mgacha kreditni onlayn rasmiylashtirishi mumkin bo‘ladi.
Yangi tizimda biznesning turli bosqichlariga mos dasturlar joriy etiladi. Yangi tadbirkorlar uchun «Biznes start», ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yganlar uchun «Biznes lift», yangi o‘sish bosqichiga o‘tayotganlar uchun «Biznes yuksalish» dasturlari ishlaydi.
«Biznes start» doirasida tadbirkorlarga sun’iy intellekt yordamida loyiha ishlab chiqish, kredit hujjatlari va hisobotlarni yuritish o‘rgatiladi.
Bu maqsadlar uchun 100 mlrd so‘m ajratiladi. Dastur doirasida tadbirkorlarga tayyor biznes-reja hamda 200 mln so‘mgacha garovsiz kredit berish nazarda tutilmoqda.
Yangi yondashuvda tadbirkorlikni faqat kredit bilan ta’minlash emas, balki biznesning keyingi bosqichlarida ham qo‘llab-quvvatlash maqsad qilingan.
Prezident Shavkat Mirziyoyev bu tizimning maqsadini shunday ifodaladi: «Tadbirkorga kredit berish emas, uni birinchi qadamidan katta biznesga aylangunicha boshidan oxirigacha qo‘llab-quvvatlaydigan kompleks tizim yaratamiz».
Prezident Shavkat Mirziyoyev tadbirkorlar bilan VI ochiq muloqotida kichik tadbirkorlar uchun muhim masalalardan biri bo‘lgan garov ta’minotini yengillashtirish bo‘yicha yangi tizimni ma’lum qildi.
Biznesning haqiqiy qiymatini baholab, shu asosda kredit berish imkonini yaratadigan «kontr-kafolat» tizimi joriy etiladi. Bu tadbirkorlarning kredit olishdagi garov bilan bog‘liq muammolarini kamaytirishga qaratilgan.
Yangi tartibga ko‘ra, 10 mlrd so‘mgacha bo‘lgan kreditlarda garovning 30 foizini davlat, yana 30 foizini Biznesni kafolatlash kompaniyasi va 15 foizini banklar o‘z zimmasiga oladi. Tadbirkorning o‘ziga esa 25 foiz garov topish kifoya qiladi.
Tadbirkorlar uchun «Virtual soliq maslahatchisi» orqali xarajatlar va xatolarni kamaytirishga yordam beradigan sun’iy intellekt portali ham ishga tushirildi. Kelasi yildan bunday sun’iy intellekt yordamchilari qurilish, mehnat munosabatlari, tashqi savdo va davlat xizmatlarida ham joriy etiladi.
Hududlarda bo‘sh yerlar va samarasiz foydalanilayotgan davlat aktivlaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish ham belgilandi. Davlat aktivini sotib olishda avans miqdori 30 foizdan 15 foizga tushiriladi.
Agar tadbirkor aktiv qiymatini olti oyda to‘liq to‘lasa, unga 25 foiz chegirma beriladi. To‘lovning yarmini amalga oshirgan tadbirkor qolgan summani yetti yil davomida foizsiz bo‘lib to‘lashi mumkin bo‘ladi. Uch oy davomida sotilmagan davlat mulkining boshlang‘ich narxi bosqichma-bosqich 10 foizgacha pasaytiriladi.
O‘zbekistonda 10-sinf o‘quvchilari o‘qishini texnikumga ko‘chirishi mumkin bo‘ladi
Raqobat qo‘mitasi «Maktab bozorlari»da narxlarni asossiz oshirmaslikka chaqirdi
O‘zbekistonda endi uylarni «rassrochka»ga olib bo‘lmaydimi?
-
Iqtisodiyot5 days ago
Muddatli to‘lov operatorlari faoliyati yo‘lga qo‘yiladi
-
Jamiyat5 days agoToshkent viloyatida aholi murojaatlari bilan ishlash takomillashtirilmoqda
-
Jamiyat5 days ago
Sudlarda iqtisodiy nizolarni tezkor hal etish uchun yangi standart joriy etiladi
-
Iqtisodiyot5 days ago
O‘zbekistonda qaysi xizmat turlariga talab ortmoqda?
-
Mahalliy4 days ago
Toshkentda maktabgacha ta’lim markazi tashkil etiladi
-
Iqtisodiyot4 days ago
O‘zbekistonga xorijdan pul o‘tkazmalari 9,3 mlrd dollarga yetdi
-
Jamiyat4 days ago
Markaziy Osiyo bo‘ylab uzilishlar ro‘y berdi
-
Jamiyat4 days ago
Mirakida ekologik bilim va sport uyg‘unlashgan kun