Iqtisodiyot
Yaqin Sharqdagi urush dollarga talabni yana oshirdi. Nega?
Yaqin Sharqdagi keskinlik fonida investorlar xavfsiz aktiv sifatida yana dollarga murojaat qila boshladi. Ekspertlarning ta’kidlashicha, ushbu omil ham AQSh valutasiga tayanadigan moliyaviy tartibotdan ko‘p markazli tizimga o‘tish jarayoni oson kechmasligini anglatadi. Xalqaro hisob-kitoblar banki ma’lumotlariga ko‘ra, dollar valuta bozoridagi barcha operatsiyalarning qariyb 89 foizida ishtirok etyapti va bu oxirgi 25 yildagi eng yuqori ko‘rsatkich.
Investorlar Yaqin Sharqda vaziyatning keskinlashishi fonida faol ravishda dollar sotib olishni boshlashdi. Bu esa AQSh valutasiga tayanadigan tartibdan ko‘p markazli tizimga o‘tish jarayoni oson kechmasligini anglatadi, deya yozdi Reuters.
AQSh va Isroilning Eronga hujumidan keyin butun mintaqaga yoyilayotgan urush dollar qiymatini oshiryapti. Investorlar dunyodagi eng likvid aktiv hisoblangan dollarga nisbatan «xavfsizlik bandargohi» sifatida qarashyapti.
Yilning dastlabki ikki oyida eng yaxshi natija ko‘rsatgan aksiya indekslari qulayapti. Masalan, Janubiy Koreyaning KOSPI indeksi — fevral oyigacha 50 foizga oshgan bo‘lsa, atigi ikki kun ichida qariyb 20 foizga qiymatini yo‘qotdi. Xususiy kredit fondlaridan pulni qaytarib olishlar keskin ko‘paygan. Dollar esa ikki kun ichida 2 foizga qimmatlashdi, AQSh g‘aznachilik obligatsiyalari rentabelligi ham tez ko‘tarilyapti.
Satori Insighs asoschisi Matt Kingning ta’kidlashicha, dollar kursining keskin oshishi iqtisodiy o‘sish yoki inflatsiya prognozlari qayta baholangani bilan bog‘liq emas. Asl sabab — oddiygina «pul oqimi». Ya’ni so‘nggi oylar davomida ko‘plab bozorlarda shakllangan spekulyativ «ko‘pik» tezda so‘na boshladi va investorlar shoshilinch tarzda likvidlik izlashyapti. Bu esa dollar qadrsizlanishi haqida xavotirlar bo‘lishiga qaramay, real xavf paytida investorlar baribir Amerika valutasiga muhtoj bo‘lib qolishini ko‘rsatadi.
O‘tish davri
Joriy vaziyat quyidagi savolni o‘rtaga chiqaryapti: agar dollar gegemonligi qisqarishda davom etsa, kelajakdagi inqirozlar paytida nima bo‘ladi?
Dollar global savdo, moliyalashtirish va valuta zaxiralari tizimidagi mutlaq yetakchi maqomini yo‘qota boshlaganiga qariyb chorak asr bo‘ldi. Bu jarayon 1999 yilda yevroning paydo bo‘lishi va 2001 yilda Xitoyning Jahon savdo tashkilotiga qo‘shilishi bilan boshlangan.
Xalqaro valuta jamg‘armasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2000-yillar boshida global valuta zaxiralarining 70 foizidan ortig‘ini dollar tashkil etgan bo‘lsa, hozir bu ulush 57 foizgacha qisqargan. Ammo bu pasayish juda sekin kechgani sababli, dollar likvidligi baribir o‘sishda davom etdi. 2008 yilgi global moliyaviy inqiroz va 2020 yilgi pandemiya shoklaridan keyin ham global moliyaviy tizim likvidlik tanqisligiga qarshi muayyan «himoya yostiqchalari»ni yaratishga muvaffaq bo‘lmadi. Biroq ilgari dollar likvidligi orqali jahon iqtisodiyoti va bozorlarining ishlashini osonlashtirgan moliyaviy institutlar, qoidalarga asoslangan global tartib va globallashuv zaiflashyapti. So‘nggi bir yil ichida qator yirik savdo, siyosiy va harbiy mojarolar yuzaga chiqdi va global investitsiya muhiti nihoyatda xavfli maydonga aylandi.
Shu fon ostida Kaliforniya universiteti professori va xalqaro kapital oqimlari hamda valutalar bo‘yicha taniqli mutaxassis Barri Eichengrin 17 mart kuni «Money Beyond Borders: Global Currencies from Croesus to Crypto» nomli yangi kitobini nashr qilyapti.
Eichengrin pulning 2500 yillik tarixini tahlil qiladi, tizim uchun muhim bo‘lgan valutalar qanday qilib yetakchilikka chiqishi va keyinchalik asta-sekin yo‘qolib borishini tushuntiradi. Shuningdek, u dollar va kriptovalutalarning kelajakdagi roli haqida o‘z fikrini bildiradi.
Uning ta’kidlashicha, hozircha xalqaro savdo, moliyalashtirish, hisob-kitoblar va valuta zaxiralari bo‘yicha dollar o‘rnini bosa oladigan boshqa valuta yo‘q. Biroq dollarning pasayib kelayotgan pozitsiyasi tezlashishi mumkin.
«Men oldingiga qaraganda ko‘proq xavotirdaman. Dollar uchun aniq muqobil valuta yo‘q. Shuning uchun kelayotgan o‘tish davri juda sekin va oson bo‘lishiga umid qilishimiz kerak. Ammo endi biz hamma narsa silliq sodir bo‘ladigan dunyoda yashamayotganimizni ko‘ryapmiz», deydi Eichengrin.
«Juda nozik davr»
So‘nggi kunlardagi voqealar dunyo hali ham dollarga qanchalik muhtojligini ko‘rsatyapti. Xalqaro hisob-kitoblar banki ma’lumotiga ko‘ra, barcha valuta operatsiyalarining 89 foizida AQSh dollari ishtirok etadi. Bu so‘nggi 25 yil ichidagi eng yuqori ko‘rsatkichdir. Keyingi o‘rinda yevro turadi — u barcha operatsiyalarning 29 foizida qatnashadi.
Shuningdek, xalqaro to‘lovlarning qariyb 50 foizi dollarda amalga oshiriladi. Agar yevro hududi ichidagi to‘lovlar ham hisobga olinsa, bu ulush taxminan 60 foizga yetadi, deyiladi Federal rezerv tadqiqotida.
Xalqaro banklarning tashqi aktivlari va xorijiy valutadagi talablarining taxminan 55 foizi, majburiyatlarining esa 60 foizi dollarda ifodalangan.
Bugungi kunda dunyo xom neft savdosining taxminan 20 foizi dollar tashqarisidagi valutalarda, masalan, yevro yoki yuanda, qolgan qismi hali ham AQSh valutasida amalga oshiriladi.
Eichengrin uzoq vaqtdan beri ko‘p qutbli global pul-moliyaviy tizimi dunyo uchun foydali bo‘lishiga ishonib keladi va buni tabiatdagi xilma-xil ekotizimning sayyora uchun qanchalik ahamiyatli ekanligi bilan qiyoslaydi.
«Hozircha global likvidlikni ta’minlashda dollar o‘rnini bosa oladigan boshqa manbalar yetarli darajada shakllanmagan. Shu sababli biz tarixning juda nozik nuqtasida turibmiz», deydi Eichengrin.
Iqtisodiyot
Inflatsiya pasayishi sekinlashsa, monetar siyosatni yanada qat’iylashtirishga tayyor turish kerak
Xalqaro valuta jamg‘armasi O‘zbekiston hukumatiga bir qator muhim tavsiya va xulosalar berdi. Qayd etilishicha, prognozlar bo‘yicha noaniqliklar hanuz yuqori darajada saqlanib qolmoqda. Asosiy xatarlar global iqtisodiy vaziyatning yomonlashuvi bilan bog‘liq bo‘lib, geosiyosiy keskinlikning kuchayishi tashqi talabning qisqarishiga, eksport narxlarining pasayishiga va xalqaro moliya bozorlaridagi sharoitlarning qattiqlashishiga olib kelishi mumkin.
Xalqaro valuta jamg‘armasi (XVJ) O‘zbekistonni ichki talabning yuqoriligicha saqlanib qolayotgani, ijobiy ishlab chiqarish tafovuti, shuningdek Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq ehtimoliy inflyatsion bosimni hisobga olgan holda, pul-kredit siyosatining yetarlicha qat’iy yo‘nalishini saqlab qolishga chaqirdi. Bu haqda XVJ va O‘zbekiston o‘rtasidagi 2026 yilgi maslahatlashuvlar yakunlangani yuzasidan tashkilot e’lon qilgan bayonotda keltirib o‘tilgan.
2025 yilda konsolidatsiyalashgan budjet taqchilligi iqtisodiy faollikning yuqori bo‘lishi hamda oltin narxlarining qimmatligi hisobiga 2,1 foizgacha qisqardi. Oltin narxlarining yuqori bo‘lishi, pul o‘tkazmalari o‘sishining saqlanib qolishi va oltinsiz eksportning oshishi joriy operatsiyalar hisobi taqchilligini ham YaIMga nisbatan 3,9 foizgacha kamaytirishga yordam bergan. Shuningdek, xalqaro zaxiralar ham yetarli darajada saqlanib qolyapti.
«Asosiy iqtisodiy prognoz ijobiyligicha qolmoqda. Hozircha Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq ikkilamchi ta’sirlar cheklangan darajada kuzatilmoqda. XVJ prognoziga ko‘ra, real YaIM 2026 yilda taxminan 6,8 foizga, 2027 yilda esa 6 foizga o‘sadi. Bunga xususiy iste’molning yuqori darajada qolishi, investitsiyalar hajmining ko‘payishi va tarkibiy islohotlarning izchil davom etishi yordam beradi. Prognozlarga ko‘ra, oltin narxlarining yuqori bo‘lishi hisobiga 2026 yilda joriy operatsiyalar hisobi taqchilligi YaIMga nisbatan 3,2 foizgacha qisqaradi. Xalqaro zaxiralar ham qulay darajada saqlanib qoladi va 2026 yil oxiriga kelib 12 oylik import hajmini qoplash imkonini beradi.
Prognozlar bo‘yicha noaniqliklar hanuz yuqori darajada saqlanib qolmoqda. Asosiy xatarlar global iqtisodiy vaziyatning yomonlashuvi bilan bog‘liq bo‘lib, geosiyosiy keskinlikning kuchayishi tashqi talabning qisqarishiga, eksport narxlarining pasayishiga va xalqaro moliya bozorlaridagi sharoitlarning qattiqlashishiga olib kelishi mumkin. Ichki xatarlar qatoriga budjet xarajatlarining iqtisodiy siklga mos ravishda ortib ketishi, maqsadli va imtiyozli kreditlash amaliyotining davom etishi hamda tarkibiy muammolarni bartaraf etishdagi kechikishlar kiradi. Bundan tashqari, tarkibiy islohotlar kutilganidan tezroq amalga oshirilsa, iqtisodiy o‘sish prognoz qilingan darajadan ham yuqori bo‘lishi mumkin», deyiladi XVJ hisobotida.
Xalqaro ekspertlarning ta’kidlashicha, mavjud sharoitlarda ehtiyotkor iqtisodiy siyosat yuritish, shu bilan birga, barqaror va inklyuziv iqtisodiy o‘sishni ta’minlash uchun taklif tomonidagi islohotlarni davom ettirish muhim.
Fiskal siyosat
Fiskal siyosatda asosiy e’tibor iqtisodiyotning qizib ketishi xavfini kamaytirish va moliyaviy zaxiralarni tiklashga qaratilishi lozim. 2026 yilda, ayniqsa, budjet daromadlari rejalashtirilganidan yuqori bo‘lishi ehtimoli mavjud ekanini hisobga olib, talab bosimini kuchaytirishga yo‘l qo‘ymaslik zarur. Yil davomida xarajatlarni oshirishni cheklash inflatsiyani pasaytirishga va iqtisodiy siyosatga bo‘lgan ishonchni mustahkamlashga xizmat qiladi.
«Kelgusida foydali qazilmalar sektoridan olinadigan daromadlar tebranishining budjet xarajatlariga ta’sirini samaraliroq cheklaydigan fiskal tizimni takomillashtirish makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga yordam beradi. Qo‘shimcha operatsion mo‘ljalni joriy etish (masalan, foydali qazilmalardan olinadigan daromadlarni hisobga olmagan holdagi birlamchi budjet taqchilligining maksimal chegarasini belgilash) iqtisodiy siklga bog‘liq xarajatlarning ortib ketishini kamaytirib, zarur hollarda moslashuvchan choralar ko‘rish imkonini saqlab qoladi», deyiladi bayonotda.
Shuningdek, ayrim aksiz soliqlarini oshirish, imtiyozlar va soliq ta’tillarini qisqartirish, shuningdek, soliq va bojxona ma’murchiligini kuchaytirish so‘nggi yillarda kuzatilayotgan soliq tushumlarining YaIMga nisbatan ulushi pasayishini to‘xtatishga yordam beradi.
Pul-kredit siyosati
Pul-kredit siyosati Markaziy bankning inflatsiya bo‘yicha maqsadli ko‘rsatkichiga erishishga qat’iy yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Ichki talabning yuqori darajada saqlanib qolayotgani, iqtisodiyotda ijobiy ishlab chiqarish tafovuti mavjud bo‘lishi ehtimoli hamda Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq inflyatsion bosimlar xavfini hisobga olib, yetarlicha qat’iy pul-kredit siyosatini saqlab turish maqsadga muvofiqdir. Shu bilan birga, inflatsiyaning pasayish sur’atlari sekinlashgan taqdirda siyosatni yanada qat’iylashtirishga tayyor turish zarur.
Valuta kursi moslashuvchanligining erishilgan darajasini saqlab qolish iqtisodiy zarbalarni yumshatish, xalqaro zaxiralarni himoya qilish va inflatsiyani targetlash tizimining samarali ishlashi uchun muhim ahamiyatga ega. Valuta bozorlarini rivojlantirish, likvidlikni boshqarishni kuchaytirish va maqsadli hamda imtiyozli kreditlashdan bosqichma-bosqich voz kechish pul-kredit siyosatining iqtisodiyotga ta’sir mexanizmini yanada kuchaytiradi.
«Davlat banklarini restrukturizatsiya qilish va xususiylashtirishni jadallashtirish, aktivlar sifatini yaxshilash hamda Markaziy bank mustaqilligini ta’minlash resurslarni samaraliroq taqsimlash va fiskal xatarlarni kamaytirish uchun muhim ahamiyatga ega. Moliyaviy inklyuziya bo‘yicha tashabbuslar maqsadli va imtiyozli kreditlashga yoki ma’muriy tartibga solish choralariga emas, balki raqobat, shaffoflik va xatarlarni to‘g‘ri boshqarish tamoyillariga asoslanishi kerak. Aks holda, bunday choralar moliya institutlari balanslarini zaiflashtirishi mumkin», deyiladi XVJ bayonotida.
Davlatning iqtisodiyotdagi rolini qisqartirish va bozor institutlarini mustahkamlash mehnat unumdorligi hamda xususiy sektorning o‘sish salohiyatini oshirishning asosiy omillari bo‘lib qolyapti. Davlat korxonalarini isloh qilishni davom ettirish — imkon qadar ularni xususiylashtirish va davlat mulki saqlanib qolgan hollarda korporativ boshqaruvni kuchaytirish — barcha bozor ishtirokchilari uchun teng sharoit yaratishga va xususiy investitsiyalarni jalb etishga yordam beradi.
Iqtisodiyot
O‘zbekistonda Yangi taraqqiyot bankining yirik tadbirlari o‘tkazilishi mumkin
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Toshkent xalqaro investitsiya forumi tadbirlarida ishtirok etish uchun mamlakatimizga kelgan Yangi taraqqiyot banki prezidenti Dilma Rusef bilan uchrashuv o‘tkazdi.
Mazkur xalqaro moliya instituti bilan hamkorlikni, birinchi navbatda, avvalgi uchrashuvlar davomida erishilgan oliy darajadagi kelishuvlarni amalga oshirish doirasida yanada rivojlantirish masalalari diqqat markazida bo‘ldi.
Dilma Rusef O‘zbekistondagi islohotlarni yuksak baholab, mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining ustuvor yo‘nalishlarini kelgusida ham qo‘llab-quvvatlashga tayyor ekanini bildirdi.
O‘zbekiston Yangi taraqqiyot bankiga a’zo davlatlar safiga qo‘shilgani mamnuniyat bilan qayd etildi. Energetika, suv xo‘jaligi, transport va muhandislik infratuzilmasi bo‘yicha hamda xususiy sektor va ijtimoiy sohani qo‘llab-quvvatlash borasida bank ekspertlari ishtirokida o‘rta muddatli qo‘shma loyihalar portfelini shakllantirishga kelishib olindi. Yangi taraqqiyot bankining mintaqaviy ahamiyatga ega yirik transport-logistika loyihalarini amalga oshirishda ishtirok etishi muhimligi ta’kidlandi.
Bankning yurtimizda ekologik transformatsiya bo‘yicha amalga oshirilayotgan dasturlar va loyihalardagi ishtirokiga alohida e’tibor qaratildi.
Kelgusida O‘zbekistonda Yangi taraqqiyot bankining yirik tadbirlarini o‘tkazish rejalari ham ko‘rib chiqildi.
Iqtisodiyot
Soliqdan eng ko‘p qarzi bor qurilish kompaniyalari ma’lum qilindi
Soliq qarzi 100 mln so‘mdan yuqori qurilish kompaniyalarining umumiy qarzi 2,5 trln so‘mga yetdi. Shundan 618,6 mlrd so‘mi 10 ta kompaniya hisobiga to‘g‘ri keladi.
2026 yil 1 iyun holatiga soliq qarzi 100 mln so‘mdan yuqori qurilish korxonalari soni 1964 tani tashkil etyapti, deya xabar berdi Soliq qo‘mitasi.
Ularning umumiy qarzdorligi 2,5 trln so‘mga yetgan. Shundan 618,6 mlrd so‘mi, ya’ni 24,1 foiz soliq qarzi eng yirik bo‘lgan 10 ta korxona hisobiga to‘g‘ri keladi:
“AZIYA INVEST FAVORITI” MChJ – 140,2 mlrd so‘m;
“TASH CONSTRUCTIONS HOUSE” MChJ – 102,4 mlrd so‘m;
“OQBULOQ OBOD GUZARI” MChJ – 92 mlrd so‘m;
“TAMIRLASH QURISH SERVIS” MChJ – 76,7 mlrd so‘m;
“AGRO ASIA TRADE SERVIS” MChJ – 39,8 mlrd so‘m;
“GRAND ROAD TASHKENT” MChJ QK – 38,2 mlrd so‘m;
“USTA OBID BREND” MChJ – 37,9 mlrd so‘m;
“OLTIN BALIQ” MChJ – 33,2 mlrd so‘m;
“NATIONAL ROAD INVEST” MChJ – 29,4 mlrd so‘m;
“DSK BINOKOR” MChJ – 28,8 mlrd so‘m.
Hududlar kesimida korxonalarning soliq qarzdorligi ko‘rsatkichi Toshkent shahrida 817,4 mlrd so‘mni, Andijon viloyatida 329,1 mlrd so‘mni, Toshkent viloyatida 304,5 mlrd so‘mni tashkil etgan.
Iqtisodiyot
Jahon banki O‘zbekistonga qishloq infratuzilmasini rivojlantirish uchun 150 mln dollar ajratadi
«Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturi ikkinchi bosqichining umumiy budjeti 340 mln dollarni tashkil etadi. Dastur Jahon banki (150 mln dollar), OIIB (120 mln dollar) va O‘zbekiston hukumati (70 mln dollar) tomonidan moliyalashtiriladi.
Jahon banki Ijrochi direktorlar kengashi Jahon banki tarkibiga kiruvchi Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasining (XTA) O‘zbekistonga imtiyozli moliyalashtirish shaklida 150 mln dollar ajratilishini ma’qulladi. Bu haqda bank matbuot xizmati xabar berdi.
Mablag‘lar «Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturining ikkinchi bosqichini amalga oshirishga yo‘naltiriladi. Ushbu dastur mamlakatning oltita viloyatidagi qishloq hududlarida jamoat infratuzilmasi va xizmatlar sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.
«O‘zbekistonning 38 millionlik aholisidan qariyb yarmi qishloq joylarda istiqomat qiladi. Biroq ko‘plab qishloqlar hanuzgacha sifatli yo‘llar, maktablar, tibbiyot muassasalari, shuningdek, suv va elektr ta’minoti xizmatlaridan foydalanishda ishonchli imkoniyatga ega emas. Ushbu kamchiliklar mahalliy ishbilarmonlik muhiti, tadbirkorlikni rivojlantirish va yangi ish o‘rinlari yaratishni ham cheklab qo‘ymoqda. Ushbu muammolarni hal etish uchun O‘zbekiston hukumati 2019 yilda Jahon bankining XTU (100 million dollar) va Osiyo infratuzilmaviy investitsiyalar banki (82 million dollar) moliyaviy ko‘magida «Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturini amalga oshirishni boshlagan edi. Dastur 2026 yilning iyun oyida yakunlanishiga qadar, uning doirasida Andijon, Farg‘ona, Namangan, Jizzax va Sirdaryo viloyatlarining qishloq tumanlaridagi 306 ta mahallada 900 dan ortiq subloyihalar moliyalashtirildi», — deyiladi xabarda.
Ushbu subloyihalar, xususan, 340 dan ortiq yo‘llar, 220 ta elektr ta’minoti tizimi, 160 ta suv ta’minoti tizimi, 100 ga yaqin maktab, 40 ta maktabgacha ta’lim tashkiloti va 10 ta ko‘prikni qurish yoki modernizatsiya qilish ishlarini o‘z ichiga olgan. Alohida ta’kidlanishicha, ushbu yaxshilanishlar umumiy hisobda 1 millionga yaqin qishloq aholisiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri foyda keltirdi, ularning yarmini xotin-qizlar tashkil etdi.
Shu bilan birga, Jahon banki infratuzilmani rivojlantirish bo‘yicha subloyihalarni tanlab olish va ularning amalga oshirilishini nazorat qilish bevosita mahalliy aholi tomonidan, mahallani rivojlantirish guruhlari orqali amalga oshirilishini qayd etdi. Bunday guruhlar ishtirokchilarining kamida 50 foizini ayollar tashkil etadi. «Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturi ikkinchi bosqichining umumiy budjeti 340 mln dollarni tashkil etadi. Dastur Jahon banki (150 mln dollar), OIIB (120 mln dollar) va O‘zbekiston hukumati (70 mln dollar) tomonidan moliyalashtiriladi.
Dastur Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan Andijon, Farg‘ona, Namangan, Jizzax, Sirdaryo va Toshkent viloyatlaridagi 296 ta mahallada amalga oshiriladi. Jahon banki tomonidan moliyalashtirish mablag‘lari aniq natijalarga va dastur ijrosining asosiy bosqichlariga erishilishiga qarab transhlar shaklida ajratib boriladi. Dastur 2031 yilga borib transport infratuzilmasi, ichimlik suvi va elektr ta’minoti tarmoqlari hamda boshqa obektlarni rivojlantirishga kiritiladigan investitsiyalar hisobiga oltita viloyat mahallalarida jamoat infratuzilmasi va xizmatlar sifatini yaxshilashga xizmat qilishi kutilmoqda. Ushbu o‘zgarishlardan qariyb 1,2 mln qishloq aholisi, jumladan, 600 ming ayollar va 300 ming yoshlar naf ko‘radi.
Bundan tashqari, 15 ta pilot mahallada biznesni rivojlantirish markazlari tashkil etiladi. Ular qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash va kichik ishlab chiqarish sohalarida faoliyat yuritayotgan mahalliy tadbirkorlarga moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, ishbilarmonlik ko‘nikmalarini rivojlantirish hamda mahsulotlarini sotish bozorlarini diversifikatsiya qilishda ko‘maklashadi. Ushbu chora-tadbirlar natijasida 1500 ga yaqin to‘g‘ridan-to‘g‘ri ish o‘rinlari yaratilishi va mahalliy biznes muhitini rivojlantirishga hissa qo‘shilishi kutilmoqda. Jahon bankining moliyaviy ishtirokida qishloq xo‘jaligi hamda mikro, kichik va o‘rta korxonalarni rivojlantirishga qaratilgan boshqa loyihalar bilan bir qatorda, ushbu dastur loyiha amalga oshiriladigan hududlardagi mahallalarda yana 25 mingga yaqin yangi va yuqori haq to‘lanadigan ish o‘rinlari yaratilishiga qo‘shimcha turtki bo‘ladi.
Iqtisodiyot
Uch karra yer solig‘ining bekor qilinishi: pullar qanday qaytariladi?
O‘zbekistonda yer uchastkasidan hujjatsiz foydalangan shaxslardan 2020 yil 1 yanvardan 2024 yil 1 iyungacha undirilgan uch karra yer solig‘i bekor qilindi. Yangi qonunga ko‘ra, ortiqcha soliq summalari qayta hisob-kitob qilinib, fuqarolarga qaytariladi. Xo‘sh, bu jarayon qanday ishlaydi? Fuqarolar nima qilishi kerak? Kun.uz shu kabi savollarga Soliq qo‘mitasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Salohiddin Nishonovdan javob oldi.
Uch karra soliq: joriy etilishi va bekor qilinishi sabablari
– Jismoniy shaxslarga yer uchastkalaridan hujjatsiz foydalanganligi uchun hisoblangan uch karra yer solig‘i nega bekor qilindi?
– Birinchi navbatda, bu aholiga yengillik yaratish maqsadida qilindi. Bugungi kunda 6 million 800 ta yer uchastkasining qariyb 60-70 foizining hujjati yo‘q. Ko‘plab holatlarda yer maydonlari o‘zboshimcha egallab olinmagan, balki asrlar davomida meros bo‘lib o‘tgan. Asosan, fuqarolarga yengillik yaratish maqsadida ushbu qonun qabul qilindi.
– Unda nima uchun bu uch karra soliq normasi dastlab qonunchilikka kiritilgan edi?
– Bu norma fuqarolar o‘zboshimchalik bilan yer egallab olmasligi uchun va ushbu yer maydonlarini rasmiylashtirishga undash maqsadida ta’sir chorasi sifatida qo‘llanilgan. Bu norma 2020 yil 1 yanvardan kuchga kirgan yangi Soliq kodeksida mavjud edi.
– Nega aynan 2020 yil 1 yanvardan 2024 yil 1 iyungacha bo‘lgan davr uchun soliq bekor qilinyapti?
– Prezidentning 192-sonli qarorida aynan shu davr belgilangan edi. 2024 yil 5 avgustda qabul qilingan 937-sonli qonun bilan hujjatsiz yer uchastkalarini e’tirof etish tartibi belgilandi. Shu sababli, faqatgina 2024 yil 1 iyungacha qadar uch karra soliqni kechish masalasi ko‘rib chiqildi.
– Demak, 2024 yil 1 iyundan keyingi davr uchun uch karra soliq undirishda davom etiladimi?
– Ha, davom etiladi. Yangi qonun faqatgina 2020 yil 1 yanvardan 2024 yil 1 iyungacha bo‘lgan munosabatlarga tatbiq etiladi. Hozirgi amalda ishlab turgan tartib ishlayveradi. 2025 va 2026 yillarda hisoblangan uch karra soliqlar bekor qilinmaydi va kimdir yer uchastkasidan hujjatsiz foydalansa, uch karra yer solig‘ini to‘laydi.
Ortiqcha to‘langan soliqlarni qaytarish tartibi
– Fuqarolar o‘zlariga uch karra soliq hisoblanganini qayerdan bilishlari mumkin?
– Har yilning boshida jismoniy shaxslarga yuboriladigan to‘lov xabarnomasida hujjat bo‘yicha va hujjatsiz yer maydoniga qancha to‘lash kerakligi ko‘rsatiladi. Bundan tashqari, “Soliq” mobil ilovasi orqali ham ko‘rishlari mumkin bo‘ladi. Bugungi kunda 6 million 900 ta yer uchastkasidan 4 million 300 tasi hujjatsiz yerlarga to‘g‘ri keladi.
– Agar fuqaro allaqachon uch karra soliqni to‘lab bo‘lgan bo‘lsa, bu summa qaytariladimi?
– Ha, barcha fuqarolarniki qaytadan hisob-kitob qilinadi. Agar fuqaroning boshqa soliqlardan, masalan mol-mulk solig‘idan qarzdorligi bo‘lsa, birinchi navbatda o‘sha qarzga o‘tkaziladi. Agar qarzdorlik bo‘lmasa, ortiqcha to‘lov soliq to‘lovchining xohishiga ko‘ra keyingi soliq davrlariga o‘tkazilishi yoki qaytarib berilishi mumkin.
– Ortgan soliq summasini qaytarib olish uchun fuqarolar nima qilishi, qayerga murojaat qilishi kerak?
– Qaytarib olish uchun ariza berish kifoya. Arizani “Soliq” mobil ilovasi orqali berishlari kerak bo‘ladi. Smartfoni yo‘qlar yoki mobil ilovadan foydalanmaydiganlar o‘zi yashaydigan tuman (shahar) soliq inspeksiyalariga murojaat qilishlari mumkin.
Soliq kodeksiga binoan, ortiqcha to‘lov 15 kun ichida qaytarib beriladi.
– Agar hujjatsiz yer uchastkasi sotilgan bo‘lsa, to‘langan uch karra soliq kimga qaytariladi: oldingi egasigami yoki hozirgisiga?
– Bizda soliqlar obekt kesimida hisoblanadi. Sizning obektingiz menga o‘tgandan keyin menda bo‘ladigan jarayonlar uchun men javob beraman. Shu sababli, biz hozirgi foydalanib turuvchiga, ya’ni hozirgi egasiga qaytarib beramiz.
Hujjatsiz yer uchastkalarini rasmiylashtirish va yengilliklar
– Ushbu o‘zgarishlar bilan birga, fuqarolar hujjatsiz yer uchastkasiga egalik huquqini rasmiylashtirishi mumkinmi?
– Ha, 937-sonli qonunga muvofiq, hujjatsiz foydalanib turilgan yerlarni rasmiylashtirish imkoniyati bor. Biroq, bu 2018 yil 1 maygacha qurilgan bino-inshootlarga taalluqli. Agar bino shu sanagacha qurilgan bo‘lsa, unga egalik huquqini e’tirof etish mumkin.
– Agar bino 2018 yildan keyin qurilgan bo‘lsa, fuqarolar nima qilishi kerak?
– Hozirgi holatda 2018 yildan keyin qurilganlar bo‘yicha hujjat olish qonunchilikda nazarda tutilmagan. Hozircha ular uch karra soliqni to‘lab yurishga majbur.
Soliq qarzining yangi me’yori
– Qonunda huquqlarni e’tirof etish jarayonini jadallashtirish vazifasi qo‘yilgan. Bu amalda qanday yengillik beradi?
– Avvalgi tartibda 1000 so‘m soliq qarzi bo‘lsa ham, huquqni e’tirof etish bo‘yicha ijobiy xulosa berilmas edi. Endi fuqarolarga imkoniyat berilyapti: bazaviy hisoblash miqdorining 30 baravari (12 360 000 so‘m)gacha yer va mol-mulk solig‘idan qarzi bo‘lsa ham, ularga xulosa beriladi. Bu esa yerini e’tirof etish ishlarini tezlashtiradi.
– Bu byurokratik to‘siqlarning olib tashlanishi aynan soliq qarzdorligiga bog‘liqmi?
– Ha, soliq nuqtayi nazaridan asosiy byurokratik to‘siq shu edi. Fuqaroning soliqni to‘lashga imkoniyati bo‘lmasligi sababli jarayon to‘xtab qolardi. Endi 12 360 000 so‘mgacha qarzdorlik bo‘lsa ham, mexanizm to‘xtab qolmaydi va fuqarolar huquqlarini tasarruf etish bo‘yicha ishlarni jadallashtirishi mumkin.
– Demak, 12 million so‘mdan kam bo‘lgan qarz soliq qarzdorligi hisoblanmaydimi?
– Yo‘q, u soliq qarzi hisoblanadi, faqat hujjatlarni rasmiylashtirishda va huquqlarni e’tirof etishda to‘sqinlik qilmaydi.
To‘lovlarni bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati
– Fuqarolar uchun to‘lovlarni amalga oshirishda qanday yangi yengillik joriy etilmoqda?
– Huquqlarni e’tirof etish uchun to‘lovlarni bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati berilmoqda.
– Bo‘lib-bo‘lib to‘lash mexanizmi qanday ishlaydi?
– Misol uchun, agar fuqaroning bir martalik yig‘imni, masalan, bir baravar miqdordagi 412 000 so‘mni birato‘la to‘lashga imkoniyati bo‘lmasa, unga bu summani bir yil davomida bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati berilyapti.
– Ilgari birato‘la to‘lov uchun qanday imtiyoz mavjud edi?
– Agar fuqaro yig‘imni birato‘la to‘laydigan bo‘lsa, unga 50 foiz imtiyoz berilgan edi. Endi, agar fuqaroning imkoniyati yo‘q bo‘ladigan bo‘lsa, o‘sha yig‘imni ham bir yilgacha bo‘lib-bo‘lib to‘lashiga imkon berilyapti.
– Ortiqcha to‘langan mablag‘larni qaytarish masalasida fuqarolarga yana nima degan bo‘lardingiz?
– Birinchi navbatda fuqarolardan iltimos qilinadi: bu jarayonga ozgina vaqt kerak bo‘ladi, chunki texnik masalalar va hisob-kitob jarayonlari bor.
Fuqarolardan, agar bir-ikki hafta vaqt o‘tib qolsa, “qonun ijrosi ta’minlanmayapti, menga qaytarib bermayapti” degan xulosaga shoshilmaslik so‘raladi, chunki bu jarayon ozgina vaqt oladi.
-
Siyosat5 days ago
«Ushbu masalani shaxsan nazoratimga oldim» — Saida Mirziyoyeva giyohvandlikka qarshi kurash haqida
-
Sport5 days agoEron Amerikaga bordi, Osiyo Yevropaning ta’zirini berayotir – JCh kundaligi
-
Iqtisodiyot1 day agoUch karra yer solig‘ining bekor qilinishi: pullar qanday qaytariladi?
-
Dunyodan4 days ago
Dunyo bo’ylab qochqinlar soni 10 yil ichida birinchi marta kamaydi.
-
Iqtisodiyot2 days ago
Toshkentda YIBning mintaqaviy vakolatxonasi ochildi
-
Iqtisodiyot4 days ago“Asosiy stavka ta’sirchanligini oshirish choralarini ko‘ramiz” – Ishmetov
-
Iqtisodiyot4 days ago2027 yilda 5 foizlik inflatsiya maqsadiga erishish yo‘lida jiddiy xatarlar ko‘rmayapmiz
-
Siyosat3 days ago
Prezident Ozarbayjon va Belarus bosh vazirlarini qabul qildi
