Katta summadagi oldi-berdilarni faqat bank orqali amalga oshirish talabi – iqtisodiyotni oqartirish yo‘llaridan biri, lekin shuning o‘zi yetarli emas: sabablarga e’tibor qaratish va tadbirkor nima uchun qora bozorda ishlayapti degan savolga javob kerak, deydi Kun.uz bilan suhbatda soliq maslahatchisi Murod Muhammadjonov. Bank va to‘lov tizimlarining komissiyalari sabab odamlarni ulkan xarajatlar kutadi, deydi u.

2026 yildan boshlab tadbirkorlik sohasidagi o‘yin qoidalarida jiddiy o‘zgarishlar bo‘ladi.

1 apreldan avtomobil (ishlab chiqarilganiga 10 yildan oshmagan) va ko‘chmas mulk oldi-sotdisi hamda 25 mln so‘mdan yuqori har qanday xaridlar (qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bundan mustasno) faqat naqdsiz shaklda amalga oshirilishi talabi qo‘yilmoqda.

Benzin, metan, propan, dizel quyish shoxobchalari va elektromobillarni zaryadlash stansiyalarida ham faqat naqdsiz to‘lash mumkin bo‘ladi. Plastik kartasi bo‘lmagan odam qonuniy ravishda alkogol va tamaki mahsulotlari sotib ololmaydi. Xuddi shunday, kommunal to‘lovlar va davlat xizmatlari uchun to‘lovlar ham faqat naqdsiz shaklda qabul qilinadi.

Bundan tashqari, 2026 yil 1 yanvardan boshlab, omborda uzoq turib qolgan import mahsulotlar soliq tekshiruviga asos bo‘lishi mumkin. Shu sanadan e’tiboran ko‘chmas mulk obektlari va qurilish materiallari bo‘yicha soliq bazasi ushbu tovarlarning bozor bahosidan kelib chiqib aniqlanadi.

Bu yangi qoidalar tadbirkorlar uchun nimani anglatadi? Qaysi normalar qo‘shimcha majburiyatlarni keltirib chiqaradi?

Kun.uz muxbiri shu kabi savollar yuzasidan soliq maslahatchisi Murod Muhammadjonov bilan suhbatlashdi.

Ko‘chmas mulk oldi-sotdisida aylanib o‘tish bo‘laveradi

— (2025 yil 10 dekabrda qabul qilingan PF-246) farmonda yashirin iqtisodiyotning oldini olishga qaratilgan ko‘p tadbirlar belgilangan. Bundan birinchisi – aynan naqdsiz to‘lovlarni majburiy qilib qo‘yish. Bunda rasmiy maqsad naqd pulni yo‘qotish, naqdsiz to‘lovlarni kengaytirish bo‘lsa, asl strategik maqsad – qora bozorning oldini olish.

Eng katta ta’sir choralaridan bittasi – 25 mln so‘mdan yuqori savdo munosabatlari naqdsiz amalga oshirilishi kerak. 26 mln so‘mlik mebel sotib olsangiz ham yo shartnoma qilib, yoki plastik karta orqali to‘lov qilishingiz shart bo‘ladi. Katta ta’sir choralaridan yana biri – ko‘chmas mulk va avtomobil oldi-sotdisi ham naqdsiz hisob-kitob qilinadi.

Ko‘chmas mulk bilan munozarali holatlar ko‘p tilga olinadi. Mas’ullarning izohlashicha, 100 ming dollarga uy oldi-sotdi qilinganda notariusda 100 mln so‘m qilib ko‘rsatishadi, mobodo tomonlar kelisholmay qolsa, uyni qaytaradigan odam 100 ming dollar so‘raydi, sotgan odam esa “100 mln so‘m olganman” deb turadi. Maqsad – shu nizoni yo‘q qilish deb aytilgan bo‘lsa-da, aslida pul oqimini, daromadlarni nazorat qilish masalasi turibdi.

Bu yerda yana bir masala bor: shu paytgacha odamlar qanday qilib notariusda 100 mln so‘m ko‘rsatib, aslida uyni 100 ming dollarga sotgan bo‘lsa, buni yana davom ettiradi. 100 mln so‘m bankdan o‘tadi, qolgan pul naqd dollarda oldi-berdi bo‘ladi. Ya’ni agar sababini o‘rganib, yechim qilinmasa, ko‘chmas mulk savdosidagi qora bozorni bu yo‘l bilan oqqa olib o‘tib bo‘lmaydi.

Yechimlar sabablarga qaratilishi kerak

— 25 mln so‘mdan yuqori oldi-sotdilarga kelsak. Qora bozorda yurgan, “kargolar” orqali kirib kelgan tovarlar xohlasangiz ham oqqa o‘tmaydi – nazorat kuchaymasa. 100 foiz naqdsiz qilasiz degan taqdirda ham, oqqa o‘tmaydi.

Ko‘p hollarda tadbirkorlarda, deylik, buxgalteriya bo‘yicha 2 mlrd so‘mlik qoldig‘i bor. Tekshiruv kelganda aslida o‘sha summa bo‘lmasligi mumkin. Tovarni tarqatib bo‘lishgan, naqd pul boshqa “oborot”da aylanib turibdi. Tekshiruv riski yuzaga kelganda, ko‘pchilik naqdga sotdim deb kassaga urib qo‘yadi. Naqdga sotsa, pulni topshirish ixtiyoriy. Tovarni naqdga sotib yuborib, pulni keyin qora bozorda aylantirayotgan holatlarning oldini olish uchun ham naqdsiz hisob-kitoblar talabi qo‘yilyapti. 1 mlrd so‘mlik tovarni naqdga sotdim deb bemalol urishardi, endi bunday bo‘lmaydi, chunki to‘lov naqdsiz amalga oshirilishi kerak.

Berkitaman degan odam baribir aylanib o‘taveradi. Faqat cheklovlar bilan qora bozorni oqqa olib o‘tish imkonsiz. Albatta, bu instrumentlardan bittasi, ammo birgina instrument yetarli emas. Nima uchun qorada ishlayapti, degan savolga javob izlash kerak bo‘ladi. Oqibatlar bilan emas, sabablar bilan ishlash kerak. Naqdsiz to‘lovlarga o‘tish oqibat bilan kurashish hisoblanadi.

Kiberxavfsizlik va komission xarajatlar

— Biz shu qaror loyihasi muhokama qilinayotganda kiberxavfsizlik masalasini kim zimmasiga oladi, degan savolni o‘rtaga tashlaganmiz – hech kim mas’uliyat olmagan. Kartadagi pullarni bitta haker o‘tirib olib o‘g‘irlamaydi, bank ichida ham ularning hamtovoqlari bo‘ladi. Oddiy misol, kartaga 100 mln so‘m dividend tushirsak, ertasigayoq chet eldan qo‘ng‘iroqlar boshlandi. Ko‘tarsangiz, firibgarlar “kartangizga hujum bo‘lgan ekan, sizni himoya qilishimiz kerak” deb gap boshlaydi. Kartada kichik summalar bo‘lganda telefonlar bo‘lmaydi, lekin bugun pul tushsa, bugun telefon qilishadi. Demak, kimdir ularga xabar beradi… Maqsad to‘g‘ri, ammo kafolatini kim oladi?

Ikkinchi masala – bank komissiyalari. Faqat ko‘chmas mulk emas, avtomobillar oldi-sotdisi ham naqdsiz bo‘lishi kerak. Bu juda katta pul bank orqali aylanadi degani. Agar bank buni bepul qilib beraman desa, muammo yo‘q, lekin hali biror bank bunaqa qilishiga ko‘zim yetmaydi. Yirik xaridlarda notarius xarajatlaridan tashqari bankka yana kamida 20–25 million to‘lash kerak bo‘ladi: pulni kartaga kiritish va kartadagi pulni boshqa odamning kartasiga o‘tkazish – komission xarajatlarni keltirib chiqaradi.

Import oziq-ovqatlar masalasi

— Farmonga ko‘ra, import qilinadigan oziq-ovqat mahsulotlari 9 oy davomida sotilmasa (go‘sht va meva-sabzavotlar uchun bu muddat 3 oy), bu holat sayyor soliq tekshiruviga asos bo‘ladi. Deylik, yil boshida 10 mlrd so‘mlik tovar olib kelib qo‘ydi. Ko‘p hollarda tadbirkor tovarni ushlab turmaydi, distribyutsiya orqali tarqatib yuboradi, undan keyin qolgan naqd pul qora bozorda ishlashga xizmat qiladi. Bu narsaning inkassatsiyasini ko‘rsatsa, pulni keyingi oborotga chiqarishi kerak, bu esa sotib qo‘yilgan narsani rasman ko‘rsatsak, QQS to‘lashimizga to‘g‘ri keladi degani. Shu narsadan qochilayotgan holatlar ko‘p. Ombordagi mahsulotlar allaqachon sotilgan, ammo puli inkassatsiya qilinmagan bo‘ladi.

Bundan tashqari, mevalar masalasi bor: deylik, banan olib kelinsa, 1 oyda o‘z xususiyatini yo‘qota boshlaydi. Olib kelgach sotib yuborib, yil oxirigacha ham sotilmadi deb ko‘rsatadigan tadbirkorlar ham bor. Umuman, mevalarda shunday qilishadi, noyabr–dekabrlarda yana olib kelmoqchi bo‘lsa, pul inkassatsiya qilinadi, ungacha pul qora bozorda aylantiriladi. Shunga aslida meva va go‘sht mahsulotlari tez eskirgani uchun 3 oy, qolgan oziq-ovqat mahsulotlari 9 oygacha sotilmay omborda tursa, sayyor soliq tekshiruvi o‘tkaziladi.

Bu yangi qoida toza ishlayotgan tadbirkorlarni xavotirga solmaydi. Sayyor tekshiruv paytida tovar haqiqatan ham haligacha omborda turgan bo‘lsa, muammo yo‘q. Yo‘q bo‘lsa, keyin jarima qilinadi. Ham soliq to‘laydi.

Ko‘chmas mulk va qurilish materiallariga soliq – “bozor qiymati” asosida

— Shu paytgacha Soliq kodeksining 248-moddasi ishlatib kelindi, tovarlar bozor bahosidan past narxda sotilsa, bozor narxini qo‘llash mumkin, deyilgan edi. Bu hamma tovarlarga emas, bepul berilgan va ayirboshlangan tovarlar uchun edi. Amaliyotda tekshiruvchilar bu normaga to‘g‘ri kelmasa, tadbirkorlarga sotgan mahsulotini bozor narxida hisoblab, milliardlab soliq hisoblab kelishdi.

Bu normaning qanchalik riski bor edi desangiz, u korrupsiya uchun yaxshi xizmat qildi. Bozor narxining aniq tartibi yo‘q. Bu farmon bo‘yicha aniq tartib chiqishi mumkin, ammo shunda ham bu soliqlarning aniqlilik prinsipiga to‘g‘ri kelmaydi. Bozor narxidan arzon narxga sotib qo‘ysa, tadbirkor necha puldan soliq to‘layman degan narsani aniq bilishi kerak. Deylik, men biror qurilish materialini 10 so‘mdan olib kelib, 20 so‘mdan sotdim. Bozor narxi qancha: 30 so‘mmi, 40 so‘mmi yoki 45 so‘mmi? Agar 40 so‘m deb belgilamasam, kim bozor narxini 50 so‘m deb belgilamasligiga kafolat beradi? Bu aholiga qimmatroq mahsulot sotishga targ‘ibotmi? Shu kungacha bozor narxini qo‘llash yaxshilikka xizmat qilmadi.

Ko‘chmas mulk masalasida noaniqlik bor. Nima bozor narxiga ko‘ra hisoblanadi: mol-mulk solig‘imi yoki mulkni sotishmi? Bu talab yuridik shaxsga taalluqlimi yoki jismoniy shaxsgami? Agar jismoniy shaxsga bo‘lsa, u xohlagan puliga sotmaydimi degan savol bor. Bu bo‘yicha ko‘p mavhumliklar bor.

Prezident huzuridagi kengashda bu masalani muhokama qilayotganimizda “yangi uylarning kvadratini 1 mln so‘mdan qilib sotayotgan quruvchi kompaniyalar bor, bu normani o‘shalarga qo‘llaymiz” deyishgan edi. Lekin matnni o‘qisangiz, ko‘chmas mulkka soliq solish maqsadida bozor narxida hisoblayman, deyilyapti.

Yangi uylarning ham har xili bor: pishgan g‘ishtdan qurilayotganlari, penoblokdan qilinayotganlari bor, qora suvoqdan chiqarib topshirilayotganlari yoki “korobka” topshiriladiganlari bor, ta’miri bilan beriladiganlari bor… Shahar markazi yoki chekkasi – joylashuviga qarab ham narx farqlanadi. Bir joyda ta’miri bilan metr kvadrati 1000 dollar bo‘lsa, boshqa joyda “korobka” holida 400 dollar turibdi. Qaysi biri bozor narxi degan narsaga aniqlik kiritilmasa, doimiy munozaraga olib keluvchi, natijada korrupsiyani keltirib chiqaradigan masalaga aylanadi.

Source link

Yaqin Sharqdagi keskinlik fonida investorlar xavfsiz aktiv sifatida yana dollarga murojaat qila boshladi. Ekspertlarning ta’kidlashicha, ushbu omil ham AQSh valutasiga tayanadigan moliyaviy tartibotdan ko‘p markazli tizimga o‘tish jarayoni oson kechmasligini anglatadi. Xalqaro hisob-kitoblar banki ma’lumotlariga ko‘ra, dollar valuta bozoridagi barcha operatsiyalarning qariyb 89 foizida ishtirok etyapti va bu oxirgi 25 yildagi eng yuqori ko‘rsatkich.

Investorlar Yaqin Sharqda vaziyatning keskinlashishi fonida faol ravishda dollar sotib olishni boshlashdi. Bu esa AQSh valutasiga tayanadigan tartibdan ko‘p markazli tizimga o‘tish jarayoni oson kechmasligini anglatadi, deya yozdi Reuters.

AQSh va Isroilning Eronga hujumidan keyin butun mintaqaga yoyilayotgan urush dollar qiymatini oshiryapti. Investorlar dunyodagi eng likvid aktiv hisoblangan dollarga nisbatan «xavfsizlik bandargohi» sifatida qarashyapti.

Yilning dastlabki ikki oyida eng yaxshi natija ko‘rsatgan aksiya indekslari qulayapti. Masalan, Janubiy Koreyaning KOSPI indeksi — fevral oyigacha 50 foizga oshgan bo‘lsa, atigi ikki kun ichida qariyb 20 foizga qiymatini yo‘qotdi. Xususiy kredit fondlaridan pulni qaytarib olishlar keskin ko‘paygan. Dollar esa ikki kun ichida 2 foizga qimmatlashdi, AQSh g‘aznachilik obligatsiyalari rentabelligi ham tez ko‘tarilyapti.

Satori Insighs asoschisi Matt Kingning ta’kidlashicha, dollar kursining keskin oshishi iqtisodiy o‘sish yoki inflatsiya prognozlari qayta baholangani bilan bog‘liq emas. Asl sabab — oddiygina «pul oqimi». Ya’ni so‘nggi oylar davomida ko‘plab bozorlarda shakllangan spekulyativ «ko‘pik» tezda so‘na boshladi va investorlar shoshilinch tarzda likvidlik izlashyapti. Bu esa dollar qadrsizlanishi haqida xavotirlar bo‘lishiga qaramay, real xavf paytida investorlar baribir Amerika valutasiga muhtoj bo‘lib qolishini ko‘rsatadi.

O‘tish davri

Joriy vaziyat quyidagi savolni o‘rtaga chiqaryapti: agar dollar gegemonligi qisqarishda davom etsa, kelajakdagi inqirozlar paytida nima bo‘ladi?

Dollar global savdo, moliyalashtirish va valuta zaxiralari tizimidagi mutlaq yetakchi maqomini yo‘qota boshlaganiga qariyb chorak asr bo‘ldi. Bu jarayon 1999 yilda yevroning paydo bo‘lishi va 2001 yilda Xitoyning Jahon savdo tashkilotiga qo‘shilishi bilan boshlangan.

Xalqaro valuta jamg‘armasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2000-yillar boshida global valuta zaxiralarining 70 foizidan ortig‘ini dollar tashkil etgan bo‘lsa, hozir bu ulush 57 foizgacha qisqargan. Ammo bu pasayish juda sekin kechgani sababli, dollar likvidligi baribir o‘sishda davom etdi. 2008 yilgi global moliyaviy inqiroz va 2020 yilgi pandemiya shoklaridan keyin ham global moliyaviy tizim likvidlik tanqisligiga qarshi muayyan «himoya yostiqchalari»ni yaratishga muvaffaq bo‘lmadi. Biroq ilgari dollar likvidligi orqali jahon iqtisodiyoti va bozorlarining ishlashini osonlashtirgan moliyaviy institutlar, qoidalarga asoslangan global tartib va globallashuv zaiflashyapti. So‘nggi bir yil ichida qator yirik savdo, siyosiy va harbiy mojarolar yuzaga chiqdi va global investitsiya muhiti nihoyatda xavfli maydonga aylandi.

Shu fon ostida Kaliforniya universiteti professori va xalqaro kapital oqimlari hamda valutalar bo‘yicha taniqli mutaxassis Barri Eichengrin 17 mart kuni «Money Beyond Borders: Global Currencies from Croesus to Crypto» nomli yangi kitobini nashr qilyapti.

Eichengrin pulning 2500 yillik tarixini tahlil qiladi, tizim uchun muhim bo‘lgan valutalar qanday qilib yetakchilikka chiqishi va keyinchalik asta-sekin yo‘qolib borishini tushuntiradi. Shuningdek, u dollar va kriptovalutalarning kelajakdagi roli haqida o‘z fikrini bildiradi.

Uning ta’kidlashicha, hozircha xalqaro savdo, moliyalashtirish, hisob-kitoblar va valuta zaxiralari bo‘yicha dollar o‘rnini bosa oladigan boshqa valuta yo‘q. Biroq dollarning pasayib kelayotgan pozitsiyasi tezlashishi mumkin.

«Men oldingiga qaraganda ko‘proq xavotirdaman. Dollar uchun aniq muqobil valuta yo‘q. Shuning uchun kelayotgan o‘tish davri juda sekin va oson bo‘lishiga umid qilishimiz kerak. Ammo endi biz hamma narsa silliq sodir bo‘ladigan dunyoda yashamayotganimizni ko‘ryapmiz», deydi Eichengrin.

«Juda nozik davr»

So‘nggi kunlardagi voqealar dunyo hali ham dollarga qanchalik muhtojligini ko‘rsatyapti. Xalqaro hisob-kitoblar banki ma’lumotiga ko‘ra, barcha valuta operatsiyalarining 89 foizida AQSh dollari ishtirok etadi. Bu so‘nggi 25 yil ichidagi eng yuqori ko‘rsatkichdir. Keyingi o‘rinda yevro turadi — u barcha operatsiyalarning 29 foizida qatnashadi.

Shuningdek, xalqaro to‘lovlarning qariyb 50 foizi dollarda amalga oshiriladi. Agar yevro hududi ichidagi to‘lovlar ham hisobga olinsa, bu ulush taxminan 60 foizga yetadi, deyiladi Federal rezerv tadqiqotida.

Xalqaro banklarning tashqi aktivlari va xorijiy valutadagi talablarining taxminan 55 foizi, majburiyatlarining esa 60 foizi dollarda ifodalangan.

Bugungi kunda dunyo xom neft savdosining taxminan 20 foizi dollar tashqarisidagi valutalarda, masalan, yevro yoki yuanda, qolgan qismi hali ham AQSh valutasida amalga oshiriladi.

Eichengrin uzoq vaqtdan beri ko‘p qutbli global pul-moliyaviy tizimi dunyo uchun foydali bo‘lishiga ishonib keladi va buni tabiatdagi xilma-xil ekotizimning sayyora uchun qanchalik ahamiyatli ekanligi bilan qiyoslaydi.

«Hozircha global likvidlikni ta’minlashda dollar o‘rnini bosa oladigan boshqa manbalar yetarli darajada shakllanmagan. Shu sababli biz tarixning juda nozik nuqtasida turibmiz», deydi Eichengrin. 

Source link

2026 yil 1 apreldan boshlab O‘zbekistonda chet el fuqarolariga qo‘shilgan qiymat solig‘ini (QQS) qaytarish – tax free tizimi joriy etiladi. Ushbu tizim respublikaning barcha xalqaro aeroportlarida amal qiladi.

Yangi tartibga ko‘ra, chet el fuqarolariga ularning ixtiyoriga asosan QQSni naqd pulda qaytarib olish imkoniyati yaratiladi. Bunda belgilangan QQS stavkasi miqdorining 85 foizi xaridorga qaytariladi, 15 foizi esa tax free tizimi operatorining xizmatlari uchun yo‘naltiriladi.

Shuningdek, QQSni chet el fuqarolarining bank kartasiga qaytarish tovarlar olib chiqib ketilgan kundan keyin 3 ish kunidan kechiktirilmagan holda amalga oshiriladi.

QQSni qaytarish uchun minimal xarid qiymati, qo‘shilgan qiymat solig‘ini inobatga olgan holda, 300 ming so‘m etib belgilandi.

Bundan tashqari, tax free tizimi tatbiq etiladigan tovarlarning chegaralangan ro‘yxati bekor qilindi. Mazkur qoida oziq-ovqat mahsulotlariga tatbiq etilmaydi.

Source link

O‘zbekistonda tijorat banklarida buxgalteriya hisobini yuritish va buxgalteriya ishlarini tashkil qilish tartibiga o‘zgartishlar kiritildi. Unga ko‘ra, buxgalteriya ishlarini endi qog‘oz shakli bilan birga dasturiy tizim orqali elektron tarzda ham yuritish mumkin bo‘ladi.

Adliya vazirligi O‘zbekiston banklarida buxgalteriya hisobini yuritish va buxgalteriya ishlarini tashkil qilish tartibi to‘g‘risidagi yo‘riqnomaga kiritilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazdi.

Unga muvofiq, tijorat banklarida buxgalteriya hisobini yuritish va buxgalteriya ishlarini tashkil qilish ishlari qog‘oz shakli bilan bir qatorda dasturiy tizim orqali elektron tarzda yuritilishi va rasmiylashtirilishi mumkin bo‘ladi.

Shuningdek, Markaziy bankning bank tizimi ma’lumotlar omboriga banklar tomonidan uzatiladigan aktiv va majburiyatlar, balansdan tashqari hisobvaraqlar hamda ular bilan bog‘liq shartnomalarga doir ma’lumotlar ro‘yxati ham tasdiqlandi.

Mazkur ma’lumotlar har bir bank ish kuni soat 10:00 dan boshlab taqdim etiladi. Oylik ma’lumotlar esa keyingi oyning 5-sanasidan kechiktirilmasdan to‘g‘ri, to‘liq va o‘z vaqtida uzatilishi belgilandi.

Source link

O‘zbekiston Erondan nima sotib oladi va unga nima sotadi? Tashqi savdomizda bu mamlakatning va undan o‘tuvchi tranzit yuklarining o‘rni qay darajada? Shu kabi savollarga Kun.uz studiyasida ekspertlar Nargiza Umarova va Umrbek Yusupov javob berishdi.

Oxirgi haftalarda Afg‘oniston–Pokiston hamda AQSh/Isroil–Eron ziddiyatlari qurolli to‘qnashuvlarga aylanib ketdi. Janubdagi qo‘shnilarimizda kuzatilayotgan notinchlik O‘zbekiston uchun eng kamida iqtisodiy oqibatlarga ega bo‘lishi tayin.

Xo‘sh, bu qanday oqibatlar va ularning ko‘lami qanaqa bo‘ladi? Oltin narxi oshishi bilan bog‘liq plyuslar yo‘qotishlarni qanchalik kompensatsiya qila oladi?

Kun.uz bu savollarga Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar institutining Strategik bog‘liqlik markazi rahbari Nargiza Umarova hamda Progressiv islohotlar markazi eksperti Umrbek Yusupovdan javob oldi.

– Hozirgi keskinlik O‘zbekistonning qaysi savdo koridorlariga katta xavf tug‘dirmoqda. Bu tashqi savdomiz uchun nimani anglatadi?

Nargiza Umarova: Eron, Pokiston va Afg‘oniston biz uchun strategik va ustuvor ahamiyatga ega bo‘lgan janubiy tranzit yo‘nalishining asosiy ishtirokchilari hisoblanadi. Ular janubiy tranzitni ta’minlab beruvchi davlatlar sirasiga kiradi. Eron aslida an’anaviy ravishda barqaror va xavfsiz tranzit davlati hisoblanadi. Biz bilamiz, o‘tgan yili ham yoz oyida 12 kunlik urush tufayli eng yirik porti — Bandar Abbosga zarar yetgan edi. Hozir ham beqarorlik kuzatilmoqda. Doimiy ravishda Eron shu imkoniyatni ta’minlab bergan, nafaqat O‘zbekiston, balki Markaziy Osiyoning boshqa mamlakatlari uchun ham.

Oxirgi yillarda bizning strategik loyihamiz bor — 2018 yildan transafg‘on yo‘lini qurishni tashkil etdik. Bu loyihada ishtirokchi uch davlat bor: O‘zbekiston tashabbuskor, shuningdek, Afg‘oniston va Pokiston. Dinamikani ko‘radigan bo‘lsak, ham Afg‘oniston, ham Pokiston bilan, ayniqsa, savdo-iqtisodiy sohada aloqalar juda ham jadal rivojlanmoqda. O‘tgan yil, 2025 yil natijalariga ko‘ra, Afg‘oniston O‘zbekistonning TOP o‘ntaligiga kirdi, umumiy savdo aylanmamiz 1,7 mlrd dollarni tashkil qildi. Pokiston va Eron ham O‘zbekiston uchun TOP yigirmatalikka kiradi.

Siz aytayotgan masala — transport koridorlari va tranzit koridorlari masalasi. Hozir bu borada Eronning pozitsiyasi mustahkam, Eron dunyoning 15 mamlakati bilan chegaradosh. Tarixan ham Eron doim tranzit bog‘lovchi bo‘lib kelgan — Buyuk ipak yo‘li davridan, o‘rta asrlardan beri. Eron bilan bizning aloqalarimiz intensivlashgan, bu jarayon 2018 yildan boshlandi.

Ikkita sohani ajratib olgan bo‘lardim: savdo aloqalari va transport-logistika. Ikkisi bir-biri bilan bog‘liq: sizda yo‘l bo‘lmasa yoki uzoq bo‘lsa, savdo potensial bo‘lishiga qaramay cheklanadi. Yo‘llarning rivojlanishi savdo rivojlanishiga hissa qo‘shadi.

Portlar masalasida Eron juda rivojlangan, bir nechta portlarga ega, u okeanga to‘g‘ridan to‘g‘ri chiqish imkoniga ega. Bu yerda mintaqa ichidagi Kaspiy dengizi bor — Qozog‘iston va Turkmaniston bilan chegaradosh. Kaspiyda shimoliy portlar bor, ammo strategik va yirik portlar janubda. Bu yerda Hindiston tashabbusi bilan Chobahor porti ham rivojlantirilmoqda. Chobahorning ustunligi shundaki, u Erondagi yagona okean porti va chuqur. U yerda hozir muammoli bo‘lib turgan Hurmuz bo‘g‘ozini kesib o‘tish shart emas.

Bandar Abbos Eron orqali o‘tadigan barcha yuklarni — uglevodorod va neft mahsulotlarini tashishda ishtirok etadigan va umumiy hajmning 90 foizini tashkil etadigan yirik port hisoblanadi. O‘zbekiston paxta eksport qila boshlaganida Eron bizga tranzitni ta’minlab bergan edi, shu bilan bizning strategik mahsulotimiz dunyo bozoriga eksport qilingan.

Bugungi kunda ham portlar O‘zbekiston uchun muhim ahamiyatga ega, transport-logistika yo‘llarini diversifikatsiya qilish siyosati mavjud. Davlat faqat bitta infratuzilmaga bog‘lanib qolmasdan, ularni ko‘paytirishga harakat qilmoqda.

Shu jarayonning o‘zida ham Eron shimol va janub transport marshrutlarida, shuningdek, Sharq va G‘arb yo‘nalishlarida ishtirok etadi.

O‘zbekiston 2030 yilgacha tranzit pozitsiyasini oshirish orqali transport xizmatlari eksportini 2 barobarga oshirmoqchi. Shu nuqtayi nazardan, O‘zbekiston uchun Sharq va G‘arb yo‘nalishidagi janubiy koridorni rivojlantirish muhim. Bu to‘liq quruqlik orqali Turkiyaga chiqib, asosiy bozor sifatida ko‘rilayotgan Yevropa Ittifoqi bozoriga chiqish maqsadini ko‘zlaydi.

Nafaqat Eron, balki Pokiston va Afg‘onistondagi urush tufayli Pokiston yo‘nalishi ham yopilgan. Bu ikki yo‘lning berkilishi qaysi tovarlar pozitsiyasi bo‘yicha eksport va importga ta’sir qiladi?

Umrbek Yusupov: O‘zbekistonning tashqi savdosida Eronning ulushidan boshlasak, umumiy tashqi savdo aylanmasi 81,2 mlrd dollarni tashkil qilgan. Shundan eksportimiz 34 mlrd dollar, 47 mlrd dollardan ko‘prog‘i importga to‘g‘ri keladi. Eron bilan yarim mlrd dollar savdo hajmiga egamiz, bu umumiy savdo aylanmasida 1 foizni ham tashkil qilmaydi.

Asosiy TOP mahsulotlarga kelsak, savdomizning 157,4 mln dollarini eksport qilamiz. To‘qimachilik, paxta tolasini jahon bozoriga olib chiqishda Eron asosiy yo‘l hisoblanadi. Buni eksport statistikasida ko‘rishimiz mumkin — eksportimizning 30 foizi Eron yo‘nalishiga to‘g‘ri keladi. Xom ipak ham 3 foizni tashkil qiladi.

Import masalasiga kelsak, ko‘pchilik tasavvurida Eron neft va gaz bo‘yicha TOP o‘ntalikka kiradi: gaz zaxiralari bo‘yicha Rossiyadan keyin, neft bo‘yicha esa Venesuela va Saudiya Arabistonidan keyin turadi. Biz asosan Erondan qora metall mahsulotlarini olamiz. Xom neft emas, neft mahsulotlaridan tayyorlangan kundalik maishiy tovarlarni xarid qilamiz. O‘zaro savdoda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, qurilish materiallari, o‘g‘itlar, yem-xashak va shunga o‘xshash mahsulotlar ham bor. Albatta, tashiladigan tovarlar ham shulardan iborat bo‘ladi.

Nargiza Umarova: O‘tgan yil Eronga 1 mln 200 ming tonna yuk tashilgan, ko‘proq bu yerda tranzit katta ulushga ega. Masalan, Turkiyani olsak, u bizning TOP beshtalik savdo hamkorimiz. O‘tgan yil 3 mlrd dollardan ortiq savdo bo‘lgan, bu degani biz Turkiyaga ko‘p mahsulot tashiganmiz. Turkiyaga esa asosan Eron orqali chiqyapmiz.

Faqat Eronni bozor sifatida ko‘rib chiqmasdan, strategik va yirik hamkorlar bilan bog‘laydigan davlat sifatida ham ko‘rishimiz kerak. Pokistondan farqli ravishda, Eron O‘zbekistonga ko‘proq sotayotgan davlat hisoblanadi, Pokistonga esa biz ko‘proq sotamiz. Bu pozitsiyaga biz qisqa muddatda erishdik. Preferensial savdo bo‘yicha kelishuv imzolangach, Eron bilan ko‘p muzokaralar olib borildi.

Eronga qo‘yib berilsa, uning ishtahasi juda katta — O‘zbekiston va Markaziy Osiyo bozorlarini egallash uchun salohiyati juda yuqori. Faqat Eron va uning hamkorlarini cheklab turuvchi omillar bor — bu sanksiyalar. Shu omil tufayli biz Eron bilan savdoda barter usulidan foydalanamiz. Shuning uchun Eronni savdo hamkori bo‘lish bilan birga tranzit zonasi sifatida ham ko‘rish kerak.

Agar strategik loyihalarimiz amalga oshsa, janubiy tranzit yo‘laklari qurilsa, bu O‘zbekiston, Eron va bu yerda ishtirok etayotgan Turkmaniston uchun ham juda katta iqtisodiy o‘sishni ta’minlab beradi.

— Urush boshlanganidan beri vaziyat qanday? Portlar yopiq bo‘lsa, tadbirkorlar nima qilyapti?

— 1 martdan Hurmuz bo‘g‘ozi yopilgani ma’lum qilindi. Bu degani Bandar Abbos portida tashuvlar, ya’ni kemalarning kirish imkoniyati yo‘q degani. Eron juda katta hudud hisoblanadi. Quruqlikdan o‘tadigan yo‘llarda ham urush bo‘layotgan davlatlar orqali tashuvlarni amalga oshirishda sug‘urta stavkalari juda yuqori hisoblanadi. Bu yerda logistlarning o‘z tanloviga bog‘liq — yo risk qilib katta xarajatga borish, yoki alternativ yo‘llarni izlash.

O‘zbekiston hukumati bu yerda aniq harakat qilmoqda, o‘tgan yili prezident transport vaziriga alternativ yo‘llarni aniqlash vazifasini topshirgan edi. O‘sha paytning o‘zida oldindan hisob-kitoblarga ko‘ra, Eron portlarini almashtirish hisobiga xarajatlar 30 foizgacha oshishi aytilgan edi.

Transport vaziri 4 ta alternativni taklif qilgan — bularning ikkitasi Eron va Pokiston orqali o‘tadigan tranzit yo‘llar. Pokiston va Afg‘oniston konflikti tufayli biz yana bir alternativdan foydalana olmaymiz. Bu qisqa va samarali yo‘l edi.

Endi o‘rta koridor qoladi — Xitoy portlariga Qirg‘iziston orqali avtomobil yo‘li bilan chiqish imkoniyati. Shuningdek, Rossiya orqali shimoliy yo‘laklar bor. Lekin u yo‘llar uzun, xarajatlar oshadi. Biz eng qisqa yo‘llarni ishlatgan taqdirimizda ham xarajatlar yuqori, chunki O‘zbekiston dengiz yo‘llaridan ikki hissa uzoqda.

Shu nuqtayi nazardan, ikkita strategik yo‘nalishdan foydalanish murakkab bo‘lib turibdi. Bu borada bashorat olib borish qiyin. Konfliktlar qachon yakuniga yetadi — bilmaymiz.

Umrbek Yusupov: Yuqorida hamkasbim to‘g‘ri aytdi, davlatning savdo ko‘rsatkichiga qarab xulosa chiqarish noto‘g‘ri bo‘ladi. Savdo aylanmasi 1 foizga ham yetmaydi degani u oxirgi o‘rinda yoki yetarli o‘rinda emas deganimas.

Salohiyat jihatidan ikki karra dengizga chiqish imkoniyati cheklangan davlatmiz. Shuning uchun Eron biz uchun eng ishonchli va sinalgan yo‘nalish edi.

Temiryo‘llarni sharqqa qarab yo‘naltirish — O‘zbekiston–Qirg‘iziston–Xitoy temiryo‘li yoki janub yo‘nalishida O‘zbekiston–Pokiston avtomobil yo‘lini qo‘yish muqobil variantlarni yaratadi.

Rus ekspertlari shimoliy va sharqiy yo‘nalishlarga ehtiyoj ortishini ta’kidlamoqda. Bu yo‘llardan foydalanish mumkin, lekin narx evaziga. Hozirning o‘zida inflatsiya darajasi, dollarga nisbatan so‘mning qadrsizlanishi tufayli sug‘urta tariflari narxi oshadi.

Narxlar 30 foizga ko‘tarilganda davlat tomonidan yordam ajratilishi mumkin. Hukumatlararo komissiya hamkorlar bilan ishlamoqda — muqobil yo‘llar muhokama qilinmoqda.

Eron O‘zbekistonning strategik sherigi sifatida qoladi. Vahimaga o‘rin yo‘q. To‘liq to‘xtab qolgan taqdirda ham kardinal o‘zgarish bo‘lmaydi. Bilvosita ta’sir bevositaga aylanishi mumkin, buni vaqt ko‘rsatadi.

Hozirgi vaziyat Markaziy Osiyo uchun o‘zaro hamkorlikni kuchaytirish imkonini beradi. Savdo kooperatsiyalarini yo‘lga qo‘yish va import o‘rnini bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqarishda ichki ehtiyojdan unumli foydalanish kerak.

Nargiza Umarova: So‘nggi davlat rahbarlari darajasida erishilgan kelishuvlarga ko‘ra, biz umumiy savdoni Eron bilan 2 mlrd dollarga yetkazishga kelishganmiz. Bu bekor bo‘lgani yo‘q, faqat qiyinlashdi.

Hozirgi kundagi ko‘rsatkich salohiyat darajasida ishlamayapti. Bunga bir necha omillar sabab bo‘ldi: Eronning uzoq muddat izolyatsiyalangani mintaqa davlatlari bilan hamkorlikni kengaytirishga xalaqit berdi. Hozirgi Erondagi vaziyat to‘g‘ridan to‘g‘ri juda katta ta’sir o‘tkazmaydi, lekin inflatsiya birinchi kundanoq dollar kursining oshishi va so‘mning qadrsizlanishi orqali ta’sir ko‘rsatdi. Bu xarajatlar oshishi va oltin narxining tebranishiga olib keladi.

— Urushning global bozorlarga ta’siri O‘zbekistonga qanday aks-sado beradi?

Umrbek Yusupov: Eronning ta’siri haqida gapirganda, neft, gaz va uglevodorod sohasidagi salohiyati haqida aytish kerak. Dunyodagi TOP beshtalikni olsak, Venesuelada neft zaxiralarining 17 foizi, Saudiya Arabistonida 15 foizi, Eronda 12 foizi joylashgan. Gaz zaxiralari bo‘yicha Rossiya 24 foiz, Eron 17 foizni tashkil qiladi.

Bu to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir o‘tkazadi degani — har qanday rivojlangan va rivojlanayotgan davlat energetika resurslariga bog‘liq. Xitoy ehtiyojining 13 foizini Eron orqali qondiradi, bundan tashqari Hurmuz bo‘g‘ozi orqali 20 foiz neft tashiladi.

Shu sababli bu jarayonlar bizning iqtisodiyotimizga ham ta’sir qiladi, lekin ta’sir bilvosita bo‘ladi. Inflatsiya orqali neft mahsulotlari narxi oshadi, bu zanjir reaksiyasi orqali boshqa mahsulotlar narxlariga ham ta’sir qiladi.

Shu bilan birga, logistika va sug‘urta narxlari oshadi. Metall masalasida ham Eron mintaqada yetakchi ishlab chiqaruvchi hisoblanadi. Rossiya, Qozog‘iston va Turkiyadan keyin Erondan ham metall mahsulotlari import qilamiz, bu ichki bozorga ham ta’sir qiladi.

Eronning asosiy salohiyati ichki imkoniyatlariga tayangan. Agar vaziyat tinchlansa, O‘zbekiston bu salohiyatdan foydalana oladi. Eksportimiz tarkibining asosiy qismini paxta tolasi tashkil qiladi, uni tez tiklab olish imkoniyati mavjud.

To‘liq suhbatni Kun.uz’ning YouTube-kanalida tomosha qilishingiz mumkin.

Source link