Iqtisodiyot
Erondagi urushning O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’siri: ekspertlar bilan suhbat
O‘zbekiston Erondan nima sotib oladi va unga nima sotadi? Tashqi savdomizda bu mamlakatning va undan o‘tuvchi tranzit yuklarining o‘rni qay darajada? Shu kabi savollarga Kun.uz studiyasida ekspertlar Nargiza Umarova va Umrbek Yusupov javob berishdi.
Oxirgi haftalarda Afg‘oniston–Pokiston hamda AQSh/Isroil–Eron ziddiyatlari qurolli to‘qnashuvlarga aylanib ketdi. Janubdagi qo‘shnilarimizda kuzatilayotgan notinchlik O‘zbekiston uchun eng kamida iqtisodiy oqibatlarga ega bo‘lishi tayin.
Xo‘sh, bu qanday oqibatlar va ularning ko‘lami qanaqa bo‘ladi? Oltin narxi oshishi bilan bog‘liq plyuslar yo‘qotishlarni qanchalik kompensatsiya qila oladi?
Kun.uz bu savollarga Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar institutining Strategik bog‘liqlik markazi rahbari Nargiza Umarova hamda Progressiv islohotlar markazi eksperti Umrbek Yusupovdan javob oldi.
– Hozirgi keskinlik O‘zbekistonning qaysi savdo koridorlariga katta xavf tug‘dirmoqda. Bu tashqi savdomiz uchun nimani anglatadi?
Nargiza Umarova: Eron, Pokiston va Afg‘oniston biz uchun strategik va ustuvor ahamiyatga ega bo‘lgan janubiy tranzit yo‘nalishining asosiy ishtirokchilari hisoblanadi. Ular janubiy tranzitni ta’minlab beruvchi davlatlar sirasiga kiradi. Eron aslida an’anaviy ravishda barqaror va xavfsiz tranzit davlati hisoblanadi. Biz bilamiz, o‘tgan yili ham yoz oyida 12 kunlik urush tufayli eng yirik porti — Bandar Abbosga zarar yetgan edi. Hozir ham beqarorlik kuzatilmoqda. Doimiy ravishda Eron shu imkoniyatni ta’minlab bergan, nafaqat O‘zbekiston, balki Markaziy Osiyoning boshqa mamlakatlari uchun ham.
Oxirgi yillarda bizning strategik loyihamiz bor — 2018 yildan transafg‘on yo‘lini qurishni tashkil etdik. Bu loyihada ishtirokchi uch davlat bor: O‘zbekiston tashabbuskor, shuningdek, Afg‘oniston va Pokiston. Dinamikani ko‘radigan bo‘lsak, ham Afg‘oniston, ham Pokiston bilan, ayniqsa, savdo-iqtisodiy sohada aloqalar juda ham jadal rivojlanmoqda. O‘tgan yil, 2025 yil natijalariga ko‘ra, Afg‘oniston O‘zbekistonning TOP o‘ntaligiga kirdi, umumiy savdo aylanmamiz 1,7 mlrd dollarni tashkil qildi. Pokiston va Eron ham O‘zbekiston uchun TOP yigirmatalikka kiradi.
Siz aytayotgan masala — transport koridorlari va tranzit koridorlari masalasi. Hozir bu borada Eronning pozitsiyasi mustahkam, Eron dunyoning 15 mamlakati bilan chegaradosh. Tarixan ham Eron doim tranzit bog‘lovchi bo‘lib kelgan — Buyuk ipak yo‘li davridan, o‘rta asrlardan beri. Eron bilan bizning aloqalarimiz intensivlashgan, bu jarayon 2018 yildan boshlandi.
Ikkita sohani ajratib olgan bo‘lardim: savdo aloqalari va transport-logistika. Ikkisi bir-biri bilan bog‘liq: sizda yo‘l bo‘lmasa yoki uzoq bo‘lsa, savdo potensial bo‘lishiga qaramay cheklanadi. Yo‘llarning rivojlanishi savdo rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
Portlar masalasida Eron juda rivojlangan, bir nechta portlarga ega, u okeanga to‘g‘ridan to‘g‘ri chiqish imkoniga ega. Bu yerda mintaqa ichidagi Kaspiy dengizi bor — Qozog‘iston va Turkmaniston bilan chegaradosh. Kaspiyda shimoliy portlar bor, ammo strategik va yirik portlar janubda. Bu yerda Hindiston tashabbusi bilan Chobahor porti ham rivojlantirilmoqda. Chobahorning ustunligi shundaki, u Erondagi yagona okean porti va chuqur. U yerda hozir muammoli bo‘lib turgan Hurmuz bo‘g‘ozini kesib o‘tish shart emas.
Bandar Abbos Eron orqali o‘tadigan barcha yuklarni — uglevodorod va neft mahsulotlarini tashishda ishtirok etadigan va umumiy hajmning 90 foizini tashkil etadigan yirik port hisoblanadi. O‘zbekiston paxta eksport qila boshlaganida Eron bizga tranzitni ta’minlab bergan edi, shu bilan bizning strategik mahsulotimiz dunyo bozoriga eksport qilingan.
Bugungi kunda ham portlar O‘zbekiston uchun muhim ahamiyatga ega, transport-logistika yo‘llarini diversifikatsiya qilish siyosati mavjud. Davlat faqat bitta infratuzilmaga bog‘lanib qolmasdan, ularni ko‘paytirishga harakat qilmoqda.
Shu jarayonning o‘zida ham Eron shimol va janub transport marshrutlarida, shuningdek, Sharq va G‘arb yo‘nalishlarida ishtirok etadi.
O‘zbekiston 2030 yilgacha tranzit pozitsiyasini oshirish orqali transport xizmatlari eksportini 2 barobarga oshirmoqchi. Shu nuqtayi nazardan, O‘zbekiston uchun Sharq va G‘arb yo‘nalishidagi janubiy koridorni rivojlantirish muhim. Bu to‘liq quruqlik orqali Turkiyaga chiqib, asosiy bozor sifatida ko‘rilayotgan Yevropa Ittifoqi bozoriga chiqish maqsadini ko‘zlaydi.
Nafaqat Eron, balki Pokiston va Afg‘onistondagi urush tufayli Pokiston yo‘nalishi ham yopilgan. Bu ikki yo‘lning berkilishi qaysi tovarlar pozitsiyasi bo‘yicha eksport va importga ta’sir qiladi?
Umrbek Yusupov: O‘zbekistonning tashqi savdosida Eronning ulushidan boshlasak, umumiy tashqi savdo aylanmasi 81,2 mlrd dollarni tashkil qilgan. Shundan eksportimiz 34 mlrd dollar, 47 mlrd dollardan ko‘prog‘i importga to‘g‘ri keladi. Eron bilan yarim mlrd dollar savdo hajmiga egamiz, bu umumiy savdo aylanmasida 1 foizni ham tashkil qilmaydi.
Asosiy TOP mahsulotlarga kelsak, savdomizning 157,4 mln dollarini eksport qilamiz. To‘qimachilik, paxta tolasini jahon bozoriga olib chiqishda Eron asosiy yo‘l hisoblanadi. Buni eksport statistikasida ko‘rishimiz mumkin — eksportimizning 30 foizi Eron yo‘nalishiga to‘g‘ri keladi. Xom ipak ham 3 foizni tashkil qiladi.
Import masalasiga kelsak, ko‘pchilik tasavvurida Eron neft va gaz bo‘yicha TOP o‘ntalikka kiradi: gaz zaxiralari bo‘yicha Rossiyadan keyin, neft bo‘yicha esa Venesuela va Saudiya Arabistonidan keyin turadi. Biz asosan Erondan qora metall mahsulotlarini olamiz. Xom neft emas, neft mahsulotlaridan tayyorlangan kundalik maishiy tovarlarni xarid qilamiz. O‘zaro savdoda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, qurilish materiallari, o‘g‘itlar, yem-xashak va shunga o‘xshash mahsulotlar ham bor. Albatta, tashiladigan tovarlar ham shulardan iborat bo‘ladi.
Nargiza Umarova: O‘tgan yil Eronga 1 mln 200 ming tonna yuk tashilgan, ko‘proq bu yerda tranzit katta ulushga ega. Masalan, Turkiyani olsak, u bizning TOP beshtalik savdo hamkorimiz. O‘tgan yil 3 mlrd dollardan ortiq savdo bo‘lgan, bu degani biz Turkiyaga ko‘p mahsulot tashiganmiz. Turkiyaga esa asosan Eron orqali chiqyapmiz.
Faqat Eronni bozor sifatida ko‘rib chiqmasdan, strategik va yirik hamkorlar bilan bog‘laydigan davlat sifatida ham ko‘rishimiz kerak. Pokistondan farqli ravishda, Eron O‘zbekistonga ko‘proq sotayotgan davlat hisoblanadi, Pokistonga esa biz ko‘proq sotamiz. Bu pozitsiyaga biz qisqa muddatda erishdik. Preferensial savdo bo‘yicha kelishuv imzolangach, Eron bilan ko‘p muzokaralar olib borildi.
Eronga qo‘yib berilsa, uning ishtahasi juda katta — O‘zbekiston va Markaziy Osiyo bozorlarini egallash uchun salohiyati juda yuqori. Faqat Eron va uning hamkorlarini cheklab turuvchi omillar bor — bu sanksiyalar. Shu omil tufayli biz Eron bilan savdoda barter usulidan foydalanamiz. Shuning uchun Eronni savdo hamkori bo‘lish bilan birga tranzit zonasi sifatida ham ko‘rish kerak.
Agar strategik loyihalarimiz amalga oshsa, janubiy tranzit yo‘laklari qurilsa, bu O‘zbekiston, Eron va bu yerda ishtirok etayotgan Turkmaniston uchun ham juda katta iqtisodiy o‘sishni ta’minlab beradi.
— Urush boshlanganidan beri vaziyat qanday? Portlar yopiq bo‘lsa, tadbirkorlar nima qilyapti?
— 1 martdan Hurmuz bo‘g‘ozi yopilgani ma’lum qilindi. Bu degani Bandar Abbos portida tashuvlar, ya’ni kemalarning kirish imkoniyati yo‘q degani. Eron juda katta hudud hisoblanadi. Quruqlikdan o‘tadigan yo‘llarda ham urush bo‘layotgan davlatlar orqali tashuvlarni amalga oshirishda sug‘urta stavkalari juda yuqori hisoblanadi. Bu yerda logistlarning o‘z tanloviga bog‘liq — yo risk qilib katta xarajatga borish, yoki alternativ yo‘llarni izlash.
O‘zbekiston hukumati bu yerda aniq harakat qilmoqda, o‘tgan yili prezident transport vaziriga alternativ yo‘llarni aniqlash vazifasini topshirgan edi. O‘sha paytning o‘zida oldindan hisob-kitoblarga ko‘ra, Eron portlarini almashtirish hisobiga xarajatlar 30 foizgacha oshishi aytilgan edi.
Transport vaziri 4 ta alternativni taklif qilgan — bularning ikkitasi Eron va Pokiston orqali o‘tadigan tranzit yo‘llar. Pokiston va Afg‘oniston konflikti tufayli biz yana bir alternativdan foydalana olmaymiz. Bu qisqa va samarali yo‘l edi.
Endi o‘rta koridor qoladi — Xitoy portlariga Qirg‘iziston orqali avtomobil yo‘li bilan chiqish imkoniyati. Shuningdek, Rossiya orqali shimoliy yo‘laklar bor. Lekin u yo‘llar uzun, xarajatlar oshadi. Biz eng qisqa yo‘llarni ishlatgan taqdirimizda ham xarajatlar yuqori, chunki O‘zbekiston dengiz yo‘llaridan ikki hissa uzoqda.
Shu nuqtayi nazardan, ikkita strategik yo‘nalishdan foydalanish murakkab bo‘lib turibdi. Bu borada bashorat olib borish qiyin. Konfliktlar qachon yakuniga yetadi — bilmaymiz.
Umrbek Yusupov: Yuqorida hamkasbim to‘g‘ri aytdi, davlatning savdo ko‘rsatkichiga qarab xulosa chiqarish noto‘g‘ri bo‘ladi. Savdo aylanmasi 1 foizga ham yetmaydi degani u oxirgi o‘rinda yoki yetarli o‘rinda emas deganimas.
Salohiyat jihatidan ikki karra dengizga chiqish imkoniyati cheklangan davlatmiz. Shuning uchun Eron biz uchun eng ishonchli va sinalgan yo‘nalish edi.
Temiryo‘llarni sharqqa qarab yo‘naltirish — O‘zbekiston–Qirg‘iziston–Xitoy temiryo‘li yoki janub yo‘nalishida O‘zbekiston–Pokiston avtomobil yo‘lini qo‘yish muqobil variantlarni yaratadi.
Rus ekspertlari shimoliy va sharqiy yo‘nalishlarga ehtiyoj ortishini ta’kidlamoqda. Bu yo‘llardan foydalanish mumkin, lekin narx evaziga. Hozirning o‘zida inflatsiya darajasi, dollarga nisbatan so‘mning qadrsizlanishi tufayli sug‘urta tariflari narxi oshadi.
Narxlar 30 foizga ko‘tarilganda davlat tomonidan yordam ajratilishi mumkin. Hukumatlararo komissiya hamkorlar bilan ishlamoqda — muqobil yo‘llar muhokama qilinmoqda.
Eron O‘zbekistonning strategik sherigi sifatida qoladi. Vahimaga o‘rin yo‘q. To‘liq to‘xtab qolgan taqdirda ham kardinal o‘zgarish bo‘lmaydi. Bilvosita ta’sir bevositaga aylanishi mumkin, buni vaqt ko‘rsatadi.
Hozirgi vaziyat Markaziy Osiyo uchun o‘zaro hamkorlikni kuchaytirish imkonini beradi. Savdo kooperatsiyalarini yo‘lga qo‘yish va import o‘rnini bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqarishda ichki ehtiyojdan unumli foydalanish kerak.
Nargiza Umarova: So‘nggi davlat rahbarlari darajasida erishilgan kelishuvlarga ko‘ra, biz umumiy savdoni Eron bilan 2 mlrd dollarga yetkazishga kelishganmiz. Bu bekor bo‘lgani yo‘q, faqat qiyinlashdi.
Hozirgi kundagi ko‘rsatkich salohiyat darajasida ishlamayapti. Bunga bir necha omillar sabab bo‘ldi: Eronning uzoq muddat izolyatsiyalangani mintaqa davlatlari bilan hamkorlikni kengaytirishga xalaqit berdi. Hozirgi Erondagi vaziyat to‘g‘ridan to‘g‘ri juda katta ta’sir o‘tkazmaydi, lekin inflatsiya birinchi kundanoq dollar kursining oshishi va so‘mning qadrsizlanishi orqali ta’sir ko‘rsatdi. Bu xarajatlar oshishi va oltin narxining tebranishiga olib keladi.
— Urushning global bozorlarga ta’siri O‘zbekistonga qanday aks-sado beradi?
Umrbek Yusupov: Eronning ta’siri haqida gapirganda, neft, gaz va uglevodorod sohasidagi salohiyati haqida aytish kerak. Dunyodagi TOP beshtalikni olsak, Venesuelada neft zaxiralarining 17 foizi, Saudiya Arabistonida 15 foizi, Eronda 12 foizi joylashgan. Gaz zaxiralari bo‘yicha Rossiya 24 foiz, Eron 17 foizni tashkil qiladi.
Bu to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir o‘tkazadi degani — har qanday rivojlangan va rivojlanayotgan davlat energetika resurslariga bog‘liq. Xitoy ehtiyojining 13 foizini Eron orqali qondiradi, bundan tashqari Hurmuz bo‘g‘ozi orqali 20 foiz neft tashiladi.
Shu sababli bu jarayonlar bizning iqtisodiyotimizga ham ta’sir qiladi, lekin ta’sir bilvosita bo‘ladi. Inflatsiya orqali neft mahsulotlari narxi oshadi, bu zanjir reaksiyasi orqali boshqa mahsulotlar narxlariga ham ta’sir qiladi.
Shu bilan birga, logistika va sug‘urta narxlari oshadi. Metall masalasida ham Eron mintaqada yetakchi ishlab chiqaruvchi hisoblanadi. Rossiya, Qozog‘iston va Turkiyadan keyin Erondan ham metall mahsulotlari import qilamiz, bu ichki bozorga ham ta’sir qiladi.
Eronning asosiy salohiyati ichki imkoniyatlariga tayangan. Agar vaziyat tinchlansa, O‘zbekiston bu salohiyatdan foydalana oladi. Eksportimiz tarkibining asosiy qismini paxta tolasi tashkil qiladi, uni tez tiklab olish imkoniyati mavjud.
To‘liq suhbatni Kun.uz’ning YouTube-kanalida tomosha qilishingiz mumkin.
Iqtisodiyot
Inflatsiya pasayishi sekinlashsa, monetar siyosatni yanada qat’iylashtirishga tayyor turish kerak
Xalqaro valuta jamg‘armasi O‘zbekiston hukumatiga bir qator muhim tavsiya va xulosalar berdi. Qayd etilishicha, prognozlar bo‘yicha noaniqliklar hanuz yuqori darajada saqlanib qolmoqda. Asosiy xatarlar global iqtisodiy vaziyatning yomonlashuvi bilan bog‘liq bo‘lib, geosiyosiy keskinlikning kuchayishi tashqi talabning qisqarishiga, eksport narxlarining pasayishiga va xalqaro moliya bozorlaridagi sharoitlarning qattiqlashishiga olib kelishi mumkin.
Xalqaro valuta jamg‘armasi (XVJ) O‘zbekistonni ichki talabning yuqoriligicha saqlanib qolayotgani, ijobiy ishlab chiqarish tafovuti, shuningdek Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq ehtimoliy inflyatsion bosimni hisobga olgan holda, pul-kredit siyosatining yetarlicha qat’iy yo‘nalishini saqlab qolishga chaqirdi. Bu haqda XVJ va O‘zbekiston o‘rtasidagi 2026 yilgi maslahatlashuvlar yakunlangani yuzasidan tashkilot e’lon qilgan bayonotda keltirib o‘tilgan.
2025 yilda konsolidatsiyalashgan budjet taqchilligi iqtisodiy faollikning yuqori bo‘lishi hamda oltin narxlarining qimmatligi hisobiga 2,1 foizgacha qisqardi. Oltin narxlarining yuqori bo‘lishi, pul o‘tkazmalari o‘sishining saqlanib qolishi va oltinsiz eksportning oshishi joriy operatsiyalar hisobi taqchilligini ham YaIMga nisbatan 3,9 foizgacha kamaytirishga yordam bergan. Shuningdek, xalqaro zaxiralar ham yetarli darajada saqlanib qolyapti.
«Asosiy iqtisodiy prognoz ijobiyligicha qolmoqda. Hozircha Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq ikkilamchi ta’sirlar cheklangan darajada kuzatilmoqda. XVJ prognoziga ko‘ra, real YaIM 2026 yilda taxminan 6,8 foizga, 2027 yilda esa 6 foizga o‘sadi. Bunga xususiy iste’molning yuqori darajada qolishi, investitsiyalar hajmining ko‘payishi va tarkibiy islohotlarning izchil davom etishi yordam beradi. Prognozlarga ko‘ra, oltin narxlarining yuqori bo‘lishi hisobiga 2026 yilda joriy operatsiyalar hisobi taqchilligi YaIMga nisbatan 3,2 foizgacha qisqaradi. Xalqaro zaxiralar ham qulay darajada saqlanib qoladi va 2026 yil oxiriga kelib 12 oylik import hajmini qoplash imkonini beradi.
Prognozlar bo‘yicha noaniqliklar hanuz yuqori darajada saqlanib qolmoqda. Asosiy xatarlar global iqtisodiy vaziyatning yomonlashuvi bilan bog‘liq bo‘lib, geosiyosiy keskinlikning kuchayishi tashqi talabning qisqarishiga, eksport narxlarining pasayishiga va xalqaro moliya bozorlaridagi sharoitlarning qattiqlashishiga olib kelishi mumkin. Ichki xatarlar qatoriga budjet xarajatlarining iqtisodiy siklga mos ravishda ortib ketishi, maqsadli va imtiyozli kreditlash amaliyotining davom etishi hamda tarkibiy muammolarni bartaraf etishdagi kechikishlar kiradi. Bundan tashqari, tarkibiy islohotlar kutilganidan tezroq amalga oshirilsa, iqtisodiy o‘sish prognoz qilingan darajadan ham yuqori bo‘lishi mumkin», deyiladi XVJ hisobotida.
Xalqaro ekspertlarning ta’kidlashicha, mavjud sharoitlarda ehtiyotkor iqtisodiy siyosat yuritish, shu bilan birga, barqaror va inklyuziv iqtisodiy o‘sishni ta’minlash uchun taklif tomonidagi islohotlarni davom ettirish muhim.
Fiskal siyosat
Fiskal siyosatda asosiy e’tibor iqtisodiyotning qizib ketishi xavfini kamaytirish va moliyaviy zaxiralarni tiklashga qaratilishi lozim. 2026 yilda, ayniqsa, budjet daromadlari rejalashtirilganidan yuqori bo‘lishi ehtimoli mavjud ekanini hisobga olib, talab bosimini kuchaytirishga yo‘l qo‘ymaslik zarur. Yil davomida xarajatlarni oshirishni cheklash inflatsiyani pasaytirishga va iqtisodiy siyosatga bo‘lgan ishonchni mustahkamlashga xizmat qiladi.
«Kelgusida foydali qazilmalar sektoridan olinadigan daromadlar tebranishining budjet xarajatlariga ta’sirini samaraliroq cheklaydigan fiskal tizimni takomillashtirish makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga yordam beradi. Qo‘shimcha operatsion mo‘ljalni joriy etish (masalan, foydali qazilmalardan olinadigan daromadlarni hisobga olmagan holdagi birlamchi budjet taqchilligining maksimal chegarasini belgilash) iqtisodiy siklga bog‘liq xarajatlarning ortib ketishini kamaytirib, zarur hollarda moslashuvchan choralar ko‘rish imkonini saqlab qoladi», deyiladi bayonotda.
Shuningdek, ayrim aksiz soliqlarini oshirish, imtiyozlar va soliq ta’tillarini qisqartirish, shuningdek, soliq va bojxona ma’murchiligini kuchaytirish so‘nggi yillarda kuzatilayotgan soliq tushumlarining YaIMga nisbatan ulushi pasayishini to‘xtatishga yordam beradi.
Pul-kredit siyosati
Pul-kredit siyosati Markaziy bankning inflatsiya bo‘yicha maqsadli ko‘rsatkichiga erishishga qat’iy yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Ichki talabning yuqori darajada saqlanib qolayotgani, iqtisodiyotda ijobiy ishlab chiqarish tafovuti mavjud bo‘lishi ehtimoli hamda Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq inflyatsion bosimlar xavfini hisobga olib, yetarlicha qat’iy pul-kredit siyosatini saqlab turish maqsadga muvofiqdir. Shu bilan birga, inflatsiyaning pasayish sur’atlari sekinlashgan taqdirda siyosatni yanada qat’iylashtirishga tayyor turish zarur.
Valuta kursi moslashuvchanligining erishilgan darajasini saqlab qolish iqtisodiy zarbalarni yumshatish, xalqaro zaxiralarni himoya qilish va inflatsiyani targetlash tizimining samarali ishlashi uchun muhim ahamiyatga ega. Valuta bozorlarini rivojlantirish, likvidlikni boshqarishni kuchaytirish va maqsadli hamda imtiyozli kreditlashdan bosqichma-bosqich voz kechish pul-kredit siyosatining iqtisodiyotga ta’sir mexanizmini yanada kuchaytiradi.
«Davlat banklarini restrukturizatsiya qilish va xususiylashtirishni jadallashtirish, aktivlar sifatini yaxshilash hamda Markaziy bank mustaqilligini ta’minlash resurslarni samaraliroq taqsimlash va fiskal xatarlarni kamaytirish uchun muhim ahamiyatga ega. Moliyaviy inklyuziya bo‘yicha tashabbuslar maqsadli va imtiyozli kreditlashga yoki ma’muriy tartibga solish choralariga emas, balki raqobat, shaffoflik va xatarlarni to‘g‘ri boshqarish tamoyillariga asoslanishi kerak. Aks holda, bunday choralar moliya institutlari balanslarini zaiflashtirishi mumkin», deyiladi XVJ bayonotida.
Davlatning iqtisodiyotdagi rolini qisqartirish va bozor institutlarini mustahkamlash mehnat unumdorligi hamda xususiy sektorning o‘sish salohiyatini oshirishning asosiy omillari bo‘lib qolyapti. Davlat korxonalarini isloh qilishni davom ettirish — imkon qadar ularni xususiylashtirish va davlat mulki saqlanib qolgan hollarda korporativ boshqaruvni kuchaytirish — barcha bozor ishtirokchilari uchun teng sharoit yaratishga va xususiy investitsiyalarni jalb etishga yordam beradi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Toshkent xalqaro investitsiya forumi tadbirlarida ishtirok etish uchun mamlakatimizga kelgan Yangi taraqqiyot banki prezidenti Dilma Rusef bilan uchrashuv o‘tkazdi.
Mazkur xalqaro moliya instituti bilan hamkorlikni, birinchi navbatda, avvalgi uchrashuvlar davomida erishilgan oliy darajadagi kelishuvlarni amalga oshirish doirasida yanada rivojlantirish masalalari diqqat markazida bo‘ldi.
Dilma Rusef O‘zbekistondagi islohotlarni yuksak baholab, mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining ustuvor yo‘nalishlarini kelgusida ham qo‘llab-quvvatlashga tayyor ekanini bildirdi.
O‘zbekiston Yangi taraqqiyot bankiga a’zo davlatlar safiga qo‘shilgani mamnuniyat bilan qayd etildi. Energetika, suv xo‘jaligi, transport va muhandislik infratuzilmasi bo‘yicha hamda xususiy sektor va ijtimoiy sohani qo‘llab-quvvatlash borasida bank ekspertlari ishtirokida o‘rta muddatli qo‘shma loyihalar portfelini shakllantirishga kelishib olindi. Yangi taraqqiyot bankining mintaqaviy ahamiyatga ega yirik transport-logistika loyihalarini amalga oshirishda ishtirok etishi muhimligi ta’kidlandi.
Bankning yurtimizda ekologik transformatsiya bo‘yicha amalga oshirilayotgan dasturlar va loyihalardagi ishtirokiga alohida e’tibor qaratildi.
Kelgusida O‘zbekistonda Yangi taraqqiyot bankining yirik tadbirlarini o‘tkazish rejalari ham ko‘rib chiqildi.
Soliq qarzi 100 mln so‘mdan yuqori qurilish kompaniyalarining umumiy qarzi 2,5 trln so‘mga yetdi. Shundan 618,6 mlrd so‘mi 10 ta kompaniya hisobiga to‘g‘ri keladi.
2026 yil 1 iyun holatiga soliq qarzi 100 mln so‘mdan yuqori qurilish korxonalari soni 1964 tani tashkil etyapti, deya xabar berdi Soliq qo‘mitasi.
Ularning umumiy qarzdorligi 2,5 trln so‘mga yetgan. Shundan 618,6 mlrd so‘mi, ya’ni 24,1 foiz soliq qarzi eng yirik bo‘lgan 10 ta korxona hisobiga to‘g‘ri keladi:
“AZIYA INVEST FAVORITI” MChJ – 140,2 mlrd so‘m;
“TASH CONSTRUCTIONS HOUSE” MChJ – 102,4 mlrd so‘m;
“OQBULOQ OBOD GUZARI” MChJ – 92 mlrd so‘m;
“TAMIRLASH QURISH SERVIS” MChJ – 76,7 mlrd so‘m;
“AGRO ASIA TRADE SERVIS” MChJ – 39,8 mlrd so‘m;
“GRAND ROAD TASHKENT” MChJ QK – 38,2 mlrd so‘m;
“USTA OBID BREND” MChJ – 37,9 mlrd so‘m;
“OLTIN BALIQ” MChJ – 33,2 mlrd so‘m;
“NATIONAL ROAD INVEST” MChJ – 29,4 mlrd so‘m;
“DSK BINOKOR” MChJ – 28,8 mlrd so‘m.
Hududlar kesimida korxonalarning soliq qarzdorligi ko‘rsatkichi Toshkent shahrida 817,4 mlrd so‘mni, Andijon viloyatida 329,1 mlrd so‘mni, Toshkent viloyatida 304,5 mlrd so‘mni tashkil etgan.
Iqtisodiyot
Jahon banki O‘zbekistonga qishloq infratuzilmasini rivojlantirish uchun 150 mln dollar ajratadi
«Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturi ikkinchi bosqichining umumiy budjeti 340 mln dollarni tashkil etadi. Dastur Jahon banki (150 mln dollar), OIIB (120 mln dollar) va O‘zbekiston hukumati (70 mln dollar) tomonidan moliyalashtiriladi.
Jahon banki Ijrochi direktorlar kengashi Jahon banki tarkibiga kiruvchi Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasining (XTA) O‘zbekistonga imtiyozli moliyalashtirish shaklida 150 mln dollar ajratilishini ma’qulladi. Bu haqda bank matbuot xizmati xabar berdi.
Mablag‘lar «Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturining ikkinchi bosqichini amalga oshirishga yo‘naltiriladi. Ushbu dastur mamlakatning oltita viloyatidagi qishloq hududlarida jamoat infratuzilmasi va xizmatlar sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.
«O‘zbekistonning 38 millionlik aholisidan qariyb yarmi qishloq joylarda istiqomat qiladi. Biroq ko‘plab qishloqlar hanuzgacha sifatli yo‘llar, maktablar, tibbiyot muassasalari, shuningdek, suv va elektr ta’minoti xizmatlaridan foydalanishda ishonchli imkoniyatga ega emas. Ushbu kamchiliklar mahalliy ishbilarmonlik muhiti, tadbirkorlikni rivojlantirish va yangi ish o‘rinlari yaratishni ham cheklab qo‘ymoqda. Ushbu muammolarni hal etish uchun O‘zbekiston hukumati 2019 yilda Jahon bankining XTU (100 million dollar) va Osiyo infratuzilmaviy investitsiyalar banki (82 million dollar) moliyaviy ko‘magida «Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturini amalga oshirishni boshlagan edi. Dastur 2026 yilning iyun oyida yakunlanishiga qadar, uning doirasida Andijon, Farg‘ona, Namangan, Jizzax va Sirdaryo viloyatlarining qishloq tumanlaridagi 306 ta mahallada 900 dan ortiq subloyihalar moliyalashtirildi», — deyiladi xabarda.
Ushbu subloyihalar, xususan, 340 dan ortiq yo‘llar, 220 ta elektr ta’minoti tizimi, 160 ta suv ta’minoti tizimi, 100 ga yaqin maktab, 40 ta maktabgacha ta’lim tashkiloti va 10 ta ko‘prikni qurish yoki modernizatsiya qilish ishlarini o‘z ichiga olgan. Alohida ta’kidlanishicha, ushbu yaxshilanishlar umumiy hisobda 1 millionga yaqin qishloq aholisiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri foyda keltirdi, ularning yarmini xotin-qizlar tashkil etdi.
Shu bilan birga, Jahon banki infratuzilmani rivojlantirish bo‘yicha subloyihalarni tanlab olish va ularning amalga oshirilishini nazorat qilish bevosita mahalliy aholi tomonidan, mahallani rivojlantirish guruhlari orqali amalga oshirilishini qayd etdi. Bunday guruhlar ishtirokchilarining kamida 50 foizini ayollar tashkil etadi. «Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturi ikkinchi bosqichining umumiy budjeti 340 mln dollarni tashkil etadi. Dastur Jahon banki (150 mln dollar), OIIB (120 mln dollar) va O‘zbekiston hukumati (70 mln dollar) tomonidan moliyalashtiriladi.
Dastur Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan Andijon, Farg‘ona, Namangan, Jizzax, Sirdaryo va Toshkent viloyatlaridagi 296 ta mahallada amalga oshiriladi. Jahon banki tomonidan moliyalashtirish mablag‘lari aniq natijalarga va dastur ijrosining asosiy bosqichlariga erishilishiga qarab transhlar shaklida ajratib boriladi. Dastur 2031 yilga borib transport infratuzilmasi, ichimlik suvi va elektr ta’minoti tarmoqlari hamda boshqa obektlarni rivojlantirishga kiritiladigan investitsiyalar hisobiga oltita viloyat mahallalarida jamoat infratuzilmasi va xizmatlar sifatini yaxshilashga xizmat qilishi kutilmoqda. Ushbu o‘zgarishlardan qariyb 1,2 mln qishloq aholisi, jumladan, 600 ming ayollar va 300 ming yoshlar naf ko‘radi.
Bundan tashqari, 15 ta pilot mahallada biznesni rivojlantirish markazlari tashkil etiladi. Ular qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash va kichik ishlab chiqarish sohalarida faoliyat yuritayotgan mahalliy tadbirkorlarga moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, ishbilarmonlik ko‘nikmalarini rivojlantirish hamda mahsulotlarini sotish bozorlarini diversifikatsiya qilishda ko‘maklashadi. Ushbu chora-tadbirlar natijasida 1500 ga yaqin to‘g‘ridan-to‘g‘ri ish o‘rinlari yaratilishi va mahalliy biznes muhitini rivojlantirishga hissa qo‘shilishi kutilmoqda. Jahon bankining moliyaviy ishtirokida qishloq xo‘jaligi hamda mikro, kichik va o‘rta korxonalarni rivojlantirishga qaratilgan boshqa loyihalar bilan bir qatorda, ushbu dastur loyiha amalga oshiriladigan hududlardagi mahallalarda yana 25 mingga yaqin yangi va yuqori haq to‘lanadigan ish o‘rinlari yaratilishiga qo‘shimcha turtki bo‘ladi.
O‘zbekistonda yer uchastkasidan hujjatsiz foydalangan shaxslardan 2020 yil 1 yanvardan 2024 yil 1 iyungacha undirilgan uch karra yer solig‘i bekor qilindi. Yangi qonunga ko‘ra, ortiqcha soliq summalari qayta hisob-kitob qilinib, fuqarolarga qaytariladi. Xo‘sh, bu jarayon qanday ishlaydi? Fuqarolar nima qilishi kerak? Kun.uz shu kabi savollarga Soliq qo‘mitasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Salohiddin Nishonovdan javob oldi.
Uch karra soliq: joriy etilishi va bekor qilinishi sabablari
– Jismoniy shaxslarga yer uchastkalaridan hujjatsiz foydalanganligi uchun hisoblangan uch karra yer solig‘i nega bekor qilindi?
– Birinchi navbatda, bu aholiga yengillik yaratish maqsadida qilindi. Bugungi kunda 6 million 800 ta yer uchastkasining qariyb 60-70 foizining hujjati yo‘q. Ko‘plab holatlarda yer maydonlari o‘zboshimcha egallab olinmagan, balki asrlar davomida meros bo‘lib o‘tgan. Asosan, fuqarolarga yengillik yaratish maqsadida ushbu qonun qabul qilindi.
– Unda nima uchun bu uch karra soliq normasi dastlab qonunchilikka kiritilgan edi?
– Bu norma fuqarolar o‘zboshimchalik bilan yer egallab olmasligi uchun va ushbu yer maydonlarini rasmiylashtirishga undash maqsadida ta’sir chorasi sifatida qo‘llanilgan. Bu norma 2020 yil 1 yanvardan kuchga kirgan yangi Soliq kodeksida mavjud edi.
– Nega aynan 2020 yil 1 yanvardan 2024 yil 1 iyungacha bo‘lgan davr uchun soliq bekor qilinyapti?
– Prezidentning 192-sonli qarorida aynan shu davr belgilangan edi. 2024 yil 5 avgustda qabul qilingan 937-sonli qonun bilan hujjatsiz yer uchastkalarini e’tirof etish tartibi belgilandi. Shu sababli, faqatgina 2024 yil 1 iyungacha qadar uch karra soliqni kechish masalasi ko‘rib chiqildi.
– Demak, 2024 yil 1 iyundan keyingi davr uchun uch karra soliq undirishda davom etiladimi?
– Ha, davom etiladi. Yangi qonun faqatgina 2020 yil 1 yanvardan 2024 yil 1 iyungacha bo‘lgan munosabatlarga tatbiq etiladi. Hozirgi amalda ishlab turgan tartib ishlayveradi. 2025 va 2026 yillarda hisoblangan uch karra soliqlar bekor qilinmaydi va kimdir yer uchastkasidan hujjatsiz foydalansa, uch karra yer solig‘ini to‘laydi.
Ortiqcha to‘langan soliqlarni qaytarish tartibi
– Fuqarolar o‘zlariga uch karra soliq hisoblanganini qayerdan bilishlari mumkin?
– Har yilning boshida jismoniy shaxslarga yuboriladigan to‘lov xabarnomasida hujjat bo‘yicha va hujjatsiz yer maydoniga qancha to‘lash kerakligi ko‘rsatiladi. Bundan tashqari, “Soliq” mobil ilovasi orqali ham ko‘rishlari mumkin bo‘ladi. Bugungi kunda 6 million 900 ta yer uchastkasidan 4 million 300 tasi hujjatsiz yerlarga to‘g‘ri keladi.
– Agar fuqaro allaqachon uch karra soliqni to‘lab bo‘lgan bo‘lsa, bu summa qaytariladimi?
– Ha, barcha fuqarolarniki qaytadan hisob-kitob qilinadi. Agar fuqaroning boshqa soliqlardan, masalan mol-mulk solig‘idan qarzdorligi bo‘lsa, birinchi navbatda o‘sha qarzga o‘tkaziladi. Agar qarzdorlik bo‘lmasa, ortiqcha to‘lov soliq to‘lovchining xohishiga ko‘ra keyingi soliq davrlariga o‘tkazilishi yoki qaytarib berilishi mumkin.
– Ortgan soliq summasini qaytarib olish uchun fuqarolar nima qilishi, qayerga murojaat qilishi kerak?
– Qaytarib olish uchun ariza berish kifoya. Arizani “Soliq” mobil ilovasi orqali berishlari kerak bo‘ladi. Smartfoni yo‘qlar yoki mobil ilovadan foydalanmaydiganlar o‘zi yashaydigan tuman (shahar) soliq inspeksiyalariga murojaat qilishlari mumkin.
Soliq kodeksiga binoan, ortiqcha to‘lov 15 kun ichida qaytarib beriladi.
– Agar hujjatsiz yer uchastkasi sotilgan bo‘lsa, to‘langan uch karra soliq kimga qaytariladi: oldingi egasigami yoki hozirgisiga?
– Bizda soliqlar obekt kesimida hisoblanadi. Sizning obektingiz menga o‘tgandan keyin menda bo‘ladigan jarayonlar uchun men javob beraman. Shu sababli, biz hozirgi foydalanib turuvchiga, ya’ni hozirgi egasiga qaytarib beramiz.
Hujjatsiz yer uchastkalarini rasmiylashtirish va yengilliklar
– Ushbu o‘zgarishlar bilan birga, fuqarolar hujjatsiz yer uchastkasiga egalik huquqini rasmiylashtirishi mumkinmi?
– Ha, 937-sonli qonunga muvofiq, hujjatsiz foydalanib turilgan yerlarni rasmiylashtirish imkoniyati bor. Biroq, bu 2018 yil 1 maygacha qurilgan bino-inshootlarga taalluqli. Agar bino shu sanagacha qurilgan bo‘lsa, unga egalik huquqini e’tirof etish mumkin.
– Agar bino 2018 yildan keyin qurilgan bo‘lsa, fuqarolar nima qilishi kerak?
– Hozirgi holatda 2018 yildan keyin qurilganlar bo‘yicha hujjat olish qonunchilikda nazarda tutilmagan. Hozircha ular uch karra soliqni to‘lab yurishga majbur.
Soliq qarzining yangi me’yori
– Qonunda huquqlarni e’tirof etish jarayonini jadallashtirish vazifasi qo‘yilgan. Bu amalda qanday yengillik beradi?
– Avvalgi tartibda 1000 so‘m soliq qarzi bo‘lsa ham, huquqni e’tirof etish bo‘yicha ijobiy xulosa berilmas edi. Endi fuqarolarga imkoniyat berilyapti: bazaviy hisoblash miqdorining 30 baravari (12 360 000 so‘m)gacha yer va mol-mulk solig‘idan qarzi bo‘lsa ham, ularga xulosa beriladi. Bu esa yerini e’tirof etish ishlarini tezlashtiradi.
– Bu byurokratik to‘siqlarning olib tashlanishi aynan soliq qarzdorligiga bog‘liqmi?
– Ha, soliq nuqtayi nazaridan asosiy byurokratik to‘siq shu edi. Fuqaroning soliqni to‘lashga imkoniyati bo‘lmasligi sababli jarayon to‘xtab qolardi. Endi 12 360 000 so‘mgacha qarzdorlik bo‘lsa ham, mexanizm to‘xtab qolmaydi va fuqarolar huquqlarini tasarruf etish bo‘yicha ishlarni jadallashtirishi mumkin.
– Demak, 12 million so‘mdan kam bo‘lgan qarz soliq qarzdorligi hisoblanmaydimi?
– Yo‘q, u soliq qarzi hisoblanadi, faqat hujjatlarni rasmiylashtirishda va huquqlarni e’tirof etishda to‘sqinlik qilmaydi.
To‘lovlarni bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati
– Fuqarolar uchun to‘lovlarni amalga oshirishda qanday yangi yengillik joriy etilmoqda?
– Huquqlarni e’tirof etish uchun to‘lovlarni bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati berilmoqda.
– Bo‘lib-bo‘lib to‘lash mexanizmi qanday ishlaydi?
– Misol uchun, agar fuqaroning bir martalik yig‘imni, masalan, bir baravar miqdordagi 412 000 so‘mni birato‘la to‘lashga imkoniyati bo‘lmasa, unga bu summani bir yil davomida bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati berilyapti.
– Ilgari birato‘la to‘lov uchun qanday imtiyoz mavjud edi?
– Agar fuqaro yig‘imni birato‘la to‘laydigan bo‘lsa, unga 50 foiz imtiyoz berilgan edi. Endi, agar fuqaroning imkoniyati yo‘q bo‘ladigan bo‘lsa, o‘sha yig‘imni ham bir yilgacha bo‘lib-bo‘lib to‘lashiga imkon berilyapti.
– Ortiqcha to‘langan mablag‘larni qaytarish masalasida fuqarolarga yana nima degan bo‘lardingiz?
– Birinchi navbatda fuqarolardan iltimos qilinadi: bu jarayonga ozgina vaqt kerak bo‘ladi, chunki texnik masalalar va hisob-kitob jarayonlari bor.
Fuqarolardan, agar bir-ikki hafta vaqt o‘tib qolsa, “qonun ijrosi ta’minlanmayapti, menga qaytarib bermayapti” degan xulosaga shoshilmaslik so‘raladi, chunki bu jarayon ozgina vaqt oladi.
Namanganda qalbaki dollar sotmoqchi bo‘lgan shaxslar ushlandi
Robaxon Mahmudova Oliy sudga raislik qiladi
O‘zbekiston xalqaro firibgarlar uchun “ov maydoni”ga aylanib qolmoqda
-
Siyosat5 days ago
«Ushbu masalani shaxsan nazoratimga oldim» — Saida Mirziyoyeva giyohvandlikka qarshi kurash haqida
-
Sport5 days agoEron Amerikaga bordi, Osiyo Yevropaning ta’zirini berayotir – JCh kundaligi
-
Iqtisodiyot1 day agoUch karra yer solig‘ining bekor qilinishi: pullar qanday qaytariladi?
-
Dunyodan4 days ago
Dunyo bo’ylab qochqinlar soni 10 yil ichida birinchi marta kamaydi.
-
Iqtisodiyot2 days ago
Toshkentda YIBning mintaqaviy vakolatxonasi ochildi
-
Iqtisodiyot4 days ago“Asosiy stavka ta’sirchanligini oshirish choralarini ko‘ramiz” – Ishmetov
-
Iqtisodiyot4 days ago2027 yilda 5 foizlik inflatsiya maqsadiga erishish yo‘lida jiddiy xatarlar ko‘rmayapmiz
-
Siyosat3 days ago
Prezident Ozarbayjon va Belarus bosh vazirlarini qabul qildi