Iqtisodiyot
“Sizdan ugina, bizdan bugina”. Nega Afg‘onistonga elektr yetkazib beramiz?
Bir necha kun oldin Toshkentda Afg‘onistonga elektr energiyasi yetkazib berishni 2026 yilda ham davom ettirish bo‘yicha bitim tuzildi. Bu yangilikka tarmoq foydalanuvchilari turlicha munosabat bildirishdi. Xo‘sh, bu kelishuv zamirida ikki tomon uchun qanday manfaatlar bor?
{Yii::t(}
O’tkazib yuborish 6s
O’tkazib yuborish
Elektr yoki gaz bilan bog‘liq xabarlarga o‘zbekistonliklar anchagina ta’sirchan. Bu boradagi yangiliklar, imzolangan shartnomalar-u, oldi-sotdilar hamisha jamoatchilik diqqat-eʼtiborida bo‘lib keladi.
Masalan, bir necha kun oldin Toshkentda “O‘zenergosotish” va DABS kompaniyalari o‘rtasida O‘zbekistondan Afg‘onistonga elektr energiyasi yetkazib berishni 2026 yilda ham davom ettirish bo‘yicha bitim tuzildi. Bu yangilik ostida “o‘zimizda svet yo‘q, afg‘onlarga nega sotyapmiz?”, “xavsizlik nuqtayi nazaridan shunday qilishga majburmiz” degan mazmundagi izohlarni ko‘rish mumkin.
Ammo oxirgi yillardagi vaziyatni chuqurroq tahlil qilsak, holat bir qarashda paydo bo‘ladigan mulohazalardan anchayin farq qiladi.
Bu xayriya emas, tijoriy bitim
Afg‘onistonga elektrni tekinga bermayapmiz, buning uchun ular pul to‘lashadi. Ha, to‘lovlar bo‘yicha kechikishlar va muammolar bo‘lgan. “Tolibon” markaziy hokimiyatni egallagach, dastlabki bosqichda og‘ir iqtisodiy holatga tushib qolgandi. Mamlakatning 9,4 mlrd dollardan iborat davlat zaxiralari AQSh tomonidan muzlatib qo‘yildi. Natijada Afg‘onistonga elektr eksport qiluvchi qo‘shni davlatlar bilan to‘lovlarni amalga oshirishda muammolar paydo bo‘ldi.
Rasmiy Kobul elektrga bo‘lgan ichki ehtiyojning yarmidan ko‘proq qismini O‘zbekiston, Tojikiston, Turkmaniston va Erondan import hisobiga qoplaydi. Buning uchun to‘lovlar masalasida keyingi yillarda vaziyat yaxshilangan. O‘zbekiston energetika vaziri Jo‘rabek Mirzamahmudovga ko‘ra, Afg‘oniston yetkazib berilgan elektr energiyasi uchun O‘zbekiston oldidagi to‘lov majburiyatlarini to‘liq bajaryapti. Oldingi hukumatning qarzlarini ham hozirgi hukumat to‘liq to‘lagan. Puli-Xumri elektr uzatish liniyasini qurish yakunlangach, elektroenergiya eksporti bir necha karraga oshishi ham mumkin ekan.
O‘zbekistonda elektr energiyasi profitsiti
Energetika vazirligiga ko‘ra, O‘zbekistonda elektr energiyasi yetishmovchiligi masalasida muammo qolmagan. Oxirgi yillarda qurilgan o‘nlab elektr stansiyalari hisobiga, generatsiya qilinayotgan energiya ichki ehtiyojni to‘la qondira oladi. Svet o‘chishlari esa, rasmiylar izohiga ko‘ra, tok yetishmovchiligidan emas: eskirgan tarmoqlar ba’zi vaqtlarda mavjud yuklamani ko‘tara olmay qolyapti. Tarmoqqa yuklama maksimal ko‘rsatkichga yaqinlashganda, taqsimlash punktlari ishdan chiqmasligi uchun hududiy elektr korxonalari ta’minotni uzib qo‘yishga majbur bo‘ladi. Har holda, rasmiy izoh shunday.
Jo‘rabek Mirzamahmudovning o‘tgan oydagi matbuot anjumanida aytishicha, 40 yildan ortiq vaqtdan beri ishlatib kelinayotgan, ya’ni o‘tgan asrning 80-yillaridan beri yangilanmagan tarmoqlarning ulushi 35 foizni tashkil etadi. Ular hozirgidek ko‘plab uylarda konditsioner va boshqa elektr jihozlari bo‘lishiga, sanoat korxonalari soniga mo‘ljallanmagan. Tarmoqlarni bosqichma-bosqich yangilash uchun har yili katta miqdorda mablag‘ ajratib kelinyapti.
Yangi qurilayotgan stansiyalar hisobiga elektr energiyasi profitsiti yildan yilga ortib borishi ko‘zda tutilgan. Shu sababli O‘zbekiston Qozog‘iston va Ozarboyjon orqali Yevropaga yashil energiya eksport qilish ustida ham ishlayapti. Buning uchun ushbu uchala davlat o‘rtasida tegishli kelishuvlar ham imzolangan. Ya’ni yaqin yillardan boshlab O‘zbekiston nafaqat qo‘shni davlatlarga, balki olis Yevropaga ham tok sota boshlaydi.
“Sizdan ugina, bizdan bugina”
Afg‘oniston – O‘zbekiston tashqi siyosatida iqtisodiy nuqtayi nazardan muhim o‘rin tutadi. Buni bir qancha omillar bilan izohlash mumkin.
Birinchidan, qo‘shni respublikadagi energetika loyihalariga O‘zbekiston tomoni ham faol jalb qilina boshlandi. Jo‘rabek Mirzamahmudovning ma’lum qilishicha, Afg‘oniston hukumati o‘zbek kompaniyalariga o‘z hududida geologiya-qidiruv ishlarini olib borish va uglevodorodlarni qazib olish uchun litsenziya bergan. Joriy yilning sentabr oyida Tuti-Maydon gaz konini o‘zlashtirish ishlarining boshlanishi bu boradagi ilk qadamlardan biri bo‘ldi. Kelgusida gaz, neft va ko‘mir bo‘yicha qo‘shma energetik loyihalar ham iqtisodiy hamkorlikning muhim yo‘nalishiga aylanishi mumkin.
Ikkinchidan, Afg‘oniston hududi – O‘zbekistonning eng muhim transport-tranzit yo‘laklaridan biridir. Rasmiy Toshkent uchun to‘g‘ridan to‘g‘ri dengizga chiqish yo‘lining yo‘qligi qo‘shni davlatlar orqali o‘tadigan logistik infratuzilmalarga qaramlikni oshiradi. Shu nuqtayi nazardan, Afg‘oniston orqali Pokiston portlari – Karachi, Gvadar va boshqa xalqaro dengiz terminallariga chiqish imkoniyati strategik ahamiyat kasb etadi. Transafg‘on temiryo‘li, Termiz logistika markazi, Surxon–Puli Xumri elektr tarmog‘i kabi loyihalar O‘zbekistonning janubga yo‘nalgan transport infratuzilmasini kengaytirishga xizmat qiladi.
Uchinchidan, dori-darmon, qurilish materiallari, oziq-ovqat, to‘qimachilik va maishiy texnika kabi mahsulotlar bo‘yicha Afg‘oniston O‘zbekistonning eng barqaror va geografik jihatdan qulay eksport bozorlaridan biri sanaladi. Yirik logistika markazlarining ochilishi va chegaraoldi savdo zonalarining kengayishi ikki davlat o‘rtasidagi savdoni yanada kuchaytirdi. Masalan, oxirgi 5 yilda o‘zaro savdo hajmi quyidagicha bo‘lgan:
2021 yilda – 655 mlrd dollar;
2022 yilda – 760 mln dollar;
2023 yilda – 867 mln dollar;
2024 yilda – 1 mlrd 148 mln dollar;
2025 yilning 10 oyida – 1 mlrd 317 mln dollar.
Joriy yildagi savdo aylanmasining qariyb 90 foizini O‘zbekistonning eksporti tashkil etadi. Umuman olganda, Afg‘oniston qo‘shni mamlakatlar ichida Qozog‘istondan keyingi eng katta savdo sherigimiz hisoblanadi.
“Band odam urushga chiqmaydi”
Bir necha yil oldin energetika vaziri o‘rinbosari Sherzod Xo‘jayev Afg‘onistonga elektr energiyasi eksportiga izoh berarkan, shunday degan edi:
“Ularga elektr energiyasi yetkazib bersak, uyida chiroq bo‘ladi, biror bir ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yadi. Ishlab chiqarish bilan band bo‘lgan odam, qo‘pol qilib aytganda, qurol ko‘tarib urushga chiqmaydi”.
Afg‘oniston muammosini harbiy yo‘l bilan hal etib bo‘lmasligi o‘z isbotini topib ulgurdi. Mintaqada barqaror xavfsizlik va savdo aloqalarini ta’minlashning yagona yo‘li – mamlakatni siyosiy-iqtisodiy modernizatsiya qilish. Tarixan ham, Kobul va Qandahor har doim Hindiston, Yaqin Sharq va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi savdo aloqalarining asosiy nuqtalaridan biri bo‘lib kelgan.
Ayni paytda O‘zbekiston hukumati “Afg‘oniston Markaziy Osiyoning bir qismi” konsepsiyasini hayotga chuqurroq tatbiq etish ustida ishlayapti. Ya’ni ushbu loyiha Afg‘onistonning hududiy birliklarini o‘zaro bog‘lash bilan bir qatorda, mamlakatdagi ishsizlik muammosini kamaytiradi, infratuzilma yaratiladi. Shu bilan birga, O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun ham Afg‘onistonga eksport imkoniyatlari kengayib boradi.
Qishloq xo‘jaligi yerlarini ijaraga berishning yangi tartibi joriy yilda butun respublika miqyosida tatbiq etildi. Unga ko‘ra, paxta va g‘alla yetishtiruvchi fermerlar yerining yarmini ixtiyoriy tarzda davlatga topshirsa, qolgan yarmining normativ qiymati 50 foizini to‘lab 49 yilga ijaraga oladi va xohlagan ekinini ekishi mumkin bo‘ladi.
Xo‘sh, bu tizim qanday ishlaydi va fermerlar uchun qanchalik qulay? Kun.uz mavzu yuzasidan Toshkent viloyati hokimligi huzuridagi Ijaraga berilgan yerlarga xizmat ko‘rsatish direksiyasi rahbari Oqilbek Mustafoyev bilan suhbatlashdi.
— 68-sonli farmondagi eng asosiy jihat – paxta-g‘alla yo‘nalishidagi fermerlar yerining 50 foiziga nisbatan ijara huquqidan ixtiyoriy voz kechsa, qolgan yerining ijara huquqini “erkin ekish” turiga o‘zgartirishlari mumkin. Bu nimani anglatadi?
— Bu farmon qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullanayotgan tadbirkorlarga, fermerlarga o‘zi xohlagan ekin turini ekishi, o‘zi erkin shartnomaviy munosabatga kirishining huquqiy asosini yaratib berdi.
O‘tgan yilgi 3 fevraldagi farmonda 20 foizini fermerning o‘zining ixtiyoriga qoldirish, ya’ni yerning normativ qiymati 50 foizini to‘lagan holda qoldirish sharti belgilangan edi. 68-sonli farmon bilan bu 50 foizga ko‘tarildi. Ya’ni 50 foizini o‘z ixtiyori bilan topshiradi, qolgan 50 foizini normativ qiymatining yarmini davlatga to‘lagandan keyin, unga o‘ziga yana qaytadan 49 yilga rasmiylashtirib beriladi.
O‘tgan bir yil davomida, 18-sonli farmon qabul qilingandan keyin, yerga bo‘lgan munosabat o‘zgardi. Fermerga qo‘yiladigan reja, uni nimadir ektirishga majburlash yoki boshqa narsalardan voz kechildi. Bugungi kunda yerni ushbu farmon asosida E-auksion orqali sotib olgan yoki o‘z yerining bir qismidan voz kechgan tadbirkorlar bugungi kunda yerga resurs sifatida, undan foydalanish imkoniyatini kengligi nuqtayi nazaridan qarayapti.
Yangi tartibda tadbirkor o‘zi xohlagan eksportbop, bozorda talab bor mahsulotni yetishtirib, ko‘paytirishiga asosiy e’tibor berilgan. Buning natijasida katta investitsiya kiryapti qishloq xo‘jaligiga, yangi ish o‘rinlari yaratilyapti. Va odamlarning dunyoqarashi bugun o‘zgaryapti desam, mubolag‘a bo‘lmaydi.
— Endi paxta va g‘alla yetishtiruvchi fermerlar yerining yarmini topshirsa, qolgan yarmiga davlat rejasi asosida paxta yo g‘alla ekishi majburiy emas, to‘g‘rimi?
— Shunday. Hech qanaqa reja qo‘yilmaydi. Faqat ularga asosiy qo‘yilgan talab – yerning bonitetini tushirib yubormaslik, yerdan to‘laqonli foydalanish.
Agar yerga investitsiya kiritib, zamonaviy sug‘orish tizimlarini, bugungi zamon talabiga muvofiq yangi urug‘, yo nav, yo bog‘larni tashkil qilsa, 68-farmon bilan ularga qo‘shimcha ravishda imtiyozlar, ya’ni turli iqtisodiy yordamlar ajratilyapti. Masalan, tomchilatib sug‘orish tizimini qiladigan bo‘lsa, bir gektariga 15-16 million so‘mgacha subsidiya ajratilyapti. Yoki sertifikatlangan zotli ko‘chatlar ekadigan bo‘lsa, uning ham 50 foizi qoplab beriladi. Chorvachilik bilan shug‘ullansa, unda chorvaga alohida… Umuman, qishloq xo‘jaligini rivojlantirish uchun farmon-qarorlar bilan yangi-yangi yo‘nalishlar ochib berilyapti.
Suhbatni to‘liq shaklda yuqoridagi video orqali, Kun.uz’ning YouTube sahifasida tomosha qilishingiz mumkin.
Markaziy bank 2026-yil 25-iyundan valyutalarning yangi kursini belgiladi.
AQSh dollari 7,36 so‘mga oshib, 12 024,40 so‘m etib belgilandi.
Yevro kursi 69,76 so‘mga tushdi va 13 642,88 so‘m bo‘ldi. Funt-sterling 15 843,35 so‘m bo‘ldi (-55,19).
Rossiya rubli 160,41 so‘m etib belgilandi (-0,22).
Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida videoselektor yig‘ilishi boshlandi.
Davlatimiz rahbari asosiy masalaga o‘tishdan avval o‘tgan hafta yuksak saviyada o‘tkazilgan beshinchi Toshkent xalqaro investitsiya forumi yakunlariga to‘xtaldi. Forum doirasida xorijiy hamkorlar bilan 43 milliard dollarlik 177 ta kelishuvga erishilganini ta’kidladi.
«Har bir kelishuv loyihaga, ish o‘rniga, yuqori qo‘shilgan qiymatga aylanishi shart», — dedi Prezidentimiz.
Mutasaddilarga xorijiy investorlar ko‘targan 120 ta taklifning yechimi bo‘yicha qaror kiritish topshirildi.
Umuman, tarmoq rahbarlari va hokimlar investitsiya sifati va samaradorligi bo‘yicha yondashuvlarini o‘zgartirishi kerakligi ko‘rsatib o‘tildi.
So‘nggi besh yilda yurtimizga kiritilgan jami investitsiyaning yarmi 4 ta hududga to‘g‘ri kelgan. Lekin jalb qilingan sarmoyaning iqtisodiyotga qaytimi bo‘yicha hududlar o‘rtasidagi tafovut katta.
Masalan, 1 million so‘mlik investitsiya Farg‘onaning yalpi hududiy mahsulotiga qo‘shimcha 273 ming so‘mlik, Samarqandda 262 ming so‘mlik qo‘shilgan qiymat beryapti. Lekin Buxoroda bu atigi 117 ming so‘m. Ya’ni hududga olib kelinayotgan investitsiya samarasi boshqa hududlardan 2 karra past.
Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida qurilish materiallari tarmog‘ida amalga oshirilayotgan ishlar va kelgusidagi ustuvor vazifalarga bag‘ishlangan videoselektor yig‘ilishi bo‘lib o‘tmoqda.
Yig‘ilishda hokimlar har bir tumanda qaysi tarmoqni rivojlantirish, qaysi loyihalarga investitsiya jalb qilish orqali eng yuqori iqtisodiy samaraga erishish mumkinligini aniq hisob-kitob qilishi zarurligi ta’kidlandi.
Davlat rahbari bu borada qarorlar chuqur tahlil va ilmiy yondashuv asosida qabul qilinishi kerakligini qayd etdi. Shu maqsadda iqtisodiyotning 12 ta tarmog‘iga 14 ta «aql markazi», shuningdek 37 ta sohaviy ilmiy institut va oliy ta’lim muassasasi biriktirildi.
Qurilish materiallari sohasiga «aql markazi» sifatida Makroiqtisodiy tadqiqotlar instituti, Raqobat siyosati va iste’molchilar huquqlari markazi, Materialshunoslik instituti hamda Toshkent arxitektura-qurilish universiteti biriktirildi.
Mazkur tashkilotlar bozorda yangi turdagi qurilish materiallariga bo‘lgan talabni o‘rganadi, ushbu ehtiyojni qondirish uchun qaysi hududda qanday loyihalarni amalga oshirish mumkinligini tahlil qiladi.
Shuningdek, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish imkoniyatlari, soha uchun zarur mutaxassislar tayyorlash yo‘nalishlari va investitsiya samaradorligi bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi.
Yig‘ilishda barcha tarmoq rahbarlariga «aql markazlari», ilmiy institutlar va oliygohlar bilan hamkorlikda har bir tuman salohiyatini chuqur tahlil qilish vazifasi qo‘yildi. Ular hududlarning resurslari, iqtisodiy imkoniyatlari va bozor ehtiyojlaridan kelib chiqib, yalpi hududiy mahsulot o‘sishiga kuchli turtki beradigan loyihalar paketini shakllantirishi lozim.
Prezident Shavkat Mirziyoyev qurilish materiallari sohasini quruvchilar ishonchiga sazovor bo‘lgan, sifat, standart, assortiment va narx bo‘yicha kompleks yechimlar taklif etadigan tarmoqqa aylantirish zarurligini ta’kidladi.
Qayd etilishicha, o‘n yil avval mahalliy qurilish materiallari deganda asosan qum-shag‘al, g‘isht, sement, oyna va shifer tushunilgan. Bu mahsulotlar qurilishda foydalaniladigan materiallarning bor-yo‘g‘i 35–40 foizini tashkil etar edi.
So‘nggi o‘n yil davomida sohaga 12 milliard dollar investitsiya kiritilib, 4 mingdan ortiq zamonaviy korxona ishga tushirildi. Natijada qurilish materiallari sanoati mamlakat iqtisodiyotining muhim drayverlaridan biriga aylandi.
O‘tgan yillar davomida sement, oyna, bazalt, keramik buyumlar, gazoblok va quruq qorishmalar kabi 20 dan ortiq asosiy mahsulot turlari bo‘yicha ichki talabni to‘liq qoplaydigan ishlab chiqarish quvvatlari shakllantirildi.
Shu bilan birga, issiqlik saqlovchi materiallar, kompozit mahsulotlar, ekologik pardozlash vositalari va pol qoplamalari kabi yuqori qo‘shilgan qiymatga ega yangi yo‘nalishlar ham jadal rivojlanmoqda.
Bugungi kunda yangi uy-joylar va sanoat obyektlari qurilishi uchun zarur bo‘lgan materiallarning 98 foizi mamlakatning o‘zida ishlab chiqarilmoqda. Bu ko‘rsatkich sohada mahalliylashtirish darajasi sezilarli oshganini ko‘rsatadi.
Mahalliy ishlab chiqarishning kengayishi sohaning iqtisodiy ko‘rsatkichlarida ham aks etdi. Oxirgi o‘n yilda qurilish materiallari ishlab chiqarish hajmi 7 trillion so‘mdan 53 trillion so‘mgacha oshdi. Tarmoq eksporti esa o‘tgan yil yakunlariga ko‘ra 1,2 milliard dollarga yetdi.
Dubayda og‘ir ahvolga tushib qolgan oila O‘zbekistonga qaytarildi
Jahon bozorida shakar narxi oshishi kutilmoqda
Toshkent davlat agrar universiteti sport kompleksida yong‘in sodir bo‘ldi
-
Jamiyat3 days ago«Andijon polkasi» tadbiriga ketayotgan o‘quvchilar YTHga uchradi
-
Sport3 days agoYaponiya futbolining buyuk sabog‘i: mag‘lubiyatdan to‘g‘ri xulosa chiqarish
-
Dunyodan1 day agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Dunyodan4 days ago
BAAda 15 yoshgacha bo’lgan bolalar uchun ijtimoiy tarmoqlar taqiqlangan
-
Iqtisodiyot4 days ago
O‘zbekiston banklari aktivlari 962,8 trln so‘mga yetdi
-
Dunyodan3 days agoQirg‘izistonda navbatdagi prezidentlik saylovlari qachon o‘tkazilishi ma’lum qilindi.
-
Sport5 days agoEldor Shomurodov muxlislardan uzr so‘radi
-
Jamiyat2 days agoVatanparvar jurnalistlarni o‘zimga do‘st va maslakdosh deb bilaman