Har kuni millionlab yoshlar smartfonini qo‘liga oladi, ijtimoiy tarmoqlarga kiradi, yangiliklar o‘qiydi, videolar tomosha qiladi. Bu  zamonaviy hayotning oddiy manzarasi. Ammo shu manzara ortida ko‘zga ko‘rinmas bir tahdid yashiringan. Bu — raqamli vositalar orqali yoshlar orasida kuchayib borayotgan giyohvandlikning yangi to‘lqini.

Bir paytlar giyohvand moddalarning noqonuniy savdosi ko‘cha-ko‘ylarda, yashirin uchrashuv joylarida amalga oshirilgan bo‘lsa, bugun u internet tarmoqlari, messenjerlar va ijtimoiy platformalarga ko‘chmoqda. Endi xavf eshigimizni taqillatib kelmaydi. U bizning uyimizga farzandlarimiz qo‘lidagi telefon orqali kirib kelmoqda.

Muammoning eng xavotirli jihati shundaki, giyohvandlik endi faqat tibbiy yoki huquqiy masala emas. U mamlakatning kelajagi, yoshlar salohiyati va jamiyat barqarorligiga daxldor strategik muammoga aylanib ulgurdi.

Global manzara

Bugungi kunda dunyo bo‘ylab giyohvand moddalar iste’moli bilan bog‘liq holatlar tobora ortib bormoqda. BMTning Narkotiklar va jinoyatchilik bo‘yicha boshqarmasi (UNODC)ning hisobotiga ko‘ra:

296 million kishi — 2022-yilda narkotik moddalarni kamida bir marta iste’mol qilgan. Bu 2012-yilga nisbatan 23 foizga ko‘p.
39,5 million kishi — narkotikka bog‘liqlik kasalligi bilan og‘riydi, ammo ularning 80 foizidan ortig‘i hech qanday davolanish yordamini olmagan.
500 mingdan ortiq odam — har yili narkotikka bog‘liq sabablar tufayli vafot etadi.
30 foiz — global narkotik savdosining raqamli kanallar (sayt va ijtimoiy tarmoqlar) orqali amalga oshirilayotgan qismi bo‘lib, bu ko‘rsatkich 2018-yilga nisbatan ikki barobar oshgan.

Yoshlar segmentida muammo yanada o‘tkir. 15-34 yoshlilar barcha narkotik iste’molchilarining 60 foizdan ortig‘ini tashkil etadi. Aynan shu guruh iqtisodiy jihatdan eng faol, oilaviy muhitni shakllantirishda muhim o‘rin tutadigan qatlam hisoblanadi.

O‘zbekistondagi tendensiya

Mamlakatimiz ham bu global muammodan chetda emas. O‘zbekiston geografik jihatdan muhim tranzit hududda joylashgani sababli xavf omillari doimo mavjud. Keyingi yillarda huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan giyohvandlik bilan bog‘liq jinoyatlarga qarshi qat’iy choralar ko‘rilayotgan bo‘lsa-da, raqamli muhitda tarqalayotgan yangi psixoaktiv modda (an’anaviy usullarda aniqlanishi qiyinroq bo‘lgan narkotik preparat)lar va yashirin onlayn savdo kanallari yangi chaqiriqlarni yuzaga keltirmoqda. Bu esa profilaktika, monitoring va huquqni muhofaza qilish faoliyati oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda.

Qolaversa, narkotik iste’moli bilan bog‘liq tibbiy murojaatlar orasida 18-30 yosh guruhi ulushi ortib bormoqda.

Shu bois giyohvandlikka qarshi kurashga faqat jazo yoki taqiq nuqtai nazaridan yondashish yetarli emas. Dunyo tajribasi ham shuni ko‘rsatmoqda: muammoning ildiziga qarshi kurashish uchun davlat, ta’lim tizimi va fuqarolik jamiyati birgalikda harakat qilishi lozim.

“Bu mumkin emas”, “bunday qilma…”

Avvalo, davlatning roli hal qiluvchi ahamiyatga ega. Qonunlar, strategiyalar va muassasalar orqali muammoga qarshi tizimli yondashuv shakllantiriladi.

Davlatimiz rahbarining 2024-yil 6-maydagi «O‘zbekiston Respublikasida giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarning noqonuniy aylanmasiga chek qo‘yish orqali ularning aholi salomatligi va mamlakatimiz genofondiga salbiy ta’sirini bartaraf etish strategik chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni bilan tasdiqlangan «O‘zbekiston Respublikasida giyohvandlik va narkojinoyatlarga qarshi kurashish bo‘yicha 2024–2028-yillarga mo‘ljallangan Milliy strategiya» va sohadagi huquqiy islohotlar bu borada muhim qadam bo‘ldi. Lekin har qanday qonun faqat qog‘ozda qolib ketmasligi uchun uni hayotga tatbiq etadigan ijtimoiy muhit ham bo‘lishi kerak.

Ana shu nuqtada ta’lim tizimi birinchi safga chiqadi. Maktab va oliy ta’lim muassasalari millionlab yoshlar bilan har kuni muloqot qiladigan yagona tizim hisoblanadi. Shuning uchun profilaktikaning eng samarali maydoni ham aynan ta’lim sohasidir.

Biroq bu yerda muhim savol tug‘iladi: yoshlarga giyohvandlik haqida qanday gapirish kerak?

Ko‘p yillar davomida qo‘llanilgan “bu mumkin emas”, “bunday qilma” qabilidagi quruq taqiqlar kutilgan natijani bermagan. Psixologlar fikricha, ayniqsa o‘smir yoshidagi bolalar taqiqlangan narsalarga nisbatan ko‘proq qiziqish bildirishi mumkin.

Shuning uchun zamonaviy profilaktika taqiqlash emas, tushuntirish va hayotiy ko‘nikmalarni shakllantirishga asoslanishi zarur. Yoshlarga mustaqil qaror qabul qilish, bosimlarga qarshi tura olish, tanqidiy fikrlash va raqamli xavfsizlik qoidalarini o‘rgatish bugun har qachongidan muhim.

“Raqamli immunitet”ni shakllantirish vaqti keldi

Bu borada ayniqsa, raqamli savodxonlik masalasi alohida ahamiyat kasb etmoqda. Chunki bugungi yosh internetdagi har qanday ma’lumotni haqiqat sifatida qabul qilishi mumkin. Giyohvandlikni targ‘ib qiluvchi kontent esa ko‘pincha zamonaviy hayot tarzi, erkinlik yoki “omadli hayot” ko‘rinishida taqdim etiladi.

Aslida esa har bir narkotik modda ortida inson salomatligi, kelajagi va taqdiriga tahdid yashiringan.

Ta’lim muassasalarida “raqamli immunitet”ni shakllantirish vaqti keldi. Bu yoshlarni internetdagi manipulyasiyalardan himoya qilish, xavfli axborotni tanib olish va unga qarshi ongli munosabatni shakllantirish demakdir.

Fuqarolik jamiyati institutlari ham ishtirokchi

Davlat va ta’lim tizimining sa’y-harakatlari ham yetarli bo‘lmasligi mumkin. Chunki yoshlarning hayoti maktab yoki oliygoh bilan cheklanmaydi. U oilada, mahallada, do‘stlar davrasida va jamoatchilik muhitida shakllanadi.

Shu sababli fuqarolik jamiyati institutlari ham giyohvandlikka qarshi kurashning muhim ishtirokchisi hisoblanadi.

O‘zbekistonning eng katta ustunliklaridan biri mahalla institutidir. Mahalla faqat quyi boshqaruv tizimi emas, balki ijtimoiy nazorat va o‘zaro yordam muhiti hamdir. Ko‘p hollarda oiladagi muammolarni davlat idoralaridan oldin mahalla faollari sezishi mumkin.

Nodavlat notijorat tashkilotlari ham profilaktika ishlarida muhim o‘rin tutadi. Ular aholi bilan yaqin ishlaydi, yangi yondashuvlarni sinab ko‘radi va jamoatchilik ishonchini qozona oladi.

Bugungi kunda aynan ishonch eng muhim resursga aylanmoqda. Yoshlar rasmiy chaqiriqlardan ko‘ra o‘z tengdoshlarining fikriga ko‘proq quloq tutishadi. Shuning uchun ijtimoiy tarmoqlarda sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qiluvchi yosh blogerlar, talabalar va faollarni qo‘llab-quvvatlash muhim ahamiyatga ega.

Xalqaro tajriba ham shuni ko‘rsatadiki, giyohvandlikka qarshi eng samarali kurash faqat huquqiy choralar bilan emas, balki jamiyatning barcha qatlamlarini jalb qilish orqali amalga oshiriladi.

Janubiy Koreya tajribasida qat’iy nazorat ta’lim va profilaktika bilan uyg‘unlashtirilgan. Germaniyada esa asosiy e’tibor insonni jazolash emas, balki uni davolash va jamiyatga qaytarishga qaratilgan. AQSh tajribasi esa yoshlar bilan doimiy ishlash va ommaviy axborot vositalarining ahamiyatini ko‘rsatadi.

Bu tajribalardan chiqadigan eng muhim xulosa bitta: giyohvandlikka qarshi kurashni faqat bir tashkilot yoki bir sohaning zimmasiga yuklab bo‘lmaydi. Bugun farzandlarimizga tahdid solayotgan xavflar hamkorlikni talab qilmoqda.

Uch ustun

Davlat qonun bilan himoya qilishi kerak. Ta’lim tizimi bilim va ongni shakllantirishi zarur. Fuqarolik jamiyati esa ishonchli ijtimoiy muhitni yaratishi lozim. Ana shu uch ustun birgalikda harakat qilgandagina giyohvandlikka qarshi barqaror immunitetni shakllantirish mumkin bo‘ladi.

Eng muhimi, biz muammoni kech bo‘lmasdan anglashimiz zarur. Chunki har bir saqlab qolingan yosh taqdir, bu faqat bir insonning emas, balki butun mamlakat kelajagining saqlab qolinishidir.

Giyohvandlikka qarshi kurash huquqni muhofaza qilish organlarininggina vazifasi emas. Bu har bir ota-ona, har bir o‘qituvchi, har bir mahalla faoli va har bir fuqaroning mas’uliyatidir. Kelajak uchun kurash esa aynan shu mas’uliyatdan boshlanadi.

Nurillo To‘xtasinov,
Toshkent davlat yuridik universiteti
«Davlat boshqaruvi» kafedrasi katta o‘qituvchisi

Source link