Iqtisodiyot
O‘zbekistonda tug‘ilishlar ketma ket ikkinchi yil qisqardi. Sabab nima?
2025 yil davomida O‘zbekistonda 879,6 mingta tug‘ilish qayd etildi. Bu oxirgi 5 yillikdagi eng past ko‘rsatkich. Xususan, tug‘ilishlar soni 2024 yilga nisbatan 46,8 ming kishiga yoki 5 foizga, 2023 yilga nisbatan esa 82,4 ming kishiga yoki 8,5 foizga qisqardi.
2026 yilning 1 yanvar holatiga O‘zbekistonning doimiy aholisi soni 38 mln 236 ming kishini tashkil etib, o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 1,8 foizga ko‘paydi. Bu haqda Milliy statistika qo‘mitasi xabar berdi.
2025 yil davomida O‘zbekistonda 879,6 mingta tug‘ilish qayd etildi. Bu oxirgi 5 yillikdagi eng past ko‘rsatkich. Xususan, tug‘ilishlar soni 2024 yilga nisbatan 46,8 ming kishiga yoki 5 foizga, 2023 yilga nisbatan esa 82,4 ming kishiga yoki 8,5 foizga qisqardi.
Vafot etganlar soni 177,1 ming kishini, har ming aholiga nisbatan o‘lim koeffitsiyenti 4,7 promilleni tashkil etdi. Vafot etganlar soni 2025 yilda 2024 yilning mos davriga nisbatan 2,7 ming nafarga ko‘paygan.
2025 yilda O‘zbekistonda 454,7 ming nafar o‘g‘il bola, 424,9 ming qiz bola tug‘ilgan. Bunda respublika bo‘yicha har 100 qiz bolaga 107 nafar o‘g‘il bola to‘g‘ri kelgan.
Nega aholi kamayyapti?
Iqtisodchi Mirkomil Xolboyev yillar kesimida O‘zbekistondagi tug‘ilish dinamikasini tahlil qilgan holda, qisqarishni «mavsumiylikka» xos xususiyat sifatida baholagandi.
«Mustaqillikdan yangi asrgacha bo‘lgan iqtisodiy qiyinchilik va tiklanish davrida tug‘ilishning pasayishi odatiy holga aylanib qolgandi. 1992-2000 yillarda faqatgina 1995 yilda tug‘ilish 3,2 foiz o‘sgan bo‘lsa, qolgan barcha yillarda chuqur pasayishi kuzatilgan. Xo‘sh, kuzatilayotgan qisqarish yaqin tariximizda kuzatilgani kabi bir yillikmi yoki uzoq davom etuvchi demografik muammolarning boshlanishimi?
Bu savolga aniq javob topish qiyin, lekin menimcha, hozirgi pasayish chuqur muammolarni ifoda etmaydi. Buning asosiy sababi 1992-2001 yillardagi tug‘ilishning pasayishi hisoblanadi. O‘sha yillarda tug‘ilishlar soni qariyb 30 foizga kamaygan. Masalan, mustaqillikning ilk yillarida 700 mingdan ko‘proq bola tug‘ilgan bo‘lsa, yangi asrga kelib bu ko‘rsatkich 500 minggacha qisqardi. Hozirga kelib mustaqillikning ilk davrida tug‘ilgan insonlar farzand ko‘rish davridan o‘tmoqda va ayni chuqur pasayish davrida tug‘ilganlar mamlakatdagi tug‘ilishlar sonida asosiy rol o‘ynay boshlagan. Bu esa tabiiy ravishda tug‘ilishning kamayishiga olib kelayotgan bo‘lishi mumkin», deya yozgandi Xolboyev.
Urbanizatsiya effekti
Qishloq joylarda tug‘ilishning nisbatan yuqori darajasi ishchi kuchining ko‘payishiga olib keldi va odamlar shaharlarga ko‘chib o‘tdi hamda urbanizatsiya darajasi oshdi. Tug‘ilishlar sonining qisqarayotganiga urbanizatsiyalashuv darajasining kengayishi ham ta’sir qilayotgan bo‘lishi mumkin. Shahar oilalarida bolalar soni an’anaviy ravishda kamroq bo‘ladi. Sababi oddiy: uy-joy qimmat, ta’lim va sog‘liqni saqlash xarajatlari ham yuqori. Shuningdek, ayollar o‘rtasida oliy ta’limga qamrab olinganlik darajasining oshishi va ularning mehnat bozoridagi ishtiroki ortib boryapti. Bu esa kechroq oila qurish yoki farzandlar sonini rejalashtirish tendensiyasini kuchaytiradi. Global miqyosida ham bunday demografik o‘zgarish deyarli barcha rivojlanayotgan mamlakatlarda kuzatilgan.
Umuman olganda, O‘zbekistonda tug‘ilish kamayishi bilan kuzatilayotgan tendensiya ko‘proq tug‘ish yoshidagi insonlar sonining oldingi avlodga nisbatan kamligi bilan izohlanishi mumkin. Pasayish chuqur demografik muammolar yuzaga kelayotganini ko‘rsatmaydi. Butun dunyoda global muammoga aylanib borayotgan aholining keksayish jarayoni tobora ko‘proq mamlakatlarni qamrab olayotgan bir paytda O‘zbekistonning demografik holatida keskin yosharish jarayoni kuzatilyapti.
Mutaxassislar tomonidan aholi sonining o‘sishi eng qimmat kapital sifatida baholanadi. S&P xalqaro agentligining oxirgi hisobotida ham O‘zbekistonning demografik afzalliklarga egaligi qayd etilgandi: aholi tarkibining qariyb 90 foizi mehnat yoshida yoki mehnat yoshidan kichkina bo‘lib, bu taklifga asoslangan o‘sish imkoniyatini yaratadi.
Iqtisodiyot
Dollar kursida keskin pasayish yuz berdi
Dollar kursida keskin pasayish yuz berdi
Source link
Iqtisodiyot
Charm sanoati davlat ko‘magiga ega bo‘ladi
O‘zbekistonda charm-poyabzal sanoatini qo‘llab-quvvatlash va tayyor mahsulot ishlab chiqarishni rag‘batlantirishga qaratilgan yangi mexanizmlar joriy etiladi. Prezident qaroriga muvofiq, korxonalarga subsidiyalar ajratiladi, import xarajatlarining bir qismi qoplab beriladi hamda davlat xaridlarida qo‘shimcha imtiyozlar taqdim etiladi.
Prezidentning «Charm-poyabzal sanoatida tayyor mahsulot ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash hamda eksport salohiyatini oshirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi qarori qabul qilindi.
Qarorga ko‘ra, 2026 yil 1 iyuldan 2028 yil 31 dekabrga qadar Yengil sanoatni qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan tayyor charm ishlab chiqaruvchi korxonalarga ishlab chiqarilgan va sotilgan har bir detsimetr kvadrat tayyor charm uchun 350 so‘m miqdorida subsidiya ajratiladi.
Shuningdek, poyabzal va charm-attorlik mahsulotlari ishlab chiqaruvchi korxonalarga ishlab chiqarishga joriy etilgan har bir yangi model uchun 1 million so‘mdan, biroq bir kalendar yilda 50 million so‘mdan oshmagan miqdorda subsidiya beriladi.
Poyabzal ishlab chiqaruvchilarning o‘z ehtiyojlari uchun import qilgan poyabzal qoliplari qiymatining 50 foizi ham qoplab beriladi. Bunda Yevropa Ittifoqi davlatlaridan import qilingan qoliplar uchun yillik kompensatsiya 10 ming AQSh dollaridan, boshqa davlatlardan import qilinganlari uchun esa 5 ming AQSh dollaridan oshmaydi.
Bundan tashqari, yengil sanoat korxonalari suv tozalash inshootlarida foydalanish uchun xarid qilgan kimyoviy vositalar va reagentlar qiymatining 50 foizini ham davlat qoplab beradi.
Qaror bilan 2026 yil 1 sentabrdan davlat xaridlari tizimida ham yangi tartiblar joriy etiladi. Jumladan, mahalliy charm xomashyosi va butlovchilardan keng foydalanadigan, yangi ish o‘rinlari yaratgan hamda o‘z savdo belgisi va brendini ro‘yxatdan o‘tkazgan korxonalarga qo‘shimcha ball beriladi va 15 foizgacha narx preferensiyasi taqdim etiladi.
Shuningdek, davlat xaridlari orqali sotib olinadigan maxsus poyabzallar uchun muvofiqlik sertifikati to‘g‘risidagi ma’lumotni elektron tizimda joylashtirish majburiy tartib sifatida joriy etiladi.
Iqtisodiyot
Iyunda eskrou orqali 34 mingdan ortiq bitim rasmiylashtirildi
Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yil iyun oyida eskrou hisobvaraqlari orqali 34 387 ta bitim rasmiylashtirilgan. Shundan 19 241 tasi yoki 55,9 foizi transport vositalari, 15 146 tasi yoki 44,1 foizi esa ko‘chmas mulk oldi-sotdisiga to‘g‘ri keladi.
Shuningdek, hisobot davri yakuniga ko‘ra, yana 834 ta bitim ko‘rib chiqish jarayonida bo‘lgan.
Iyun oyida eng ko‘p bitim Toshkent shahrida qayd etildi. Poytaxtda 9 373 ta oldi-sotdi rasmiylashtirilib, bu respublika bo‘yicha jami bitimlarning 27,3 foizini tashkil qildi.
Faollik bo‘yicha keyingi o‘rinlarni Farg‘ona viloyati — 3 456 ta, Samarqand viloyati — 2 990 ta va Andijon viloyati — 2 737 ta bitim bilan egalladi.
Markaziy bank e’lon qilgan ma’lumotlar 2026-yil iyun oyida mazkur mexanizm orqali rasmiylashtirilayotgan bitimlar hajmi barqaror saqlanayotganini va ayniqsa Toshkent shahri hamda yirik hududlarda talab yuqori ekanini ko‘rsatmoqda.
Iqtisodiyot
Kripto xizmatlari uchun litsenziya talablari yanada kuchaytirildi
Adliya vazirligi Kripto-aktivlar aylanmasi sohasidagi xizmatlar provayderlari faoliyatini litsenziyalash tartibi to‘g‘risidagi nizomga kiritilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazdi. Hujjat 2026-yil 29-iyunda 3380-3 raqami bilan ro‘yxatdan o‘tgan.
Yangi tartibga ko‘ra, xizmatlar provayderlari jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirish, terrorizmni moliyalashtirish hamda ommaviy qirg‘in qurolini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurash sohasida xalqaro hamkorlikda ishtirok etmaydigan davlatlarda doimiy yashaydigan, bo‘lib turgan yoki ro‘yxatdan o‘tgan shaxslar tomonidan boshqarilishi mumkin emas.
Endilikda xizmatlar provayderlari litsenziyalovchi organ bilan qator qarorlarni majburiy tarzda kelishishi lozim. Jumladan, ustav kapitalidagi ulushlarni jismoniy va yuridik shaxslarga, shu jumladan norezidentlarga realizatsiya qilish litsenziyalovchi organ bilan kelishiladi.
Shuningdek, tashkilot rahbari, uning o‘rinbosarlari hamda jinoiy daromadlarni legallashtirish, terrorizmni moliyalashtirish va ommaviy qirg‘in qurolini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurashish bo‘yicha tarkibiy bo‘linma rahbarini almashtirish ham oldindan kelishuv asosida amalga oshiriladi.
Nizomga muvofiq, litsenziyalovchi organ kelib tushgan arizani qabul qilgan kundan boshlab 10 ish kuni ichida kelishish yoki rad etish haqida qaror qabul qiladi.
Bunda kelishish bo‘yicha arizani ko‘rib chiqish va qaror qabul qilish uchun hech qanday yig‘im undirilmaydi.
Iqtisodiyot
O‘zbekistonliklar xorijga investitsiya kiritishi keskin ko‘paydi
Yanvar–mart oylarida O‘zbekiston rezidentlari xorijiy aktivlarga 153,1 mln dollar to‘g‘ridan to‘g‘ri investitsiya kiritdi. Bu – o‘tgan yilning mos davridagi ko‘rsatkich (4,7 mln dollar)dan 33 barobarga ko‘p. Mazkur tarixiy o‘sish – O‘zbekiston rezidentlariga AQShda investitsiya faoliyatini olib borish uchun hukumatdan ruxsat olish tartibi 2026 yil 1 yanvardan boshlab bekor qilinishi ortidan ro‘y bermoqda.
AQShning Chikago shahri / Foto: Kun.uz
2026 yil I choragida O‘zbekiston rezidentlarining xorijiy aktivlarga kiritgan to‘g‘ridan to‘g‘ri investitsiyalari 153,1 mln dollarni tashkil etdi.
Taqqoslash uchun, 2024 va 2025 yillar I choragida mazkur ko‘rsatkich mos ravishda 3,5 mln va 4,7 mln dollarni tashkil etgan.
Ushbu ma’lumot – Markaziy bank e’lon qilgan to‘lov balansi hisobotida keltirib o‘tilgan.
Qayd etilishicha, birinchi chorakda norezidentlarning O‘zbekistonga kiritgan to‘g‘ridan to‘g‘ri investitsiyalari 702 mln dollarni tashkil qilgan. Bu – 2025 yilning mos davridagi 761,7 mln dollardan kam, ammo 2024 yilning birinchi choragidagi 380,1 mln dollardan yuqori.
Xorijga investitsiya erkinligining kengayishi
O‘zbekiston prezidentining 2025 yil 11 noyabrdagi “Amerika-O‘zbekiston ishbilarmonlik va investitsiya kengashini tashkil etish to‘g‘risida”gi farmoni hamda O‘zbekiston Markaziy bankining 16 dekabr kungi qarori bilan, 2026 yil 1 yanvardan boshlab O‘zbekiston rezidentlari uchun AQShda ro‘yxatga olingan kompaniyalarga investitsiya kiritishda hukumat ruxsatini olish talabi bekor qilindi.
Ilgari 10 ming dollardan ortiq qiymatdagi investitsiya amaliyotlari uchun ruxsatnoma talab qilinardi.
2026 yil 1 yanvardan boshlab esa, O‘zbekiston rezidentlari AQShdagi investitsiya faoliyati bo‘yicha quyidagi imkoniyatlarga ega bo‘ldi:
kompaniya tashkil etish (ustav kapitalini shakllantirish), Amerika kompaniyasidagi ulush yoki aksiyalarni sotib olish uchun AQShga pul o‘tkazish;
mablag‘larni AQShdagi o‘z filiallarining aylanma kapitalini to‘ldirishga yo‘naltirish;
buni istalgan miqdorda, hisobvaraqlardagi o‘z mablag‘laridan kelib chiqib amalga oshirish.
Mazkur erkinliklar faqat AQShga investitsiya faoliyatiga taalluqli edi. Ammo Markaziy bankning 2 iyun kungi qarori bilan, o‘zbekistonliklarning boshqa mamlakatlarga investitsiya kiritish imkoniyatlari ham kengaytirildi.
2026 yil 17 sentabrdan kuchga kiradigan qarorga asosan, jismoniy shaxslar bir kalendar yil davomida 10 000 AQSh dollari ekvivalentidan yuqori bo‘lmagan summada alohida ruxsat olmagan holda chet elda investitsiya faoliyatini amalga oshirishi, ya’ni chet eldagi korxonalarning ustav kapitalini shakllantirish yoki ulushli ishtirok etishi (kompaniya aksiyasini sotib olishi) mumkin.
Shuningdek, davlat ulushi mavjud bo‘lmagan korxonalarga bir kalendar yil davomida 200 000 AQSh dollari (davlat ulushi mavjud korxonalarga – 100 000 AQSh dollari) ekvivalentidan yuqori bo‘lmagan summada chet elda investitsiya faoliyatini amalga oshirishiga ruxsat etiladi. Gap – chet eldagi korxonalarning ustav kapitalini shakllantirish yoki ulushli ishtirok etish, chet elda filiallar, vakolatxonalar va savdo uylari faoliyatini tashkil etish haqida ketmoqda.
Shuningdek, davlat ulushi mavjud bo‘lmagan korxonalar 100 000 AQSh dollari (davlat ulushi mavjud korxonalar – 50 000 AQSh dollari) ekvivalentidan yuqori bo‘lmagan summada chet eldagi o‘z filiallari va vakolatxonalarini aylanma mablag‘lar bilan to‘ldirish huquqiga ega bo‘ladi.
-
Turk dunyosi5 days agoAsaddan keyin Suriya: Turkiya yuksaladi, Eron chidaydi
-
Dunyodan2 days ago
NATO davlatlari Rossiyadan xavotirda…
-
Jamiyat3 days agoNavoiyda 7 yoshli bolaga yuk mashinasi boshqaruvini bergan shaxsga chora ko‘rildi
-
Jamiyat2 days agoToshkentda Malibu qahvaxonaga borib urildi
-
Dunyodan3 days ago
Tojikistonning Togri-Badaxshon muxtor viloyati raisining jasadi topildi.
-
Jamiyat3 days agoSog‘liqni saqlash vaziri korrupsiyaga qarshi murojaat bilan chiqdi
-
Turk dunyosi4 days agoEksklyuziv – Turkiya NATO xavfsizlik muhitiga moslashishini ta’kidlamoqda, AQSh esa undan chiqmaydi
-
Iqtisodiyot3 days agoAl Kaponedan Gulnora Karimovagacha: “Kir pullar” qanday yuviladi?
