“Yirik summalardagi oldi-sotdilarni naqdsiz shaklga o‘tkazishni tushunish mumkindir, lekin ayrim maishiy tovarlarni naqd pulga sotib olib bo‘lmasligi mantig‘ini tushuna olmadim. Bu cheklov – iqtisodiyot uchun ulkan xarajat degani, bu xarajat evaziga jamiyat nima oladi?”

Eron urushi fonidagi iqtisodiy beqarorlik va narxlarning tebranishi, O‘zbekistonda naqdsiz to‘lov tizimiga o‘tilishi va aholi daromadlari.

Kun.uz muxbiri ushbu iqtisodiy mavzularni Abu Dabidagi Nyu York universiteti professori Behzod Hoshimov bilan muhokama qildi.

Suhbatni to‘liq shaklda video orqali tomosha qilishingiz mumkin. Quyida iqtisodchining 1 apreldan kuchga kirgan naqdsiz to‘lov talablari yuzasidan bildirgan oid fikrlari keltirib o‘tiladi.

“Evaziga nima olamiz?”

— Men bu choraning mantig‘ini tushunmayapman. Odamlar yoqilg‘i sotib olish uchun naqd pulini majburan bank hisoblariga qo‘yishi kerak bo‘lyapti. Bu – vaqt oladigan narsa. Ya’ni siz naqd pulingizni kartaga tushirish uchun nafaqat komissiya to‘lash orqali, balki vaqt sarflash orqali ham xarajat qilasiz.

Naqd pulni bankomatga solgani uchun pul olish – menimcha, unikal, o‘zbekcha eksperiment bo‘lsa kerak. Men kamdan kam ko‘rganman bu narsani. Besh-oltita mamlakatda bankomatga naqd pul kiritganman, lekin O‘zbekistondan boshqa joyda buning uchun komissiya olishganini ko‘rmaganman.

Asosiy masala shundaki, biz bu xarajat evaziga nima olamiz, foydasi nimada degan savolga men javob topa olmayapman. Millionlab odam yoqilg‘i shoxobchasiga borishdan oldin qo‘lidagi pulini kartaga tushirib olishi kerak bo‘lyapti. Bu – jamiyat uchun ham, insonlar uchun ham, iqtisodiyot uchun ham vaqt nuqtayi nazaridan katta xarajat. Ya’ni odamning qimmatli vaqti ketadi, bu vaqtning ham narxi mavjud. Bu – juda katta iqtisodiy shikast. Lekin shunga yarasha biror foyda bo‘lsa, buni tushunish mumkin. Biz jamiyat sifatida ko‘plab qoidalar kiritishimiz, natijada iqtisodiy shikast bo‘lishi mumkin, lekin o‘sha qoidadan keladigan foyda va yo‘qotish tarosiga qo‘yilsa, foyda ancha ustun keladi. Ayrim maishiy tovarlarga nisbatan naqdsiz to‘lov qoidasiga kelganda esa, biz shuncha yo‘qotishlar evaziga nima olishimizga tushuna olmayapman.

Davlat kartaga pul kiritishdagi komissiyaga aralasha olmasligi, banklarni nol komissiya o‘rnatishga majburlamasligi to‘g‘ri bo‘lishi mumkin, chunki bu – bozor. Lekin insonlarning imkoniyatlarini cheklashda mantiq qanaqa? Inson qo‘lidagi naqd puliga maishiy narsalar sotib ololmaydigan qilib qo‘yildi.

Jinoiy manbalardan topilgan pulni legallashtirishga qarshi chora degan argument mavjud. Masalan, qaysidir byurokrat 50 ming dollar pora oldi. Endi u o‘sha pulga borib uy sotib olish imkoni bo‘lmasligi to‘g‘ridir. U olgan porasini legallashtirishini qiyinlashtirish kerak, to‘g‘ri. Lekin maishiy, masalan benzin sotib olishda naqd to‘lovni cheklashga mantiqni ko‘rmayapman.

100 ming dollardan oshiq tranzaksiyalar hammasi bank orqali bo‘lsin, xavfsizlik uchun, o‘sha noqonuniy topilgan pullarni legallashtirish masalasi borligi uchun, bu to‘g‘ri. Lekin 55 ming so‘mga benzin quyayotgan amakini borib, bankka borib pulini soldirish bilan nima yutamiz?

O‘zi aslida, naqdsiz to‘lov naqd to‘lashdan ko‘ra qulayroq: uni ko‘tarib yurish, har safar sanash, sotuvchidan qaytim olish kabi noqulayliklari yo‘q. Lekin millionlab odam ana shu noqulayliklarga qaramay naqd pulda to‘lov qilayotgan ekan, buning obektiv sabablari bor.

Masalan, O‘zbekistonda hozir daromad solig‘i to‘laydigan insonlarning jami mehnat resurslariga nisbatini olsangiz, 30 foiz ham emas-da. Taxminan 70 foiz mehnatga layoqatli insonning daromadlari rasmiy emas. Ko‘pchilik naqdga ishlaydi: kimdir kunbay nimadir ishlaydi, kimdir repetitorlik qilib naqd pul oladi va hokazo.

Yoki ikkinchi narsa: unutmaslik kerak, O‘zbekiston chet eldan kelayotgan pullarga juda ham bog‘liq mamlakat. 2025 yilda xorijdagi vatandoshlar O‘zbekistonga 19 milliard dollar pul yuborishdi. Buni budjetimiz yoki yalpi ichki mahsulotimiz taqqoslaganda ham, juda katta raqam. 19 milliard dollarning asosiy qismi – naqd shaklda kelgan. Masalan, o‘g‘li Rossiyada yoki Koreyada ishlaydigan ota: u jo‘natilgan pulni olib, dollarni so‘mga almashtirib, mashinasiga benzin quymoqchi… Ya’ni bunday odamlar ko‘pligi uchun bizda hali ham keng miqyosda naqd pul ishlatilyapti.

Lekin deylik, O‘zbekistonda oylik oladigan inson, oyligi kartasiga tushadi, u shundoq ham bundan oldin naqdsiz to‘lov qilardi. Ya’ni unga naqdsiz to‘lov o‘zi qulay edi. Uni unga da’vat qilish kerak emasdi naqdsiz to‘lovga o‘tgin deb. Masalan, men ko‘pincha naqdsiz to‘lovni yaxshi ko‘raman. Kamdan kam o‘zimda naqd pul olib yuraman. Lekin boshqa ko‘pchilik ham mavjud.

Davlat ishida ishlaydiganlar o‘zidan boshqacha hayot kechirayotgan millionlab insonlar mavjudligi haqida ham fikrlashlari kerak deb o‘ylayman-da shu narsada. Ya’ni ular o‘ylashadiki: “ha, hamma bizga o‘xshagan, oyligi tushadi kartaga, nimasi noqulay, shunday QR-kodni qilib to‘laysiz”, deb o‘ylashadi-da. Lekin qarashsa, AYoQShlarda ko‘p naqd tranzaksiyalar bo‘lyapti. Va ular aytishyaptiki, nimaga unaqa, kelinglar, majburan ularni naqdsiz tizimga o‘tkazamiz, deb.

Qarang, mana biz bilamiz: QR-kod orqali naqdsiz to‘lov qulayroq, to‘g‘rimi? Sanab o‘tirmaysiz, ko‘tarib yurmaysiz, qaytim degan narsa yo‘q va hokazo… Ammo bizda juda ko‘p tranzaksiyalar naqd bo‘lyaptimi, bu qo‘ng‘iroq bo‘lishi kerak: nima bo‘lyaptiki, odamlar naqd pul ishlatyapti? Ya’ni nimaga noqulay instrumentni ishlatishyapti? Buning ildiziga qarash o‘rniga biz chopib tashlayapmiz-da, o‘shani ko‘rmaylik ham, kuymaylik ham deb…

O‘zbekistondagi katta foiz insonlarda bu qulayliklar borligiga qaramasdan, qo‘lida naqd pul bor. Nima qilsak bo‘ladi, degan savolning o‘rniga, kelinglar, ularga naqd pulni ishlatishni taqiqlab qo‘yamiz, deyishyapti. Va yana qaytaraman, men yaqqol foydasini ko‘rmayapman. Zarari ko‘p – bu tushunarli, foydasi nima degan savolga men hali ham javob topa olmadim.

Agar yashirin iqtisodiyotni qisqartirish maqsad bo‘lsa, bu – yashirin iqtisodiyotni kamroq ko‘raylik, degan narsa. Bilasizmi, mana, kambag‘allik haqida ham O‘zbekistonda shunaqa-da. Misol uchun, O‘zbekistonda kambag‘allik ko‘p, lekin u bizga ko‘rinmaydi, masalan Toshkentda. Mana, bizdan ancha boyroq mamlakatlarga borsangiz, ko‘chada tilanchilar ko‘p, uysizlar ko‘p… Toshkentda esa, misol uchun, sal odamning kiyimi yaxshi bo‘lmasa, militsiya olib ketib qoladi. Lekin dunyoning yetakchi mamlakatlari poytaxtlarida uysiz qolgan odam o‘sha shahar hokimiyati tagida palatkada yashayveradi.

Biz ko‘rmaslikka harakat qilamiz. Bizda muammo bor: kambag‘al odamlar mavjud. Lekin uni ko‘rmaymiz biz. Qanaqa ko‘rmaymiz? Ularni o‘sha ko‘zimizdan yo‘qotamiz. Masalan, bizdan 50 barobar boy mamlakatlarda ham ko‘chada qanaqadir kambag‘al odamlarni ko‘rasiz. Toshkentda ko‘rmaysiz. Ko‘zimizdan yiroq qilamiz. Bu muammo yo‘q degani emas.

Aytaylik, uyingizda muammo bor: uyni yig‘ishtirish kerak, supurish kerak. Lekin agar gilamni ko‘tarib, supurindini uning tagiga supurib, gilamni yopib qo‘ysangiz, o‘sha narsa ko‘rinmaydi. Ha, ko‘rinmaydi, aslida esa muammo yo‘qolgani yo‘q: supurindi gilamning tagida chirib ketadi… Lekin to‘g‘ri, masalan, kimdir uyga kirganida qarasa, ko‘rinmasligi mumkin, chunki muammoni gilamning tagiga supurib, ko‘zga ko‘rinmaydigan qilib qo‘yganmiz.

Men ko‘p narsada shunaqa deb o‘ylayman. Rus tilida bir gap bor: “S glaz doloy – iz serdsa von” (ko‘zdan nari – ko‘ngildan nari) degan. Ya’ni ko‘zimga ko‘rinmasa, yuragimga ham ta’sir qilmaydi, degan bir xato fikr-da bu. “Ko‘rmay ham, kuymay ham”, deydi-yu o‘zbekchada. Shunaqaroq narsa qilyapmiz. Benzinda bo‘layotgan o‘sha naqd tranzaksiyalarni ko‘rmasak, go‘yoki shu bilan bizda yashirin iqtisodiyot masalasi hal bo‘lgandek…

Axir yashirin iqtisodiyotda manbasi bor odam bu choradan endi aytmaydi-ku: “Ha bo‘ldi, endi benzinda kartadan to‘lashim kerak, endi men borib hozir soliqni to‘layman”, demaydi-ku. Unaqa ishlamaydi-ku bu instrument. Yoki naqd shaklda repetitorlik qiladigan o‘qituvchi: “Bo‘ldi endi, kartada pulim bo‘lmasa, benzin quyolmas ekanman, shuning uchun 1 apreldan firma ochib rasman ishlayman, odamlar menga naqdsiz to‘lasin” demaydi-ku.

Biz “ko‘zdan nari – ko‘ngildan nari” deya, yashirin iqtisodiyotni o‘lchash vositalaridan birini yo‘qotib qo‘yamiz. Yashirin iqtisodiyot qanaqa o‘lchaydi? Mana, misol uchun benzin xaridida tranzaksiyalarning necha foizi naqd bo‘lyapti. Demak, odamlarning qo‘lida hali ham naqd bor. O‘sha AYoQShlardagi tranzaksiyalar qanaqadir ma’noda sizga barometr edi, qancha foiz odamlarning daromadi naqdligi borasida.

Source link

O‘zbekiston hukumati xalqaro moliya tashkilotlari ko‘magida Toshkentdan Samarqand, Andijon va Chorvoqqacha, shuningdek, Urganch–Xiva o‘rtasida pulli yo‘llar qurishni boshlayapti. Xususan, qiymati 2,25 mlrd dolllarga baholanayotgan Toshkent–Samarqand yo‘lining uzunligi 282 kmni tashkil etadi va harakatlanish vaqti 2−2,5 soatgacha qisqarishi kutilyapti. Rasmiylarning dastlabki hisob-kitoblariga ko‘ra narxlar 200 km uchun 100 ming so‘m atrofida yoki har bir kilometr uchun 5 sentdan arzonroq bo‘lishi mumkin.

Rivojlangan davlatlar bepul yo‘llarga muqobil tarzda tirbandlikni kamaytirish, aholi va yuk tashuvchi transportlar uchun muhim yo‘nalishlarda vaqt tejash, iqtisodiy faoliyatni tezlashtirish va infratuzilmani rivojlantirish uchun pulli yo‘llarni tashkil qilgan. O‘zbekistonda ham bu borada bir nechta rejalar bor.

Hukumat xalqaro moliya tashkilotlari ko‘magida Toshkentdan Samarqand, Andijon va Chorvoq yo‘nalishlarida, shuningdek, Urganch–Xiva o‘rtasida pulli yo‘llar qurishni 2026 yildan boshlamoqchi. Bungacha belgilangan muddatlar bir necha marta kechiktirilgandi. Xo‘sh, pulli yo‘llar haqida nimalar ma’lum, narxlar qanday bo‘ladi?

Toshkent–Samarqand yo‘li

Toshkent–Samarqand pulli avtomobil yo‘li Sergeli tumanidagi Toshkent halqa yo‘lidan boshlanadi va mavjud trassaga parallel tarzda o‘tadi. Bu haqda «Avtoyo‘linvest» agentligi direktori o‘rinbosari Asliddin Isayev ma’lum qilgandi.

Qiymati 2,25 mlrd dollarga baholanayotgan loyihaning umumiy uzunligi 282 kmni tashkil etadi. Avtomagistralda 12 ta kirib-chiqish terminali bo‘lishi, haydovchilarga yo‘lning turli nuqtalarida magistralga kirish va chiqish imkoniyati yaratilishi rejalashtirilgan.

Yo‘lning texnik xususiyatlari quyidagicha: harakat tasmalari 6 ta, loyihaviy tezlik 150 km/soat, kutilayotgan avtomobil jadalligi sutkasiga 50 mingtagacha, tasmalar kengligi 3,75 metr, qurilish muddati esa 5 yil.

Mazkur avtomobil yo‘li qurilishi natijasida Toshkentdan Samarqandgacha bo‘lgan harakat vaqti 2−2,5 soatgacha qisqarishi kutilyapti. Pulli yo‘ldan foydalanish tarifi hozircha belgilanmagan.

Toshkent–Andijon yo‘li

Joriy yilda Qamchiq dovoni orqali o‘tuvchi Toshkent–Andijon pulli yo‘lini qurish bo‘yicha ham amaliy ishlar boshlanishi aytilyapti.

Qayd etilishicha, vodiy viloyatlarini poytaxt bilan bog‘lovchi yo‘lning umumiy uzunligi 314 km bo‘ladi. Dastlabki bosqichda qiymati 3,66 mlrd dollar bo‘lgan 171 km uzunlikdagi Toshkent–Angren–Qamchiq dovoni muqobil yo‘lini qurish rejalashtirilyapti. Bunda 33 km uzunlikdagi 4 qatorli yangi tunnel ham foydalanishga topshiriladi. Yo‘lning yillik to‘lov miqdori 465 mln dollarga baholangan.

Loyiha Jahon banki ko‘magida amalga oshiriladi. Tender jarayonlarini to‘liq loyihalashtirish va o‘tkazish uchun Arup xalqaro konsalting kompaniyasi jalb qilingan. Amaliy ishlar joriy yil davomida boshlanishi rejalashtirilgan.

Pulli yo‘l qurilishi natijasida Toshkentdan Andijonga borish vaqti hozirgi 5−5,5 soatdan 2−2,5 soatgacha qisqarishi kutilyapti. Shuningdek, noqulay ob-havo sharoitlarida, yomg‘ir va qorda ham avtomobil yo‘li to‘liq foydalanishga tayyor holatda bo‘lishi va’da qilinyapti.

Toshkent–Chorvoq yo‘li

Toshkent–Chorvoq pulli yo‘lini qurishda Qatarning Protocol Group va Janubiy Koreyaning Korea Expressway Corporation kompaniyalari bilan dastlabki kelishuvlarga erishilgan. Yo‘l uch yildan keyin foydalanishga topshirilishi rejalashtirilgan.

Hozirda Toshkentdan Chorvoqqacha bo‘lgan o‘rtacha qatnov vaqti 80 daqiqani tashkil etadi. Yangi yo‘l qurilgandan so‘ng, bu taxminan 35 daqiqagacha qisqaradi. Avtomobil magistralining umumiy uzunligi 52 kmni tashkil etadi.

Urganch–Xiva yo‘li

Joriy yilning fevral oyida Xorazm viloyatida Urganch va Xiva shaharlarini bog‘laydigan pulli avtomobil yo‘li qurilishi boshlandi. 35 kilometrlik yangi magistral – hozirda mavjud 34 km uzunlikdagi yo‘lga muqobil bo‘ladi. Loyihaning umumiy qiymati – 120 mln dollar. Pulli yo‘l 4 tasmali, asfaltbeton qoplamadan iborat bo‘ladi va sutkasiga 20 mingta transport vositasini o‘tkaza oladi.

Yangi yo‘l ikki shahar o‘rtasidagi masofa vaqtini 3 barobarga qisqartirib, 1 soatdan 17 daqiqagacha tushiradi. Pulli yo‘lning boshlanish nuqtalarida va o‘rtasida terminallar joylashadi.

Narxlar qanday bo‘ladi?

Hozircha rasmiylar pulli yo‘llarda harakatlanish narxi qancha bo‘lishi haqida aniq raqamlarni ochiqlashmayapti. 2025 yilning oktyabr oyida Avtomobil yo‘llari qo‘mitasi bosh yuriskonsulti Hasan Umarov pulli yo‘ldan foydalanishdagi narx hisoblash metodikasi hukumat tomonidan tasdiqlanishini ma’lum qilgandi. Bunda stavkalarning eng yuqori cheklangan miqdorlari belgilab qo‘yilishi va investor yo‘l to‘lovini ana shu eng yuqori miqdordan oshirmasligi talab etiladi.

“Masalan, 100-200 km joyga boradigan bo‘lsa, yo‘lda nechta radarga tushadi. Bitta radarga tushsangiz ham, 200 ming so‘m to‘laysiz. Pulli yo‘lda esa, bugungi xomcho‘tlarimizga ko‘ra, 200 km harakatlanish to‘lovi 100 ming so‘m atrofida bo‘ladi. Bu hisob-kitoblar hali o‘zgarishi mumkin”, – degandi u.

Noyabr oyida transport vaziri o‘rinbosari Jasurbek Choriyev pulli yo‘llarda yo‘l haqi bir kilometr uchun 5 sentdan kam bo‘lishini bildirgandi. Yakuniy tariflar moliyalashtirish shartlari, xususiy sherik va DXSh loyihasini amalga oshirish muddatlariga bog‘liq bo‘ladi.

Source link

«Tadbirkorlik faoliyatiga noqonuniy aralashuvlarni cheklash va nazorat tadbirlarining shaffofligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi prezident farmoni qabul qilindi.

Farmonga ko‘ra, 2026 yil 1 iyuldan amaldagi funksiyalariga qo‘shimcha ravishda quyidagi yangi imkoniyatlarga ega «Yagona davlat nazorati» axborot tizimi va uning mobil ilovasi ishga tushiriladi:

– tadbirkor faoliyat yuritadigan joydagi tuman (shahar) hokimi, mahalla raisi, hokim yordamchisi, profilaktika va soliq inspektorlari haqida ma’lumot olish va ularga murojaat qilish (chat) tizimini yaratish;

– o‘tkazilgan tekshiruvlar va nazorat tadbiri hisoblanmaydigan muloqotlar natijasi bo‘yicha davlat xizmatchisi xatti-harakatlariga baho berish;

– tekshirish huquqi bo‘lmagan yoki tekshiruvga chiqishi belgilanmagan nazoratchi haqida real vaqt rejimida tadbirkorni xabardor qilish va boshqalar.

Quyidagilar 2026 yil 1 avgustdan boshlab joriy etiladi:

– nazorat qiluvchi va mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari, shu jumladan, huquqni muhofaza qiluvchi organlar mansabdor shaxslari va xodimlari (davlat xizmatchisi) hamda tadbirkorlar o‘rtasida nazorat tadbiri hisoblanmaydigan muloqotni «Yagona davlat nazorati» axborot tizimida hisobga olish tartibi;

– «Yagona davlat nazorati» axborot tizimida tadbirkorlar faoliyatida o‘tkaziladigan barcha tekshiruvlarni, shu jumladan, qo‘zg‘atilgan jinoyat ishlari doirasida o‘tkaziladigan tekshiruvlar va profilaktika tadbirlarini ro‘yxatga olishni va nazorat tadbiri hisoblanmaydigan muloqotlarni hisobga olishni ta’minlovchi «Biznes himoya» QR-kodi.

Source link

«Tadbirkorlik faoliyatiga noqonuniy aralashuvlarni cheklash va nazorat tadbirlarining shaffofligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi prezident farmoni qabul qilindi.

Farmonga ko‘ra, davlat xizmatchisi davlat organi nomidan yoki o‘zining xizmat mavqeidan foydalangan holda tadbirkor faoliyat yuritadigan binoga nazorat yoki profilaktika tadbirini o‘tkazish maqsadisiz borishi yoxud tadbirkorni boshqa joyga chaqirishi nazorat tadbiri hisoblanmaydigan muloqot (keyingi o‘rinlarda – Muloqot) sifatida baholanadi.

«Yagona davlat nazorati» axborot tizimiga muloqot haqidagi ma’lumotlarni kiritish davlat xizmatchilari uchun majburiy hisoblanadi va ushbu talabga rioya etmaganlik tegishli tartibda xizmat tekshiruvi o‘tkazilishi uchun asos bo‘ladi.

Bo‘lib o‘tgan muloqotning asosli yoki asossiz ekaniga baho berish tegishli davlat organining korrupsiyaga qarshi ichki nazorat tuzilmasi yoki ushbu funksiyani amalga oshirish yuklatilgan bo‘linma yoxud mansabdor shaxs tomonidan amalga oshiriladi.

Ayni bir tadbirkorlik sub’yekti bilan 1 yil davomida ikki va undan ortiq marotaba asossiz muloqotga kirishgan davlat xizmatchisiga quyidagi choralar qo‘llanadi:

– davlat organining korrupsiyaga qarshi ichki nazorat tuzilmasi tomonidan xizmat tekshiruvi o‘tkaziladi;

– ayni shu tadbirkorlik sub’yektida o‘tkaziladigan nazorat tadbirlariga oxirgi muloqot qayd etilgan sanadan e’tiboran 12 oy davomida ishtirok etishiga yo‘l qo‘yilmaydi;

– mazkur taqiqqa rioya etmaslik tadbirkorlik sub’yektlarining faoliyatini tekshirish tartibini buzish hisoblanadi hamda tekshirish huquqini beruvchi maxsus guvohnoma amal qilishining 3 oygacha to‘xtatib turilishiga olib keladi;

– tadbirkor faoliyatini tekshirish va ular bilan muloqot qilish tartibini surunkali tarzda buzuvchi shaxslar 6 oy muddatga Insofsiz tekshiruvchilar reyestriga kiritiladi.

Source link

Dushanbadan xorijiy valyutalar yoppasiga tushadi



Source link