Siyosat
Mashhur siyosatshunosga munosib javob – Markaziy Osiyo integratsiyasi qanday kechmoqda?
1997 yilda amerikalik mashhur siyosatshunos, AQSh prezidenti Jimmi Karter ma’muriyatida milliy xavfsizlik bo‘yicha maslahatchi bo‘lgan Zbignev Bjezinski o‘zining dunyo siyosiy tafakkuriga katta ta’sir ko‘rsatgan «Buyuk shaxmat taxtasi» kitobini yozdi.
Ushbu asarda muallif XXI asrdagi asosiy geosiyosiy raqobat Yevrosiyo hududida kechishini ta’kidlab, Markaziy Osiyoni ham ana shu katta o‘yinning muhim qismi sifatida baholagan edi.
Bjezinskiy Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin paydo bo‘lgan yangi mustaqil davlatlarning kelajagi haqida fikr yuritar ekan, mintaqadagi siyosiy beqarorlik, chegara muammolari, resurslar uchun raqobat va tashqi kuchlarning ta’siri kuchayishi mumkinligidan xavotir bildirgan.
Uning tahlillarida Markaziy Osiyo ikki tomonlama xavf ostida ko‘rilgan: bir tomondan, Rossiya, Xitoy va AQSh kabi yirik kuchlar manfaatlari to‘qnashadigan hudud sifatida; ikkinchi tomondan esa yangi mustaqil davlatlar o‘rtasida ichki ziddiyatlar kelib chiqishi mumkin bo‘lgan mintaqa sifatida.
Ammo oradan 25 yildan ortiq vaqt o‘tib, bugungi voqelik Bjezinskiy tasavvur qilgan ssenariydan ancha farq qilayotganini ko‘rsatmoqda.
Markaziy Osiyo tashqi kuchlar raqobati maydoni bo‘lib qolish o‘rniga, o‘z manfaatlari va umumiy taraqqiyotini belgilay oladigan mustaqil mintaqaviy makonga aylanib bormoqda. Xo‘sh, bunga nima sabab bo‘ldi? Axir darhaqiqat o‘z vaqtida Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida kelishmovchiliklar bo‘lib o‘tgan va hatto chegaralar minalashtirilgan ediku. Qanday qilib mintaqa o‘zaro raqobatchi davlatlardan integratsiya sari dadil ketayotgan hududga aylandi?
Hammasi haqida bir boshdan.
«Shaxmat taxtasi» yozilgan davr: xavotirlar uchun asos bor edi
Bjezinskiy o‘z kitobini yozgan davrda Markaziy Osiyodagi siyosiy vaziyat haqiqatan ham murakkab edi. 1990-yillarda yangi mustaqil davlatlar davlatchilik institutlarini shakllantirayotgan, iqtisodiy islohotlarni amalga oshirayotgan va tashqi siyosatda o‘z o‘rnini belgilayotgan edi. Ularda sobiq ittifoqdan qolgan bir qator muammolar mavjud bo‘lgan.
Eng avvalo, bu – chegara masalalari edi. Sovet davrida respublikalar o‘rtasidagi ma’muriy chegaralar mustaqillikdan keyin xalqaro davlat chegaralariga aylandi. Aholi aralash yashaydigan hududlar, anklavlar va tarixiy bog‘liqliklar bu masalalarni murakkablashtirdi.
Ikkinchi omil – suv va energetika masalasi edi. Yuqori oqimdagi Tojikiston va Qirg‘iziston bilan quyi oqimdagi O‘zbekiston, Qozog‘iston va Turkmaniston o‘rtasida suv resurslaridan foydalanish bo‘yicha turli qarashlar mavjud edi.
Uchinchi omil – xavfsizlik muhiti edi. Afg‘onistondagi beqarorlik, terrorizm va ekstremizm tahdidi mintaqadagi xavflarni oshirardi.
Shu sababli ayrim tahlilchilar Markaziy Osiyoda nafaqat tashqi kuchlar raqobati, balki davlatlar o‘rtasida jiddiy qarama-qarshiliklar ham yuzaga kelishi mumkinligini taxmin qilgan. Ta’kidlash kerakki, Bjezinskiy xavotirlari asossiz emas edi. Haqiqatdan ham mustaqillikning dastlabki yillarida Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida muammolar bo‘ldi.
O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Tojikiston munosabatlarida chegaralar, transport, suv va xavfsizlik masalalari bo‘yicha jiddiy kelishmovchiliklar kuzatildi. Davlatlar o‘rtasidagi munosabatlar sovuqlashdi, chegaralar yopildi, aholi harakati cheklandi.
Ammo mintaqada Bjezinskiy yetarlicha baholay olmagan muhim omil mavjud edi – Markaziy Osiyo xalqlarining tarixiy yaqinligi va davlatlarning o‘zaro manfaatdorligidir. Mana shu jihatlar 2016 yildan boshlab bo‘y ko‘rsata boshladi.
O‘zbekiston omili: mintaqada yangi siyosiy muhit
Markaziy Osiyodagi o‘zgarishlar haqida gapirar ekanmiz, unda O‘zbekistonning o‘rnini alohida ta’kidlab o‘tishimiz lozim bo‘ladi. 2016 yilda Shavkat Mirziyoyev O‘zbekiston Prezidenti etib saylanganidan so‘ng mamlakat tashqi siyosatida yangi bosqich boshlandi.
Yangi rahbariyatning asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan biri – qo‘shni davlatlar bilan munosabatlarni yaxshilash, ishonchni tiklash va yaxshi qo‘shnichilik muhitini yaratish bo‘ldi.
Bu yondashuvning asosiy g‘oyasi shundan iborat ediki – Markaziy Osiyodagi barqarorlik har bir davlatning alohida muvaffaqiyati emas, balki barcha mamlakatlarning umumiy manfaatidir. O‘zbekiston mintaqa markazida joylashgani va iqtisodiy hamda demografik salohiyati yuqori bo‘lgani sababli uning tashqi siyosati butun mintaqadagi muhitga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Tojikiston va Qirg‘iziston bilan munosabatlarda burilish
Shavkat Mirziyoyev siyosati natijasida O‘zbekistonning Tojikiston va Qirg‘iziston bilan munosabatlarida sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi. Ilgari murakkab bo‘lgan masalalar muzokara va o‘zaro manfaat asosida hal etila boshladi.
Chegara punktlari ochildi, savdo-iqtisodiy aloqalar kengaydi, xalqlar o‘rtasidagi munosabatlar tiklandi. Bu jarayon nafaqat ikki tomonlama aloqalarni yaxshiladi, balki butun Markaziy Osiyoda yangi siyosiy ishonch muhitini shakllantirdi.
Eng muhimi – davlatlar bir-birini xavf yoki raqib sifatida emas, balki taraqqiyot sherigi sifatida ko‘ra boshladi.
Hamkorlik – tashqi kuchlar o‘yiniga qarshi eng muhim kafolat
Bjezinskiyning asosiy tahlilida Markaziy Osiyo ko‘p jihatdan tashqi kuchlar manfaatlari kesishadigan hudud sifatida ko‘rilgan edi. Darhaqiqat, mintaqa Rossiya, Xitoy, AQSh, Yevropa Ittifoqi va boshqa kuchlar uchun strategik ahamiyatga ega.
Ammo bugungi tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, tashqi kuchlar raqobatiga qarshi turishda eng muhim omil – mintaqaning ichki birligi va davlatlar o‘rtasidagi hamkorlikdir. Agar Markaziy Osiyo davlatlari o‘zaro kelisha olmasa, tashqi kuchlarga mintaqadagi ta’sir uchun raqobat qilish osonlashadi.
Aksincha, davlatlar umumiy manfaatlar asosida harakat qilsa, mintaqa tashqi raqobat obyekti emas, mustaqil siyosiy subyektga aylanadi. Shu ma’noda, Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi hamkorlik nafaqat iqtisodiy taraqqiyot, balki geosiyosiy mustaqillikning ham muhim omilidir.
Yangi Markaziy Osiyo modeli
So‘nggi yillarda shakllangan yangi mintaqaviy model aynan shu tamoyilga asoslanmoqda.
Uning asosiy xususiyatlari:
– yaxshi qo‘shnichilik;
– o‘zaro ishonch;
– umumiy muammolarni birgalikda hal qilish;
– tashqi kuchlar o‘rtasidagi raqobatda mustaqil pozitsiyani saqlash.
Bu jarayon Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining Maslahat uchrashuvlari shakllanishiga olib keldi. Ushbu format davlatlarga o‘z muammolarini o‘zlari muhokama qilish va umumiy qarorlar ishlab chiqish imkonini berdi. Keyinchalik bu hamkorlik Ozarbayjon bilan munosabatlar orqali yanada kengaydi. Markaziy Osiyo va Ozarbayjon o‘rtasidagi yaqinlashuv transport, savdo, energetika va strategik hamkorlik sohalarida yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
Xulosa: Bjezinskiyning shaxmat taxtasi o‘zgardi
Bjezinskiy o‘z davri uchun muhim va chuqur tahlil bergan edi. U Markaziy Osiyoning strategik ahamiyatini to‘g‘ri baholadi. Ammo u mintaqaning eng muhim kuchini – davlatlarning o‘zaro yaqinlashish va hamkorlik qilish salohiyatini to‘liq hisobga olmadi.
Bugun Markaziy Osiyo urush va raqobat ehtimoli yuqori bo‘lgan hudud emas, balki hamkorlik va umumiy taraqqiyot g‘oyasi kuchayib borayotgan mintaqadir. Bu o‘zgarishda O‘zbekistonning yangi tashqi siyosati, ayniqsa Shavkat Mirziyoyevning yaxshi qo‘shnichilik va ochiq muloqotga asoslangan yondashuvi ham muhim o‘rin tutdi. Shuningdek, Mirziyoyevning tashabbusini qo‘llab quvvatlagan qo‘shni davlatlar yetakchilarini ham alohida e’tirof etish lozim.
Bjezinskiyning «shaxmat taxtasi»dagi Markaziy Osiyo katta kuchlar o‘yinining maydoni edi. Bugun esa u tobora ko‘proq o‘z taqdirini o‘zi belgilayotgan, hamkorlikka asoslangan mustaqil mintaqaviy markazga aylanmoqda.
Zafar QOSIMOV
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev rafiqasi bilan birga davlat tashrifi bilan Qirg‘izistonga keldi.
Cho‘lponota shahridagi «Issiqko‘l» xalqaro aeroportida ularni Qirg‘iz Respublikasi Prezidenti Sadir Japarov va uning rafiqasi kutib oldi.
Oliy martabali mehmonlar sharafiga ikki davlat bayroqlari ko‘tarilib, faxriy qorovul saf tortdi.
Bugun yetakchilar muzokara davomida O‘zbekiston – Qirg‘iziston strategik sheriklik munosabatlarini rivojlantirish va yangi bosqichga olib chiqish masalalarini muhokama qiladilar.
Prezidentimiz Markaziy Osiyo va Ozarbayjon davlat rahbarlarining norasmiy Maslahat uchrashuvida ishtirok etishi rejalashtirilgan.
Oliy darajadagi muzokaralar yakunida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev va Qirg‘iz Respublikasi Prezidenti Sadir Japarov Ittifoqchilik munosabatlari to‘g‘risidagi shartnomani imzoladilar.
Shuningdek, davlat rahbarlari huzurida ikki tomonlama hujjatlarni almashish marosimi bo‘ldi. Shu jumladan:
– O‘zbekiston – Qirg‘iziston davlat chegarasining uchastkalari to‘g‘risida shartnoma;
– «Chashma» bulog‘idan birgalikda foydalanish to‘g‘risida bitim;
– Davlat ijtimoiy sug‘urtasi va pensiya ta’minoti to‘g‘risida bitim;
– Oliy ta’lim sohasidagi kreditlarni o‘zaro tan olish to‘g‘risida bitim;
– Davlat chegarasi orqali o‘tkazish punktlari to‘g‘risidagi hukumatlararo bitimga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish haqida bayonnoma;
– Fuqarolarning o‘zaro kelib-ketishlari to‘g‘risidagi hukumatlararo bitimga bayonnoma;
– Qirg‘iz Respublikasining Issiqko‘l viloyati hududida joylashgan kurort-rekreatsiya xo‘jaligi obyektlari to‘g‘risidagi bitimga bayonnoma;
– 2026-2027-yillarga mo‘ljallangan madaniyat sohasidagi tadbirlar rejasi;
–2026-2027-yillarga mo‘ljallangan turizm sohasidagi qo‘shma harakatlar rejasi;
–Qirg‘iz Respublikasi Issiqko‘l viloyati Ton tumanida joylashgan «Bo‘ston» pansionati to‘g‘risida shartnoma;
– 2026-2027-yillarga mo‘ljallangan agrosanoat majmuasi sohasidagi amaliy chora-tadbirlar rejasi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Qozog‘iston Respublikasi Prezidenti Qasim-Jomart Toqayevning taklifiga binoan amaliy tashrif bilan ushbu mamlakatga keldi.
Ostona shahri aeroportida davlatimiz rahbarini Qozog‘iston Bosh vaziri Oljas Bektenov va boshqa rasmiylar kutib oldi.
Tashrif dasturiga muvofiq, O‘zbekiston Prezidenti «Kelajak o‘yinlari» uchinchi xalqaro musobaqasining tantanali ochilish marosimida ishtirok etadi.
Xitoy Xalq ozodlik armiyasi tashkil topganining 99 yilligi munosabati bilan Toshkentda tantanali qabul marosimi tashkil etildi. Unda XXRning O‘zbekistondagi elchixonasi harbiy attashesi Xan Vey nutq so‘zladi. Uning ta’kidlashicha, “o‘tgan 99 yil davomida Xitoy Kommunistik partiyasining kuchli rahbarligi ostida Xitoy Xalq ozodlik armiyasi Xitoy xalqini ozod qilish, milliy mustaqillikka erishish hamda Xitoy millatining buyuk tiklanishi yo‘lida ulkan tarixiy xizmatlarni amalga oshirdi”. Xitoy armiyasi mashaqqatli, shu bilan birga shonli taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tdi. “O‘tmishga nazar tashlar ekanmiz, Xitoy Xalq ozodlik armiyasi zaif qo‘shindan qudratli armiyaga aylandi, bir g‘alabadan ikkinchisiga erishib, mamlakat milliy xavfsizligining ishonchli tayanchi hamda jahon tinchligini himoya qilishdagi muhim kuchga aylandi”, dedi Xan Vey.
Uning qayd etishicha, bugungi kunda xalqaro vaziyat murakkab va beqaror bo‘lib, dunyoning turli hududlarida qurolli mojarolar ketma-ket yuz bermoqda. Ana shunday sharoitda Xitoy Xalq ozodlik armiyasi harbiy islohotlarni izchil chuqurlashtirib, milliy xavfsizlikni ta’minlash, Vatanning to‘liq birlashish huquqini ro‘yobga chiqarish hamda mamlakatning tinch taraqqiyot huquqini himoya qilish salohiyatini muntazam oshirib bormoqda.
Shu bilan birga, global tinchlik va mintaqaviy xavfsizlikning muhim hamda ishonchli himoyachisi sifatida Xitoy Xalq ozodlik armiyasi BMT tinchlikparvarlik operatsiyalari, dengizdagi eskort operatsiyalar, gumanitar qutqaruv ishlari va terrorizmga qarshi xalqaro hamkorlikda faol ishtirok etmoqda. Butun dunyoda tinchlik, adolat va barqarorlikni saqlashga munosib hissa qo‘shmoqda.
Bugungi kunda Xitoy BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy a’zolari orasida tinchlikparvar kuchlarni eng ko‘p yuborgan davlat hisoblanadi. Xitoy Xalq ozodlik armiyasi BMTning 29 ta tinchlikparvarlik missiyasida ishtirok etib, 50 ming nafardan ortiq harbiy xizmatchini yubordi. Hozirgi vaqtda ham qariyb 1700 nafar xitoylik tinchlikparvar harbiy xizmatchi o‘z vazifalarini bajarishda davom etmoqda.
Bundan tashqari, Xitoy harbiy-dengiz kuchlari Adan qo‘ltig‘i va Somali qirg‘oq bo‘yi suvlariga shu kungacha 45 ta eskort flotiliyasi tarkibini yubordi. Ularning tarkibida 150 dan ortiq harbiy kema va 35 mingdan ziyod harbiy dengizchi xizmat qilgan bo‘lib, ular Xitoy va xorijiy kemalar uchun 1600 dan ortiq eskort missiyasini muvaffaqiyatli amalga oshirdi.
Mazkur vazifalarni bajarish jarayonida Xitoy Xalq ozodlik armiyasi doimo “Taqdiri mushtarak insoniyat hamjamiyati” konsepsiyasiga qat’iy amal qiladi. “Biz mamlakat, irq yoki teri rangidan qat’iy nazar, barcha xalqlarga birdek munosabatda bo‘lamiz hamda butun dunyoda tinchlik, barqarorlik va osoyishtalikni ta’minlash yo‘lida izchil sa’y-harakatlarni davom ettiramiz”, dedi Xan Vey.
“Bugungi kunda xalqaro hamjamiyat tobora ko‘proq umumiy taqdir bilan chambarchas bog‘langan hamjamiyatga aylanmoqda. Xitoy har doim mojarolarni muloqot orqali, kelishmovchiliklarni esa muzokaralar yo‘li bilan hal etish tarafdori bo‘lib kelgan. Tinchlik umumiy ravnaqning asosidir, hamkorlik esa o‘zaro manfaat keltiradi.
Ma’lumki, ikki davlat rahbarlarining strategik rahbarligi ostida Xitoy va O‘zbekiston o‘rtasidagi munosabatlar “yangi davrda har tomonlama strategik sheriklik” darajasiga ko‘tarildi. Shu bilan birga, ikki mamlakat qurolli kuchlari o‘rtasidagi hamkorlik va amaliy aloqalar ham izchil chuqurlashib, kengayib bormoqda.
Qurolli kuchlarimiz o‘rtasidagi do‘stona hamkorlikni muntazam kengaytirish va mustahkamlashdan ko‘zlangan asosiy maqsad Markaziy Osiyoda tinchlik va barqarorlikni birgalikda ta’minlash hamda mintaqa davlatlarining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi uchun xavfsiz va barqaror muhit yaratish.
Kelgusida ham mamlakatlarimiz o‘rtasidagi sheriklikni yanada mustahkamlaymiz, qurolli kuchlarimiz o‘rtasidagi amaliy hamkorlikni chuqurlashtirishda davom etamiz hamda Markaziy Osiyo va butun dunyoda barqarorlik hamda taraqqiyotni ta’minlashga yanada katta hissa qo‘shishda davom etamiz”, deya so‘zlarini yakunladi XXRning O‘zbekistondagi elchixonasi harbiy attashesi Xan Vey.
Eronda 1978-1979-yillarda Shoh Muhammad Rizo Pahlaviyning xorijga qochishi va shoh rejimi ag‘darilishi ortidan 1979 yil aprel oyida tashkil etilgan Eron Islom Respublikasi ijtimoiy fanlar va xalqaro munosabatlar mutaxassislari tomonidan tushunish va tahlil qilish qiyin bo‘lgan ijtimoiy hodisa sifatida baholandi. Eron “islom inqilobi” G‘arbdagi inqiloblardan va Eronda 1905-1911-yillarda yuz bergan “konstitutsion inqilob”dan mafkuraviy jihatdan farq qiluvchi tuzilma edi.
1978-79-yillarda Eronda sodir bo‘lgan voqealar, shohning ag‘darilishi kutilmagan hodisa bo‘ldi. Eng muhimi, inqilob jarayonida Mehdi Bozirgon va Bani Sadr o‘z ta’sirini yo‘qotgandan keyin mullalarning hokimiyatni qo‘lga olishi va diniy reaksion mafkuraning jamiyatga hukmron bo‘lishi kutilmagan holat sifatida baholandi.
Inqilob jarayonida chap kuchlar faol qatnashgan bo‘lsa-da, hokimiyatning mullalar qo‘liga o‘tishi noto‘g‘ri strategiyalar, chap kuchlarning tarixiy davr mobaynida doimiy ravishda ezilib kelgani va mullalar kuchini to‘g‘ri baholay olmaslik bilan izohlandi. Shuningdek, anti imperializmga ortiqcha urg‘u berilishi va chap harakatning o‘zini islomiy harakatdan ajrata olmasligi ham bu muvaffaqiyatsizlik sabablaridan deb hisoblanadi.
1980-yillar boshida yangi rejimning zaif tomonlarini ko‘rsatgan va chap kuchlar kuchayishi mumkinligini taxmin qilgan qarashlar mavjud edi. Biroq Eron-Iroq urushi davrida oyatulloh Humayniy rahbarligida rejim mustahkamlandi, 1978-83-yillarda shohga qarshi birgalikda kurashgan liberal va chap kuchlar tazyiq va zo‘ravonlik orqali yo‘q qilindi. Bu jarayon diniy ulamolar hukmronligi ostida siyosiy va mafkuraviy jihatdan reaksion va bosimli tuzilma shakllanishiga olib keldi.
Inqilobdan oldingi yillar
Eronda neft zaxiralari nisbatan erta — 1908-yilda topilgan. 1901-yilda, neft topilmasidan oldin, uning konsessiyasi (davlat tomonidan ma’lum bir faoliyatni amalga oshirish huquqi xususiy shaxs yoki kompaniyaga ma’lum shartlar asosida berilishi) ingliz Uilyam Noks Darsiga berilgan.
XX asr boshlaridan mamlakatga kapitalistik munosabatlar kirib kela boshladi. Neft sanoatida band mehnatkashlar hisobiga ishchi sinfi shakllandi. 1905-yilgi Rossiya inqilobidan keyin Eronda 1905-1911-yillarda Konstitutsion inqilob amalga oshirildi.
Bu davrda kasaba uyushmalari paydo bo‘lib, mutlaq monarxiyaga qarshi konstitutsion harakat yuzaga keldi. Keyinchalik Eron chap harakati kuchayib borayotgan paytda qattiq bosimga uchradi.
1921-yilda Qajar sulolasi ag‘darilib, Pahlaviylar davri boshlandi. Shoh Rizo mamlakatda modernizatsiya va markazlashtirish siyosatini olib bordi.
1941-yilda, Ikkinchi jahon urushi davrida Germaniyaga yaqinlashgani uchun, Rizo shoh AQSh va Britaniya yordami bilan taxtdan tushirildi va o‘rniga o‘g‘li Muhammad Rizo Pahlaviy keltirildi. Shu bilan Eronda G‘arbga, ayniqsa AQShga yaqin rejim o‘rnatildi.
1953-yilda bosh vazir Muhammad Musaddiq AQSh Markaziy razvedka boshqarmasi (CIA) qo‘llab-quvvatlagan davlat to‘ntarishi orqali ag‘darildi. Bu voqeadan keyin mamlakatda avtoritar boshqaruv kuchaydi. 1960-yillarda “Oq inqilob” deb atalgan islohotlar amalga oshirildi. Uning asosiy qismi yer islohoti edi. Bu jarayon iqtisodiy o‘zgarishlarga olib keldi, lekin ijtimoiy tengsizlik va ziddiyatlarni ham kuchaytirdi.
Eron inqilobi jarayoni
1978-79-yillarda mamlakat bo‘ylab ommaviy qo‘zg‘olonlar boshlandi. Bu harakat AQSh imperializmi va shoh despotizmiga qarshi qaratilgan edi.
1979-yil 1-fevralda Humayniy Eronga qaytdi. 1-aprel 1979-yilda referendum orqali Eron Islom Respublikasi rasman e’lon qilindi.
Inqilobdan keyin liberallar, chap kuchlar va boshqa muxolif guruhlar o‘rtasida ichki kurash boshlandi. Oxir-oqibat mullalar barcha raqiblarni yo‘q qilib, hokimiyatni to‘liq egalladi.
Tizimning mustahkamlanishi
1980-88 yillardagi Eron-Iroq urushi rejimni mustahkamlashda muhim rol o‘ynadi. Urush muxolifatni yo‘q qilish uchun bahona sifatida ham ishlatildi.1989 yilda, Humayniy vafotidan so‘ng iqtisodiy va siyosiy islohotlar boshlandi. Prezident Hoshimiy Rafsanjoniy bozor iqtisodiga yo‘naltirilgan siyosat yuritdi.
Eronning asosiy xususiyatlari
Eron Yaqin Sharqdagi muhim davlatlardan biri. Aholining katta qismi yoshlardan iborat. Mamlakatda turli etnik guruhlar yashaydi: forslar, turklar, kurdlar, arablar va boshqalar. Rasmiy til — fors tili.
Davlat tizimida diniy rahbar asosiy siyosiy kuch hisoblanadi.
Iqtisodiyot
Eron iqtisodiyoti asosan neft daromadlariga tayanadi. Inqilobdan keyin iqtisodiyot jiddiy tanazzulga uchradi. Davlat katta sanoat tarmoqlarini milliylashtirdi, lekin bu barqaror iqtisodiy o‘sishga olib kelmadi. 1989 yildan boshlab xususiylashtirish, bozor iqtisodiyotiga o‘tish va tashqi iqtisodiy aloqalarni kengaytirish siyosati olib borildi.
Xulosa
1978-79-yillar inqilobi Eronda monarxiyani ag‘darib, siyosiy tuzumni tubdan o‘zgartirdi. Biroq iqtisodiy tizim asosan kapitalistikligicha qoldi. Mullalar hokimiyatni qo‘lga kiritgach, barcha muxolif kuchlar yo‘q qilindi va qattiq nazorat o‘rnatildi. Bugungi kunda Eron tashqi siyosatda pragmatik yo‘l tutib, iqtisodiy jihatdan G‘arb bilan hamkorlikni kengaytirishga intilayotgan davlat sifatida namoyon bo‘lmoqda.
O‘zbekistonning oltin eksporti qariyb 5 mlrd dollarga kamaydi
Mashhur siyosatshunosga munosib javob – Markaziy Osiyo integratsiyasi qanday kechmoqda?
Andijonda yerni noqonuniy sotishga uringan bankir va mashinist ushlandi
-
Iqtisodiyot4 days ago
Bank depozitlari bir yilda 118 trln so‘mga ko‘paydi
-
Dunyodan5 days ago
Yaponiyalik ayollar 41 marta rekord o’rnatdilar
-
Iqtisodiyot4 days ago
Energetika vazirligi va uning quyi bo‘g‘inlari jiddiy tanqid ostiga olindi
-
Mahalliy4 days ago
Qashqadaryoda 63 yoshli ayol universitetni muvaffaqiyatli tamomladi
-
Jamiyat5 days ago
Tavallud ayyomingiz muborak bo‘lsin, Yangi O‘zbekiston bunyodkori!
-
Jamiyat2 days ago
Davlat organlari formasiga o‘xshash kiyimlardan foydalanganlik uchun javobgarlik belgilanmoqda
-
Dunyodan4 days ago
Isroil falastinlik mahbuslarni himoya qilish uchun timsohlardan foydalanmoqchi
-
Dunyodan3 days ago
Rossiyada muhojirlar uchun patent olish va ularni uzaytirish uchun yangi shartlar belgilandi.