Iqtisodiyot
Go‘sht narxi rekord darajada oshdi. Sabab nima?
Global miqyosda mol go‘shtining bir kilogrammi uchun o‘rtacha narx 6,9 dollargacha qimmatlashdi. Bu mutlaq rekord ko‘rsatkichdir. O‘zbekistonda ham go‘sht narxining oshishi yillik inflatsiyadan 3 barobar yuqori bo‘lib qolyapti. Xo‘sh, bunga nimalar sabab bo‘lyapti?
2025 yilning sentabr oyida dunyo bo‘ylab mol go‘shtining bir kilogrammi uchun o‘rtacha narx 6,9 dollargacha qimmatlashdi. Bu 1960 yildan keyingi davrda qayd etilgan rekord ko‘rsatkich, deya xabar berdi Jahon banki.
Go‘sht narxi ketma-ket 4 oydan beri oshib boryapti. Yillik hisobda narx o‘sishi 10 foizga yaqinlashdi. Bunga asosiy sabab sifatida ishlab chiqarish hajmining qisqarishi keltirilyapti. Chunki qoramolni yetishtirish uzoq vaqt talab etadi: bitta buqa so‘yiladigan og‘irlikka yetishi uchun taxminan ikki yil kerak.
TRT nashrining yozishicha, qoramol go‘shti nafaqat cho‘chqa va parranda go‘shtidan sekin tayyor bo‘ladi, balki uni boqish ham ancha qimmatga tushadi. Ayniqsa yem-xashakka ko‘p mablag‘ ketadi. Masalan, bir kilogramm mol go‘shti ishlab chiqarish uchun 15 ming litr suv sarflanadi.
Fermerlar uchun yana bir muammo — iqlim o‘zgarishi. Qurg‘oqchilik sabab yaylovlar va ozuqa hosili qisqarib boryapti. Natijada hayvonlarni erta so‘yish boshlangan.
Mol go‘shti narxini oshirayotgan yana bir omil — Trampning boj urushi. AQShning boshqa davlatlar bilan savdo ziddiyatlari noaniqlikni kuchaytirib, savdo zanjirlarini buzyapti. Bundan tashqari, yoqilg‘i narxining oshishi fonida logistika va qayta ishlash xarajatlari ham qimmatlashgan.
Shuningdek, Yevropaning ayrim mamlakatlarida kasallik sabab qoramollarning qirilib ketishi ham ta’minot qisqarishiga olib kelgan.
Shu bilan birga, go‘sht iste’moli ham ortib boryapti. Koronavirus pandemiyasi va cheklovlardan so‘ng aholi yana faol tarzda go‘sht yeyishni boshlagan.
AQSh Qishloq xo‘jaligi vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda iste’mol qilinadigan go‘sht turlari ichida mol go‘shtining ulushi 24 foizni tashkil etadi. Bu borada cho‘chqa go‘shtining ulushi 36 foiz, parranda go‘shtining ulushi 33 foiz, qo‘y go‘shtining ulushi esa atigi 5 foiz. Dunyodagi eng yirik go‘sht yetkazib beruvchi mamlakatlar – AQSh, Braziliya va Xitoy hisoblanadi.
Mutaxassislarning ogohlantirishicha, taklif qisqarib, talab oshib borayotgani sababli narxlar doimiy tarzda qimmatlashib boradi. Natijada 10-15 yildan keyin mol go‘shti faqat badavlat odamlar sotib olishga qurbi yetadigan hashamatli taomga aylanishi mumkin.
Yaqin kelajakda iste’molchilar laboratoriyada yetishtirilgan sun’iy go‘shtga o‘tishi ehtimoli ham bor. Gollandiya, AQSh va Isroil kompaniyalari allaqachon hayvon so‘ymasdan mol go‘shti ishlab chiqarish bilan shug‘ullanyapti.
O‘zbekistonda go‘sht narxining qimmatlashishi
Statistika qo‘mitasining rasmiy raqamlariga qaraydigan bo‘lsak, sentabr oyi yakunlariga ko‘ra O‘zbekistonda suyaksiz mol go‘shtining yillik nisbatda qimmatlashishi 25,2 foiz, suyakli mol go‘shti narxining oshishi esa 23,2 foiz bo‘lgan. Oxirgi yillarda go‘sht narxining qimmatlashishiga bir nechta omillar majmuasi ta’sir qilayotgan bo‘lishi mumkin.
Birinchidan, chorva mollarini oziqlantirish uchun ajratilgan yer maydonlari qoramollar soniga mutanosib emas. Oldin mavjud bo‘lgan yaylovlar o‘rni ekinzorga aylanishi bilan nomutanosiblik kengayib boryapti. Ya’ni fermer chorvachilikni kengaytirishni istasa ham, buning uchun unda yetarli yer maydoni mavjud emas.
Yaylov chorvachiligida go‘sht mahsulotlarini ishlab chiqarishga qilinadigan xarajatlar qoramolchilikdagiga nisbatan ancha kam bo‘lib, mahsulot ishlab chiqarish tannarxning pastligi tufayli go‘sht narxini muvozanatlovchi asosiy omil hisoblanadi. Iqlim o‘zgarishi va suv tanqisligi sababli yaylovlarning qisqarishi tabiiy ravishda kuchayib boryapti. Shuningdek, buta va yarim buta o‘simliklarini o‘tin va boshqa xo‘jalik ehtiyojlari uchun chopib olish ham yaylovlar inqirozi va cho‘llanish jarayonini tezlashtirgan.
O‘z navbatida, yaylovlarning qisqarishi mavjud zaxiralardan ko‘proq foydalanishni taqozo etadi. Buning oqibatida o‘simliklarning normal o‘sib rivojlanishi va urug‘ hosil qilishi, tuproqqa urug‘larning to‘kilishi kabi muhim tabiiy jarayonlar sekinlashadi.
Ya’ni hozirgi narxlar oshishini barqarorlashtirish, bozordagi taklifni oshirish uchun birinchi navbatda mazkur ko‘p yillik tizimli muammoni hal qilish kerak bo‘ladi. Cho‘l yaylovlarining hajmi va hosildorligini oshirmay turib, ularda boqilayotgan chorva hayvonlari bosh sonini ko‘paytirishning iloji yo‘q. Masalan, ayrim mamlakatlarda yaylovlar holatini yaxshilash uchun har yili bir yillik o‘simlik urug‘larini sepish yo‘lga qo‘yilgan.
Ikkinchidan, go‘shtning katta qismi odamlar tomonidan xonadonlarda yetishtiriladi. Bunda qo‘shimcha daromad olish maqsadida yosh qoramol chorvadordan sotib olinadi va semirtirib sotiladi. Shrot va kunjara kabi mahsulotlar narxining tez o‘zgaruvchanligi, yem-xashak uchun yer maydonlarining yetarli emasligi, makkajo‘xori kabi ekinlarni ekishga qo‘yilgan norasmiy cheklovlar chorva uchun oziq-ovqat narxlarini qimmatlashtiryapti.
Narxlarning ko‘tarilishi fonida import hajmi ham oshib boryapti. Bojxona qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, joriy yilning sentabr oyida 62 mln dollarlik 14,1 ming tonna mol go‘shti import qilingan. Bu oylik nisbatda olinganda mutlaq rekord ko‘rsatkichdir. 1 kg import go‘shtning o‘rtacha bahosi 4,38 dollarni tashkil etgan. Taqqoslash uchun, o‘tgan yilning mos davrida bu ko‘rsatkich 3,73 dollarga teng bo‘lgan.
Doston Ahrorov tayyorladi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligidagi videoselektor yig‘ilishida yaqinda mamlakat hududlarida sayyohlik infratuzilmasini rivojlantirishga qaratilgan ikki yillik yirik dastur qabul qilingani ma’lum qilindi. Unga ko‘ra, 34 ta yirik turizm obyekti va 1 mingdan ortiq joylashtirish vositalari barpo etiladi. Jumladan, 200 ta yangi mehmonxona qurish rejalashtirilgan.
Misol sifatida Parkent tumanida yaqin kunlarda ochilishi kutilayotgan «Kumushkon resort» turizm majmuasi keltirildi. Qayd etilishicha, ushbu obyekt qurilishida 98 foiz mahalliy qurilish materiallaridan foydalanilgan.
Prezident hudud rahbarlari oldiga barpo etilayotgan mehmonxonalarda mahalliy materiallar ulushini kamida 95 foizga yetkazish vazifasini qo‘ydi.
Shuningdek, lok-bo‘yoq mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 119 ming tonnadan 150 ming tonnaga, santexnika mahsulotlari 1,5 million donadan 2 million donaga yetkaziladi. Shuningdek, PVX quvur va fitinglar ishlab chiqarish 255 ming tonnadan 300 ming tonnagacha oshiriladi.
Bundan tashqari, gulqog‘oz ishlab chiqarish hajmini 6 milliondan 7,5 millionga, dekorativ panellar ishlab chiqarishni esa 15 million kvadrat metrdan 18 million kvadrat metrga yetkazish vazifasi belgilandi.
O‘zbekistonda import tovarlarini erkin muomalaga chiqarish jarayoni yanada raqamlashtirilmoqda. Hukumat qaroriga muvofiq, endi mamlakat tashqarisida rasmiylashtirilgan ayrim ruxsatnoma va muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlar asosida vakolatli organlarning elektron tasdig‘ini olish amaliyoti joriy etiladi.
Hukumatning 2026 yil 24 iyundagi 324-son qarori bilan “O‘zbekiston Respublikasidan tashqarida mahsulotlarga rasmiylashtirilgan ayrim ruxsat berish xususiyatiga ega va ularning muvofiqligini tasdiqlovchi hujjatlar asosida vakolatli organlarning elektron tasdig‘ini olish amaliyotini joriy etish to‘g‘risida”gi nizom tasdiqlandi.
Mazkur nizom O‘zbekistondan tashqarida rasmiylashtirilgan ayrim ruxsatnoma va muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlar asosida vakolatli organlarning elektron tasdig‘ini olish tartibini belgilaydi.
Unga ko‘ra, importchi vakolatli organning elektron tasdig‘ini olish uchun tegishli ruxsatnoma va muvofiqlik hujjatlarini ilova qilgan holda bojxona organiga ariza taqdim etadi.
Arizada tranzit deklaratsiyasi raqami, tovarning nomi va TIF TN kodi, ishlab chiqaruvchi nomi, tovar ishlab chiqarilgan davlat, ruxsatnoma hamda muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjat rekvizitlari, shuningdek, qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa hujjatlar haqidagi ma’lumotlar ko‘rsatilishi lozim.
Bojxona organlari esa vakolatli organlar tomonidan axborot tizimi orqali yuboriladigan elektron qarorlar asosida mahsulotlarning bojxona rasmiylashtiruvini amalga oshiradi.
Yangi tartib import jarayonlarini soddalashtirish, hujjatlar almashinuvini raqamlashtirish hamda tashqi savdo operatsiyalarini tezlashtirishga xizmat qilishi kutilmoqda.
Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida o‘tgan videoselektor yig‘ilishida yirik va megaloyihalar uchun qurilish materiallari ta’minoti, mahalliy ishlab chiqaruvchilar raqobatbardoshligi hamda sohadagi moliyaviy muammolarga to‘xtalib o‘tildi. Qayd etilishicha, yirik investitsiya loyihalarini amalga oshirayotgan investorlar import qilinadigan materiallarni qo‘shilgan qiymat solig‘idan ozod qilishni so‘ramoqda.
Shu bilan birga, mahalliy ishlab chiqaruvchilar ham davlatdan teng sharoit yaratilishini talab qilmoqda. Ularning ta’kidlashicha, agar qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha imtiyozlar mahalliy mahsulotlarga ham tatbiq etilsa, ular sifat va standartlar bo‘yicha import mahsulotlari bilan raqobat qilishga tayyor.
Yig‘ilishda mutasaddilarga yirik va megaloyihalarga import hamda mahalliy mahsulotlarni yetkazib berishda teng sharoit yaratish bo‘yicha qaror loyihasini ishlab chiqish topshirildi.
Yig‘ilishda sohadagi moliyaviy holatga ham alohida e’tibor qaratildi. Ma’lum qilinishicha, ayni paytda qurilish materiallari tarmog‘idagi 457 ta korxonaning kreditlar bo‘yicha muddati o‘tgan qarzdorligi 3,5 trillion so‘mga yetgan.
Bu holatning asosiy sabablaridan biri sifatida mahsulot tannarxining yuqoriligi va ayrim turdagi mahsulotlarning bozor talablariga to‘liq javob bermayotgani ko‘rsatildi. Natijada korxonalar ishlab chiqargan mahsulotlar uchun yetarli xaridor topishda qiynalmoqda.
Prezident har bir korxona kesimida tahlil o‘tkazish va ularning moliyaviy ahvolini yaxshilash bo‘yicha alohida dasturlar ishlab chiqish zarurligini ta’kidladi.
Mutasaddilarga 457 ta korxonaning har biriga borib, ularni moliyaviy sog‘lomlashtirish bo‘yicha qisqa muddatli dastur tayyorlash vazifasi yuklatildi. Ushbu maqsadlar uchun 50 million dollar miqdorida resurs ajratilishi belgilandi.
2026-yilning yanvar–aprel oylarida O‘zbekistonga 8 ta xorijiy davlatdan jami 7,3 ming tonna kivi import qilindi. Milliy statistika qo‘mitasiga ko‘ra, ushbu mahsulot importining umumiy qiymati 2,8 million AQSh dollarini tashkil etgan.
Qayd etilishicha, kivi importi hajmi o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 2,7 ming tonnaga ko‘paygan. Bu esa yillik hisobda qariyb 59 foizlik o‘sishni anglatadi.
O‘zbekistonga eng ko‘p kivi eksport qilgan davlat Eron bo‘lgan. To‘rt oy davomida mazkur mamlakatdan 6 ming tonna mahsulot olib kelingan.
Ikkinchi o‘rinni Xitoy egallab, u yerdan 1,2 ming tonna kivi import qilingan. Shu tariqa ikki davlat umumiy import hajmining deyarli barchasini ta’minlagan.
Qozog‘istondan 27,5 tonna, Tailanddan 13 tonna va Italiyadan 3,6 tonna kivi keltirilgan. Qolgan 5,5 tonna mahsulot boshqa davlatlar hissasiga to‘g‘ri keladi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev 26 iyun kuni yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirish va sohada prokuror nazorati samaradorligini oshirish chora-tadbirlari yuzasidan taqdimot bilan tanishdi. Unda Bosh prokuratura tomonidan ishga tushirilgan “Yashirin iqtisodiyot xaritasi” platformasi haqida axborot berildi.
Foto: Prezident matbuot xizmati
Yig‘ilishda qayd qilinishicha, yashirin iqtisodiyot ulushi hali ham yuqoriligicha qolmoqda. Statistik baholashlarga ko‘ra, joriy yilning birinchi choragida kuzatilmaydigan iqtisodiyot hajmi qishloq xo‘jaligida 81,1 trillion so‘mni, savdo va xizmat ko‘rsatish sohasida 24,5 trillion so‘mni, qurilishda 23,9 trillion so‘mni, sanoatda esa 6,7 trillion so‘mni tashkil qilmoqda. Mamlakatda 2030 yilgacha yashirin iqtisodiyot hajmini ikki barobar qisqartirish, rasmiy band aholi sonini 14 million nafarga, naqdsiz to‘lovlar ulushini 75 foizga yetkazish maqsad qilingan.
Taqdimotda Bosh prokuratura tomonidan yaratilgan va sinov tariqasida ishga tushirilgan “Yashirin iqtisodiyot xaritasi” platformasining imkoniyatlari haqida axborot berildi.
Ta’kidlanishicha, platforma iqtisodiyotning 22 ta asosiy tarmog‘i, 85 ta soha, 14 ta ma’muriy hudud va 208 ta tuman-shahar kesimida yashirin aylanmalar xavfini aniqlash va mas’ullar tomonidan ularning bartaraf etilishini nazorat qilish orqali budjet daromadlarini oshirish hamda sog‘lom raqobatni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
Platformani ishlab chiqishda soliq, bojxona, moliya, iqtisodiyot, statistika, ekonometrika va ehtimollar nazariyasi yo‘nalishlari bo‘yicha bir qator malakali mutaxassislar jalb qilinib, yuzdan ortiq xavf mezonlari ishlab chiqilgan hamda ularga hudud va tarmoqlarning o‘ziga xos xususiyatlari, soliq rejimi, tovar aylanmasi, budjet uchun ahamiyati va boshqa omillarni inobatga olgan holda individual koeffitsiyentlar belgilangan. Soha va hududlar kesimida yashirin iqtisodiyot xavfi va ehtimoliy budjet yo‘qotishlarini aniqlash maqsadida platformaga 16 ta mas’ul vazirlik va idoraning axborot tizimlari integratsiya qilingan va barcha ma’lumotlarni real vaqt rejimida qayta ishlash imkoniyati yaratilgan.
Platforma tahlillari asosida yashirin iqtisodiyot xavfi va ehtimoliy budjet yo‘qotishi miqdoridan kelib chiqib, soha va hududlar avtomatik tarzda “yashil”, “sariq” hamda “qizil” toifalarga ajratiladi. Mazkur platforma orqali litsenziyasiz faoliyat yuritish, haqiqiy aylanma, ish o‘rinlari va mehnatga haq to‘lash jamg‘armasini yashirish, rentabellik va foydani kamaytirish kabi xavflar avtomatik aniqlanadi.
Taqdimotda platformaning imkoniyatlaridan foydalangan holda sohada prokuror nazoratini raqamlashtirish orqali uni yangi bosqichga olib chiqish taklif etildi.
Mazkur jarayonda yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashishga mas’ul vazirlik va idoralarning kuch va vositalari platforma tahlillari asosida manzilli yo‘naltiriladi, ularni nazorat qilishda esa inson omili yanada kamaytiriladi. Yashirin iqtisodiyot xavfi yuqori bo‘lgan soha va hududlar avtomatik tarzda aniqlanadi, sabablar tahlil qilinadi, mas’ul idoralarga manzilli topshiriqlar beriladi, ijro nazorat qilinadi va natijalar baholab boriladi.
Agar tuman yoki shahar darajasida muammo hal etilmasa, masala viloyat bosqichiga, zarur hollarda respublika darajasiga olib chiqiladi. Tizim orqali muammoning ildiz sabablari aniqlanib, uni bartaraf etish, qonunchilikni takomillashtirish va budjet daromadlarini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi.
Davlat rahbari yashirin iqtisodiyotni qisqartirishda asosiy e’tibor raqamlashtirish, ma’lumotlar almashinuvini kuchaytirish, inson omilini kamaytirish va nazoratni manzilli tashkil etishga qaratilishi zarurligini yana bir bor ta’kidladi. Mas’ullarga 1 oktyabrga qadar 70 dan ortiq axborot tizimini platformaga integratsiya qilish, 1 yanvarga qadar barcha hududlar va sohalarni ushbu platforma bilan qamrab olib, to‘liq ishga tushirish topshirildi.
Shuningdek, barcha tadbirkorlik sub’yektlari uchun teng raqobat sharoitlarini yaratish va yashirin iqtisodiyotni qisqartirishda mutasaddilarning mas’uliyatini oshirishda prokuror nazoratini kuchaytirish vazifasi qo‘yildi.
Yunusobodda hojatxonaga tushib ketgan bola qutqarildi
Qirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
O‘zbekistonda ikki yilda 34 ta yirik turizm obyekti va 200 ta mehmonxona quriladi
-
Sport4 days ago🔴 LIVE: AQSh-Eron muzokaralari va Starmer iste’fosi
-
Siyosat5 days agoPrezident Mirziyoyev Ozarbayjon elchisini oʻz nihoyasiga yetgan “Mehnat Shufrati” ordeni bilan taqdirladi
-
Iqtisodiyot5 days agoMurojaatlar bo‘yicha eng salbiy ko‘rsatkichga ega bo‘lgan banklar ro‘yxati e’lon qilindi
-
Iqtisodiyot4 days ago
Octobank xalqaro hamkorlikni va global kapital bozorlariga kirishni kengaytirmoqda: TXIF-2026 natijalari
-
Jamiyat2 days ago«Andijon polkasi» tadbiriga ketayotgan o‘quvchilar YTHga uchradi
-
Jamiyat5 days agoO‘zbekistonda aholiga tegishli avtomobillar soni qariyb 5 millionga yetdi
-
Siyosat4 days ago
O‘zbekiston uchun nimalar muhim? (video)
-
Jamiyat4 days ago
ShHT Media forumida O‘zbekistonning raqamli media taraqqiyoti tajribasi taqdim etildi