Dunyodan
Afg’onistonda xizmat qilish uchun hayotini xavf ostiga qo’ygan yagona amerikaliklar emas edi.
Frank Gardner BBC xavfsizlik bo’yicha muxbir
PA ommaviy axborot vositalari
Bomba devorlari, raketa hujumlari, oldinga ishlovchi bazalar (FOB), qo’lda yasalgan portlovchi qurilmalar (IED) … va kafeteryadagi uzun navbatlar. 2001-2021-yillarda Afg‘onistonga har qanday vazifada jo‘natilgan har bir kishi o‘sha kunlarni yorqin xotirasida qoladi.
Qandahor, Kobul yoki Kamp Bastionga parvoz qilish bilan boshlandi. Bu Qirollik havo kuchlari samolyoti uchun uzoq, sekin, yorug’liksiz tushish yoki C-130 tashish uchun tirbandlik bo’lishi mumkin. Ikkala holatda ham maqsad Tolibonning “yer-havo” raketalari tomonidan havodan uchib ketmaslik edi.
Yigirma yil davomida AQShning yordam soʻroviga javoban oʻnlab mamlakatlardan minglab harbiylar, ayollar va tinch aholi Afgʻonistonga joʻnatilgan.
Bu chaqiriq NATO Nizomining 5-moddasiga asoslanib qilingan – bu NATOning 77 yillik tarixida yagona bo’lgan – bir a’zo davlatga qilingan hujum barchaga qilingan hujum deb hisoblanadi.
Afg’onistonda Tolibon tomonidan panoh topgan Al-Qoida Nyu-Yorkdagi egizak minoralar va Vashingtondagi Pentagonga o’ralgan samolyotlarni uchirib, 3000 ga yaqin odamni o’ldirganida, Qo’shma Shtatlar 11-sentabrdagi vayronkor xurujlardan ovora edi.
AQSh harbiylari, Markaziy razvedka boshqarmasi va Afg’oniston Shimoliy alyansining birgalikdagi sa’y-harakatlari natijasida Tolibon tezda hokimiyatdan olib tashlandi.
Qirollik dengiz piyoda askarlari Britaniya maxsus kuchlari bilan tog‘lar bo‘ylab al-Qoida qoldiqlarini ta’qib qilish uchun birlashdilar, biroq hammasi Al-Qoida qoldiqlarini ovlash bilan bog‘liq bo‘ldi, chunki ko‘pchilik xavfsiz joyga qochib, Pokistonda qayta to‘plandi.
Oradan 10 yil o‘tib, AQSh harbiy-dengiz kuchlarining SEAL Team Six maxsus kuchlari Al-Qoida yetakchisi Usama bin Lodinni Pokistonning Abbotobod shahridagi villasida kuzatib borishdi.
AQSh boshchiligidagi “Ozodlik” operatsiyasi deb nomlangan operatsiyaning dastlabki ikki yili nisbatan tinch o‘tdi. 2003 yil oxiriga kelib, Amerikaning diqqati Iroqqa qaratildi, biz uchrashgan amerikalik harbiylar hatto Afg’onistonni “unutilgan operatsiya” deb ham tilga boshladilar. Ammo bu hali ham xavfli edi.
Yomg‘irga botgan Qandahor aviabazasidan men Ruminiya qo‘shinlarining navbatdagi pistirmadan ehtiyot bo‘lib, asabiy tarzda sovet davridagi zirhli mashinalarda patrulga o‘tayotganini kuzatdim.
BBC ekipaji va men Black Hawk vertolyotini AQShning Paktika tog‘li provinsiyasidagi olis olis o‘t o‘chirish stantsiyasiga uchib borar ekanmiz, “Siz hozirgina yer yuzidagi eng yomon joyga yetib keldingiz”, deb xursand bo‘lishdi.
Albatta, Tolibon quyosh botgandan keyin bazaga Xitoyda ishlab chiqarilgan raketalarni otgan, ular pora yoki majburlangan dehqonlar tomonidan ekilgan deb aytishadi.
2006-yilda Britaniya Afgʻonistonning avvallari nisbatan tinch boʻlgan qismi boʻlgan Hilmand viloyatiga qoʻshin kiritgach, hammasi oʻzgardi.
Tolibon o‘z niyatlarini ochiq-oydin bildirgan. Agar kelsang jang qilamiz, deyishdi.
Biroq, o’sha paytdagi Britaniya hukumati 3-desantchilar hozirda qatnashayotgan janglarning shafqatsizligidan hayratda qolgandek tuyuldi va ingliz parashyutchilari bazani egallab olishlariga yo’l qo’ymaslik uchun “xavfli yondashuv” deb atalgan darajada pozitsiyani minomyot va artilleriya o’qlari bilan bombardimon qildilar.
Keyingi sakkiz yil davomida, ya’ni 2014-yilda janglar tugaguniga qadar, Afg’onistonda xizmat qilish uchun hayoti va oyoq-qo’llarini xavf ostiga qo’ygan yagona amerikaliklar emas edi.
Inglizlar, kanadaliklar, daniyaliklar va estonlar eng og‘ir janglarni Qandahor va Hilmand viloyatlarida o‘tkazdilar. Shuningdek, 20 yildan ortiq jang qilib, halok bo‘lgan ko‘p afg‘onlarning jasorati va fidoyiliklariga e’tibor bermaslik ham hurmatsizlik bo‘lar edi.
Men “jangovar” dedim, lekin ko’pchilik askarlarning eng katta qo’rquvi yashirin portlovchi qurollardan yoki aql bilan yashiringan qo’lbola portlovchi qurilmalardan edi. Albatta, Tolibon erning har bir qarichini bilar va o‘z qo‘shinlari sug‘orish kanallari va kanallarini qayerdan kesib o‘tishlari va shunga mos ravishda bomba qo‘yishlari kerakligini oldindan bashorat qila olgan.
Ko’z ochib yumguncha, yorug’lik va qora tutunning ko’r-ko’rona chaqnashida, hatto 20 yoshli sog’lom, sog’lom odam ham amputatsiyalar va hayotini yakunlashi yoki halokatli tarzda o’zgartirishi mumkin bo’lgan boshqa ko’plab asoratlarga duch kelishi mumkin.
Bu IEDlar shunchalik keng tarqalgan ediki, askarlar patrullik qilayotgan FOBlarning (oldinga operatsiya bazalari) darvozasidan chiqib ketishar va agar ular urishsa, tizzasidan yuqorisi o’rniga tizzadan pastga amputatsiya qilinishini so’rashardi.
O‘shandan beri men uchratgan, dahshatli yo‘qotish va musibatlarga qaramay, vayron bo‘lgan hayotini tiklay olgan insonlarning jasorati va matonati ham kamtarlik, ham hayrat uyg‘otadi.
Bular 11-sentabr xurujlaridan so‘ng Amerikaning yordam so‘roviga javob bergan odamlarning bir nechtasi.
Mamlakat prezidentining qandaydir tarzda urushdan qochish taklifi milliy g’azabni keltirib chiqargan bo’lsa ajab emas.
Bugungi kunda texnologiya olamidagi eng dolzarb mavzulardan biri bu Meta Platforma va uning Metaverse loyihasidir. Bir paytlar “Internet kelajagi” sifatida taqdim etilgan bu g‘oya bugungi kunda o‘z ahamiyatini yo‘qotdi.
Ko‘pchilik Mark Sukerberg boshlagan bu katta tajriba haqiqatan ham muvaffaqiyatsizlikka uchradimi yoki bu shunchaki strategiyani o‘zgartirishmi, degan savolga qiziqmoqda.
Ma’lumki, Facebook 2021 yilda o’z nomini Meta ga o’zgartirdi. Bu oddiy rebrending emas edi. Kompaniya e’tiborni yangi raqamli dunyo, Metaversega qarata boshladi.
Sukerbergning tasavvuriga ko‘ra, yaqin kelajakda odamlar virtual ofislarda ishlaydi, raqamli muhitda muloqot qiladi va onlayn emas, balki “virtual hayot”da yashaydi. Buning uchun maxsus qurilmalar, platformalar va butun ekotizimlar yaratila boshlandi.
Metaverse-ni ishlab chiqish birinchi navbatda Reality Labs tomonidan amalga oshirildi. Kompaniya yiliga o’nlab milliard dollar sarfladi. Umumiy xarajatlar taxminan 60-80 milliard dollarni tashkil etdi. Bu raqam texnologiya tarixida misli ko’rilmagan.
Ammo texnologiya yagona muammo emas edi. Asosiy muammo odamlarning tayyor emasligi edi.
Birinchi navbatda, VR qurilmalari ommaviy foydalanish uchun mos emas edi. Ular qimmat, katta o’lchamli va uzoq vaqt davomida kiyinish uchun noqulay.
Ikkinchisi – tarkibning etishmasligi. Faol hayot Horizon Worlds kabi platformada shakllanmagan.
Uchinchi omil – ehtiyojning etishmasligi. Odamlar allaqachon Instagram va TikTok orqali aloqa, kontent va vaqtni o’ldiradigan ehtiyojlarini qondirishmoqda. Metaverse kerakli yangi qiymatni taqdim eta olmadi.
Yuqori xarajatlar va yomon ishlash investorlarni qo’rqitdi. Meta aktsiyalari tushib ketdi va kompaniya ichida o’z strategiyasini qayta ko’rib chiqish majburiyati bor edi.
Xarajatlar qisqartirildi, ba’zi loyihalar sekinlashdi va diqqatni boshqa sohalarga o’tkazish boshlandi.
2024 yildan boshlab sun’iy intellekt texnologiyasi butun dunyoda jadal rivojlanmoqda. Meta ham bu imkoniyatni qo’ldan boy bermadi. Xususan, kompaniya LLaMA modelini taqdim etdi va o’z mahsulotlariga sun’iy intellektni SI birinchi o’ringa qo’ygan holda joriy qila boshladi. Natijada Metaverse ikkinchi darajali loyihaga aylandi.
Rasmiy ravishda Meta Metaverse-ning to’liq o’chirilishi haqida e’lon qilmadi. Biroq, aslida, investitsiyalar sezilarli darajada kamaydi va kompaniya e’tiborini boshqa sohalarga qaratgan holda ommaviy bayonotlarda deyarli tilga olinmaydi. Demak, loyiha “muzlatilgan”.
Meta platformasi Metaverse orqali kelajakni tezlashtirishni xohladi. Ammo vaqt va texnologiya hali tayyor emasligi ma’lum bo’ldi.
Chunki bugungi kunda texnologiya olamida asosiy e’tibor Metaverse’dan sun’iy intellektga o‘tdi.
Avval xabar qilinganidek, Turkiyaning Izmir shahrida 22 yoshli o‘zbekistonlik ayol ko‘p qavatli uyning 4-qavatidan yiqilib, kasalxonaga yotqizilgan edi. O‘zbekistonning Istanbuldagi Bosh konsulligidan ma’lum qilishlaricha, shifokorlar tomonidan ko‘rsatilgan barcha zarur yordamlarga qaramay, fuqaro Sevdra Hakimjonova shifoxonada vafot etgan.
Ayni paytda O‘zbekiston Bosh konsulligi va Migratsiya agentligi tomonidan marhumlarning jasadlarini vataniga qaytarish bo‘yicha zarur tizimli ishlar amalga oshirilmoqda. Jasad 2026-yil 23-mart kuni Istanbul-Andijon reysi bilan O‘zbekistonga olib kelinishi rejalashtirilgan.
Hakimjonova Turkiya fuqarosiga (imom nikohi asosida) turmushga chiqqani, biroq bu nikoh rasman qayd etilmagani xabar qilingandi. Eri ham, o‘zi ham eshitish va nutqi zaif edi. Ular Izmirdagi erkak qarindoshlari bilan yashagan.
Hozirda ushbu holat yuzasidan Turkiya huquq-tartibot idoralari tomonidan jinoiy ish qo‘zg‘atilgan. Hozirda tergov harakatlari olib borilib, to‘plangan materiallar prokuratura tomonidan belgilangan tartibda o‘rganilmoqda.
Qo’shma Shtatlar va Isroil Eronga qarshi keng ko’lamli urush boshlaganiga 20 yildan ortiq vaqt o’tdi va AQSh armiyasida xavotir va xavotir kuchaymoqda, deb yozadi HuffPost.
28-fevralda Eronga qarshi urush boshlagan Vashington va Tel-Avivdagi rejimlar Tehron hukumati tez hujumda qulab tushishiga umid qilgan edi. Biroq ularning bu umidi amalga oshmay, Eron xalqining hukumatga qarshi birlashgani kuzatildi.
Eron Hurmuz boʻgʻozini qattiq nazorat ostiga olganidan soʻng jahon bozorida neft va gaz narxi oshib ketdi. Ayni vaqtda AQSh prezidenti Donald Tramp Eron hududiga qo‘shin kiritish, xususan, Eronning strategik ahamiyatga ega Kork orolini egallash uchun quruqlikdagi harbiy operatsiyani rejalashtirayotgani aytilmoqda.
HuffPost nashrining yozishicha, harbiylar Eronga qo‘shin kiritilishi mutlaqo halokatli harakat ekanini aytadi.
Qayd etilishicha, ayrim amerikalik askarlar Eron bilan urush tufayli haddan tashqari stress, umidsizlik va ruhiy beqarorlikni boshdan kechirganlaridan so‘ng harbiy xizmatni tark etishni rejalashtirgan.
AQShning Yaqin Sharq mintaqasidagi kuchlari, birinchi navbatda, kuchli mudofaa va rejalashtirishning yo’qligidan norozi. Eron shu paytgacha oʻz hududidagi hujumlarga AQShning Yaqin Sharqdagi harbiy obʼyektlariga raketa va uchuvchisiz samolyotlar bilan hujum qilib javob qaytargan. Urush paytida 13 nafar amerikalik askarlar halok bo‘ldi, 230 dan ortig‘i yaralandi.
“Biz Isroil uchun o’lishni xohlamaymiz. Siyosiy maydonda piyoda bo’lishni istamaymiz”, – deydi yosh askarlar.
Tahlilchilar fikricha, prezident Tramp Eronga qarshi urushni Isroil bosh vaziri Benyamin Netanyaxu bosimi ostida boshlagan, biroq hozir qiyin vaziyatdan chiqish yo‘lini topa olmadi.
HuffPost nashrining yozishicha, AQSh armiyasidagi yosh askarlar orasida Isroilga nisbatan salbiy munosabat kuchaymoqda.
NBC News o‘tkazgan so‘rov natijalariga ko‘ra, 34 yoshgacha bo‘lgan saylovchilarning 63 foizi Isroil haqida salbiy fikrda. G’azoda minglab tinch aholining o’limiga sabab bo’lgan qonli harbiy amaliyot Tel-Avivga qarshi kayfiyatni kuchaytirdi.
Urush masalalari markazi ijrochi direktori Mayk Prisonerning aytishicha, yillar davomida markazga har yili nafaqaga chiqish uchun 50 dan 80 gacha askar murojaat qilgan. Mart oyida bu raqam 1000% ga oshdi. Hozirda har kuni kamida bitta askar iste’foga chiqish uchun yordam so’ramoqda.
Albatta, 1,3 million amerikalik harbiylar orasida ommaviy iste’folar kuzatilmagan. Biroq, askarlarning noroziligi va ruhiy beqarorligi urush natijasiga ta’sir qilmadi.
Harbiylikni tark etmoqchi bo‘lgan askarlar siyosiy yetakchilar Eronga qarshi urush sabablarini tushuntira olmayapti, deb hisoblaydi. Erondagi maktabga hujum ham harbiylarning noroziligiga sabab bo‘ldi.
Xalqaro Amnistiya inson huquqlari tashkiloti Eronning Minob tumanidagi Shajaray Toiba maktabining kamida 170 kishining hayotiga zomin bo‘lgan bomba portlatilishi uchun Qo‘shma Shtatlar mas‘ul deb hisoblaydi. Xalqaro tashkilotlar xulosasiga ko‘ra, AQSh harbiylari bu hujumda asosan bolalar o‘limiga sabab bo‘lgan “Tomaxavk” raketalaridan foydalangan.
“Shajarai Toiba” maktabi 28 fevral kuni bombalangan edi. Maktab soatlarida rejalashtirilgan hujumda kamida 170 nafar o‘quvchi va o‘qituvchi halok bo‘ldi, maktab binosi butunlay vayron bo‘ldi.
AQSh hukumati, xususan prezident Tramp bu fojia uchun javobgarlikni o’z zimmasiga olishdan bosh tortmoqda. AQSh harbiylari ichida bu vaziyatdan norozilik ovozlari bor.
Faxriylar Qo’shma Shtatlar Iroq va Afg’onistonga o’xshash qimmat va uzoq davom etgan harbiy mojaroga aralashib qolganidan qo’rqishadi.
Amerikaning Eronga qarshi harbiy kampaniyasi bir oy ichida 27 milliard dollardan oshdi. Xarajatlar har kuni ortib bormoqda.
Yaqinda Tramp ma’muriyatining yuqori razvedka xizmati xodimi, Milliy aksilterror markazi direktori Jo Kent Oq uyning Eronga qarshi urushiga norozilik sifatida iste’foga chiqdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Eron Qo‘shma Shtatlar uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri tahdid emas, prezident Tramp urushni kuchli Amerika lobbisi ta’sirida va Isroil bosimi ostida boshlagan.
Eron bilan urush boshlanganidan keyin jahon energetika bozorida narxlarning keskin o’sishi kuzatildi. Prezident Tramp bir tomondan jahon energetika bozoridagi narxlarning oshishi, ikkinchi tomondan Amerika jamoatchiligi va isyonchi kuchlarning bosimi tufayli yakuniy maqsadga erishilmagan bo‘lsa-da, urushdan chiqish yo‘lini qidirayotgani aytiladi.
Qolaversa, Eron bilan urush Qo’shma Shtatlar xalqaro maydonda asosan yakkalanib qolganini ko’rsatdi. Hatto Shveytsariya kabi ittifoqchilar ham Eron bilan urush tufayli AQShga qurol eksport qilishni taqiqlagan.
Dunyodan
Prezident Trampning Eron haqidagi ijobiy fikrlari ortidan neft va gaz narxi keskin tushib ketdi
AQSh prezidenti Donald Tramp so‘nggi ikki kun ichida Eron bilan “juda yaxshi va samarali muzokaralar olib borilgani” haqida bayonot berdi.
Prezident Tramp muzokaralar bir hafta davom etishi kutilayotganini aytdi. Natijada Pentagonga Eron elektr stansiyalari va energetika infratuzilmasiga hujumlarni besh kunga kechiktirish topshirildi.
Bloomberg agentligiga ko‘ra, prezident Trampning so‘zlaridan keyin Brent markali neft narxi 14 foizga tushib ketgan. Shu bilan birga, Yevropada benzin narxi 9,3 foizga tushdi.
Shimoliy Koreya yetakchisi Kim Chen In Oliy xalq majlisidagi chiqishida Qo‘shma Shtatlarni butun dunyo bo‘ylab “davlat terrorizmi va agressiyasi”ni amalga oshirayotganlikda aybladi. Uning nutqi Shimoliy Koreya markaziy telegraf agentligi tomonidan tarqatildi.
“Insoniyatning mustaqillik va tenglik istagini zaiflashtirishdan yiroq, Amerikaning takabbur va zoʻravon siyosati Amerikaga qarshi kayfiyatni kuchaytirmoqda”, – dedi Kim Chen In.
Uning aytishicha, vaziyat mustaqillik tarafdorlarini yanada birlashtiradi va qarshilikni kuchaytiradi.
Shu bilan birga, Shimoliy Koreya yetakchisi mamlakat o‘z missiyasini davom ettirishini aytdi.
“Mustaqillik tarafdori kuchlar bu qiyinchiliklarni yengib o’tadi va ko’p qutbli va adolatli dunyo o’rnatiladi”, – dedi u.
E’tiborlisi, Shimoliy Koreya yetakchisi 2025-yil fevral oyida AQSh, Yaponiya va Janubiy Koreya harbiy ittifoqini tanqid qilib, bu hamkorlik mintaqaviy muvozanatni buzishini aytgan edi.
Shuningdek, u Koreya yarim oroliga AQSh yadroviy kuchlarining joylashtirilishini tahdid sifatida baholadi.
O‘zbekiston va Tojikiston o‘zaro tovar ayirboshlash hajmini 2030 yilga borib 2 milliard dollarga yetkazishni maqsad qilgan
Bo‘stonliqda ikki kishi mushuklarni qiynab o‘ldirdi
Futbolchilarning jismoniy holatidan xavotirdaman – Fabio Kannavaro
-
Siyosat3 days agoIslom bank ishi anʼanaviy foizlarga asoslangan modellardan nimasi bilan farq qiladi?
-
Jamiyat2 days agoO‘zbekistonda taksichilarni aldashning yangi firibgarlik usuli fosh etildi
-
Sport5 days ago
Masharipov va Fayzullayev jarohat sabab xalqaro turnirda qatnashmaydi
-
Jamiyat5 days ago
Shavkat Mirziyoyev O‘zbekiston xalqini hayit bilan tabrikladi
-
Dunyodan2 days ago
Eron tarixidagi eng katta banknotalar muomalaga chiqariladi
-
Dunyodan2 days ago
Prezident Tramp Eronga Hormuz boʻgʻozini ochish uchun 48 soat vaqt berdi
-
Jamiyat18 hours ago
O‘zbekistonliklar qaysi mamlakatlarga eng ko‘p safar qilmoqda (top-10)
-
Jamiyat3 days ago
Ramazon hayiti namozini o‘qish vaqtlari e’lon qilindi