Dunyodan
Afg’onistonda xizmat qilish uchun hayotini xavf ostiga qo’ygan yagona amerikaliklar emas edi.
Frank Gardner BBC xavfsizlik bo’yicha muxbir
PA ommaviy axborot vositalari
Bomba devorlari, raketa hujumlari, oldinga ishlovchi bazalar (FOB), qo’lda yasalgan portlovchi qurilmalar (IED) … va kafeteryadagi uzun navbatlar. 2001-2021-yillarda Afg‘onistonga har qanday vazifada jo‘natilgan har bir kishi o‘sha kunlarni yorqin xotirasida qoladi.
Qandahor, Kobul yoki Kamp Bastionga parvoz qilish bilan boshlandi. Bu Qirollik havo kuchlari samolyoti uchun uzoq, sekin, yorug’liksiz tushish yoki C-130 tashish uchun tirbandlik bo’lishi mumkin. Ikkala holatda ham maqsad Tolibonning “yer-havo” raketalari tomonidan havodan uchib ketmaslik edi.
Yigirma yil davomida AQShning yordam soʻroviga javoban oʻnlab mamlakatlardan minglab harbiylar, ayollar va tinch aholi Afgʻonistonga joʻnatilgan.
Bu chaqiriq NATO Nizomining 5-moddasiga asoslanib qilingan – bu NATOning 77 yillik tarixida yagona bo’lgan – bir a’zo davlatga qilingan hujum barchaga qilingan hujum deb hisoblanadi.
Afg’onistonda Tolibon tomonidan panoh topgan Al-Qoida Nyu-Yorkdagi egizak minoralar va Vashingtondagi Pentagonga o’ralgan samolyotlarni uchirib, 3000 ga yaqin odamni o’ldirganida, Qo’shma Shtatlar 11-sentabrdagi vayronkor xurujlardan ovora edi.
AQSh harbiylari, Markaziy razvedka boshqarmasi va Afg’oniston Shimoliy alyansining birgalikdagi sa’y-harakatlari natijasida Tolibon tezda hokimiyatdan olib tashlandi.
Qirollik dengiz piyoda askarlari Britaniya maxsus kuchlari bilan tog‘lar bo‘ylab al-Qoida qoldiqlarini ta’qib qilish uchun birlashdilar, biroq hammasi Al-Qoida qoldiqlarini ovlash bilan bog‘liq bo‘ldi, chunki ko‘pchilik xavfsiz joyga qochib, Pokistonda qayta to‘plandi.
Oradan 10 yil o‘tib, AQSh harbiy-dengiz kuchlarining SEAL Team Six maxsus kuchlari Al-Qoida yetakchisi Usama bin Lodinni Pokistonning Abbotobod shahridagi villasida kuzatib borishdi.
AQSh boshchiligidagi “Ozodlik” operatsiyasi deb nomlangan operatsiyaning dastlabki ikki yili nisbatan tinch o‘tdi. 2003 yil oxiriga kelib, Amerikaning diqqati Iroqqa qaratildi, biz uchrashgan amerikalik harbiylar hatto Afg’onistonni “unutilgan operatsiya” deb ham tilga boshladilar. Ammo bu hali ham xavfli edi.
Yomg‘irga botgan Qandahor aviabazasidan men Ruminiya qo‘shinlarining navbatdagi pistirmadan ehtiyot bo‘lib, asabiy tarzda sovet davridagi zirhli mashinalarda patrulga o‘tayotganini kuzatdim.
BBC ekipaji va men Black Hawk vertolyotini AQShning Paktika tog‘li provinsiyasidagi olis olis o‘t o‘chirish stantsiyasiga uchib borar ekanmiz, “Siz hozirgina yer yuzidagi eng yomon joyga yetib keldingiz”, deb xursand bo‘lishdi.
Albatta, Tolibon quyosh botgandan keyin bazaga Xitoyda ishlab chiqarilgan raketalarni otgan, ular pora yoki majburlangan dehqonlar tomonidan ekilgan deb aytishadi.
2006-yilda Britaniya Afgʻonistonning avvallari nisbatan tinch boʻlgan qismi boʻlgan Hilmand viloyatiga qoʻshin kiritgach, hammasi oʻzgardi.
Tolibon o‘z niyatlarini ochiq-oydin bildirgan. Agar kelsang jang qilamiz, deyishdi.
Biroq, o’sha paytdagi Britaniya hukumati 3-desantchilar hozirda qatnashayotgan janglarning shafqatsizligidan hayratda qolgandek tuyuldi va ingliz parashyutchilari bazani egallab olishlariga yo’l qo’ymaslik uchun “xavfli yondashuv” deb atalgan darajada pozitsiyani minomyot va artilleriya o’qlari bilan bombardimon qildilar.
Keyingi sakkiz yil davomida, ya’ni 2014-yilda janglar tugaguniga qadar, Afg’onistonda xizmat qilish uchun hayoti va oyoq-qo’llarini xavf ostiga qo’ygan yagona amerikaliklar emas edi.
Inglizlar, kanadaliklar, daniyaliklar va estonlar eng og‘ir janglarni Qandahor va Hilmand viloyatlarida o‘tkazdilar. Shuningdek, 20 yildan ortiq jang qilib, halok bo‘lgan ko‘p afg‘onlarning jasorati va fidoyiliklariga e’tibor bermaslik ham hurmatsizlik bo‘lar edi.
Men “jangovar” dedim, lekin ko’pchilik askarlarning eng katta qo’rquvi yashirin portlovchi qurollardan yoki aql bilan yashiringan qo’lbola portlovchi qurilmalardan edi. Albatta, Tolibon erning har bir qarichini bilar va o‘z qo‘shinlari sug‘orish kanallari va kanallarini qayerdan kesib o‘tishlari va shunga mos ravishda bomba qo‘yishlari kerakligini oldindan bashorat qila olgan.
Ko’z ochib yumguncha, yorug’lik va qora tutunning ko’r-ko’rona chaqnashida, hatto 20 yoshli sog’lom, sog’lom odam ham amputatsiyalar va hayotini yakunlashi yoki halokatli tarzda o’zgartirishi mumkin bo’lgan boshqa ko’plab asoratlarga duch kelishi mumkin.
Bu IEDlar shunchalik keng tarqalgan ediki, askarlar patrullik qilayotgan FOBlarning (oldinga operatsiya bazalari) darvozasidan chiqib ketishar va agar ular urishsa, tizzasidan yuqorisi o’rniga tizzadan pastga amputatsiya qilinishini so’rashardi.
O‘shandan beri men uchratgan, dahshatli yo‘qotish va musibatlarga qaramay, vayron bo‘lgan hayotini tiklay olgan insonlarning jasorati va matonati ham kamtarlik, ham hayrat uyg‘otadi.
Bular 11-sentabr xurujlaridan so‘ng Amerikaning yordam so‘roviga javob bergan odamlarning bir nechtasi.
Mamlakat prezidentining qandaydir tarzda urushdan qochish taklifi milliy g’azabni keltirib chiqargan bo’lsa ajab emas.