Iqtisodiyot
Mustaqillikdan keyingi 34 yil. Markaziy Osiyo davlatlari qanday rivojlandi?
Mustaqillikka erishilgan paytda Markaziy Osiyo mamlakatlarining umumiy yalpi ichki mahsuloti 47 mlrd dollar atrofida edi. Oradan 34 yil o‘tib bu miqdor 10 barobardan ko‘proqqa o‘sib, 500 mlrd dollarga yaqinlashib qoldi. Milliy iqtisodiyotlar yuqori sur’atda o‘sayotgan bo‘lsa-da, mintaqada xomashyo eksporti va pul o‘tkazmalariga qaramlik saqlanib qolyapti.
{Yii::t(}
O’tkazib yuborish 6s
O’tkazib yuborish
1991 yilda Markaziy Osiyo davlatlari birin-ketin SSSR tarkibidan chiqib, mustaqillikka erishdi. Istiqlolning dastlabki yillarida mintaqa mamlakatlarining barchasida og‘ir iqtisodiy muammolar kuzatilgan bo‘lsa-da, 90-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab milliy iqtisodiyotlar tiklana boshladi. O‘tgan davr mobaynida aholi daromadlari va turmush darajasi ham sezilarli yaxshilandi.
Xo‘sh, 1991 yildan keyingi davrda MO davlatlari qanday rivojlandi?
Aholi jon boshiga daromadlar
1991 yilning oxirida aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot hajmi Qozog‘istonda 1442 dollarni, Turkmanistonda 832 dollarni, O‘zbekistonda 658 dollarni, Qirg‘izistonda 569 dollarni, Tojikistonda esa 458 dollarni tashkil etgan.
2023 yil yakuniga kelib, bu ko‘rsatkich davlatlar kesimida quyidagicha o‘zgargan:
Qozog‘iston – 12 919 dollar;
Turkmaniston – 8232 dollar:
O‘zbekiston – 2849 dollar:
Qirg‘iziston – 1970 dollar;
Tojikiston – 1160 dollar.
O‘tgan 22 yil ichida aholi jon boshiga daromadlar Qozog‘istonda 8,9 barobarga, Turkmanistonda 9,9 barobarga, O‘zbekistonda 4,3 barobarga, Qirg‘izistonda 3,4 barobarga, Tojikistonda 2,5 barobarga oshgan.
Yalpi ichki mahsulot hajmi
1991-2023 yillar oralig‘ida O‘zbekiston yalpi ichki mahsuloti hajmi 13,8 mlrd dollardan 101,6 mlrd dollarga yoki 7,3 barobarga ko‘paygan. Bu ko‘rsatkich qo‘shni mamlakatlarda quyidagicha bo‘lgan:
Qozog‘istonda – 24,9 mlrd dollardan 262,6 mlrd dollargacha (o‘sish – 10,5 barobar);
Turkmanistonda – 3,2 mlrd dollardan 60,6 mlrd dollargacha (o‘sish – 18,9 barobar);
Qirg‘izistonda – 2,54 mlrd dollardan 14 mlrd dollargacha (o‘sish – 5,5 barobar);
Tojikistonda – 2,54 mlrd dollardan 12 mlrd dollargacha (o‘sish – 4,7 barobar);
Qayd etish lozim, xalqaro tashkilotlar va nufuzli reyting agentliklari Turkmaniston yalpi ichki mahsulotining hajmi va o‘sishi haqidagi ma’lumotlar ishonchliligiga shubha bilan qarash kerakligini ta’kidlab keladi.
Aholi sonining o‘sishi
O‘zbekiston – mintaqada eng ko‘p aholiga ega davlat. 1991 yilda mamlakat aholisi 20,4 mln bo‘lgan bo‘lsa, 2025 yilning 1 yanvar holatiga 37,5 mln nafarga yetgan.
Qozog‘iston aholisi 1991 yilda 16,8 mln kishini tashkil etgan. Mustaqillikning dastlabki yillarida bu ko‘rsatkich deyarli o‘zgarmadi. 1994 yildan to 2002 yilgacha aholi soni sezilarli darajada qisqarib bordi va 2001 yil yakunlari bo‘yicha 14,8 mln nafarga tushib qoldi. Bu – asosan mamlakatdan ko‘p sonli ruslar, nemislar, chechenlar va boshqa millatlar ko‘chib ketgani bilan ham izohlanadi. Shundan so‘ng mamlakat aholisi kichik farq bilan bo‘lsa-da o‘sa boshladi va 2025 yilning 1 yanvar holatiga qariyb 20,3 mln nafarga yetdi.
Tojikiston possovet respublikalari orasida aholi soni o‘sishi bo‘yicha 1-o‘rinda turadi. Xususan, 1991 yilda Tojikiston aholisi 5,3 mln bo‘lgan bo‘lsa, 2025 yil 1 yanvar holatiga ko‘ra, 10,5 millionga yaqinlashdi.
1991 yil SSSR tarqab ketishi arafasida Qirg‘iziston aholisi 4,4 millionni, Turkmaniston aholisi esa 3,7 mln kishini tashkil qilgan. Markaziy Osiyoning boshqa respublikalari kabi Qirg‘iziston va Turkmanistonda ham aholi soni ko‘paygan: mos ravishda 7,2 mln va 6,3 milliondan oshgan.
Mustaqillikka erishilgan paytda Markaziy Osiyoning 5 ta mamlakatida umumiy hisobda 50 milliondan ko‘proq kishi yashagan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2024 yilning oxiriga kelib 80 million kishidan oshdi. Eng katta o‘sish – Tojikiston (98 foiz) va O‘zbekistonda (84 foiz) kuzatilgan. Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Turkmanistonda ham aholi soni sezilarli darajada ko‘paygan.
Davlat qarzlari
Infratuzilma loyihalarini rivojlantirmay turib, barqaror iqtisodiy o‘sishga erishish imkonsiz. Shu boisdan bo‘lsa kerak, oxirgi yillarda Markaziy Osiyo davlatlari tashqi qarzining o‘sish sur’ati sezilarli darajada tezlashdi.
Xususan, 2025 yilning 1 yanvar holatiga, O‘zbekistonning davlat qarzi 40,2 mlrd dollarga yetgan (bir yil oldingiga nisbatan 5,3 mlrd dollarga ko‘p). Qozog‘istonning davlat qarzi esa 60,8 mlrd dollarni tashkil etadi.
2024 yil 1 yanvar holatiga, Markaziy Osiyo davlatlarining davlat qarzi miqdori va uning yalpi ichki mahsulotga nisbatan ulushi quyidagicha bo‘lgan:
Qozog‘iston – 59,8 mlrd dollar, YaIM ($259,3 mlrd)ning 23 foizi;
O‘zbekiston – 34,9 mlrd dollar, YaIM ($101,6 mlrd)ning 34,4 foizi;
Qirg‘iziston – 6,2 mlrd dollar, YaIM ($13,7 mlrd)ning 45,2 foizi;
Tojikiston – 3,6 mlrd dollar, YaIM ($12,1 mlrd)ning 30,2 foizi;
Turkmaniston – taxminan 3,8 mlrd dollar, YaIM ($75,4 mlrd)ning 5 foizi.
Korporativ tashqi qarz ham qo‘shilganda, bu miqdor Qozog‘istonda – 165,6 mlrd dollarni, O‘zbekistonda 60,2 mlrd dollarni tashkil etadi.
Transchegaraviy pul o‘tkazmalariga bog‘liqlik
Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, Markaziy Osiyo mamlakatlarida mehnat migratsiyasi millionlab fuqarolar uchun asosiy daromad manbalaridan biri bo‘lib qolyapti. 2024 yil holatiga, mehnat muhojirlarining pul o‘tkazmalari Tojikiston YaIMning 45 foizini tashkil etgan – bu nisbiy ma’noda dunyodagi eng yuqori ko‘rsatkichdir. Qirg‘izistonda pul o‘tkazmalarining YaIMdagi ulushi 24 foizga, O‘zbekistonda esa 14 foizga yetadi.
“Ushbu mamlakatlardan kelgan muhojirlar chet elda ishlash orqali o‘z daromadlarini ikki yoki uch baravar oshirishlari mumkin, bu esa ularning oilalari turmush darajasini sezilarli darajada yaxshilaydi. Xususan, Qirg‘izistonda pul o‘tkazmalari oladigan uy xo‘jaliklari orasida kambag‘allik darajasi 10 foizdan kam, ularsiz esa 50 foizdan oshgan bo‘lardi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, O‘zbekistonga pul o‘tkazmalari bo‘lmaganda mamlakatdagi kambag‘allik darajasi 9,6 foizdan 16,8 foizga oshishi mumkin”, deyiladi Jahon banki hisobotida.
Iqtisodiyotlarning murakkablik darajasi
Sobiq sovet ittifoqi davrida respublikalar markazga xomashyo yetkazib beradigan baza vazifasini bajargan. Sanoat deyarli rivojlanmagan. Shu sababli Markaziy Osiyo mamlakatlarining “iqtisodiy murakkablik” (economic complexity) darajasi hamon past bo‘lib qolyapti. Chunki ularning iqtisodiyotlari asosan xomashyo (neft, gaz, mineral resurslar) va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportiga qattiq bog‘langan.
Masalan, 2024 yilda Qozog‘iston umumiy eksportining 53 foizini neft va neft mahsulotlari tashkil qilgan, O‘zbekiston eksportida oltinning ulushi qariyb 28 foiz bo‘lgan. Turkmaniston iqtisodiyoti esa butunlay tabiiy gaz eksportiga bog‘liq.
Albatta, resurslar islohotlarning boshlanishida ustunlik berishi mumkin, ammo keyinchalik davlat institutlari rivojlanishi va bu iqtisodiyotda ham o‘z aksini topishi kerak. Masalan, 2014 yilda neft narxining arzonlashishi Qozog‘iston iqtisodiyotida turg‘unlik boshlanishiga sabab bo‘lgan.
Economic complexity index – mamlakatning iqtisodiy bilim va qobiliyatlarini aks ettiradi. Yuqori ECI ko‘rsatkichiga ega mamlakatlar (masalan, Yaponiya, Germaniya) odatda ishlab chiqarish murakkab va kam uchraydigan mahsulotlarni eksport qiladi. Past ECI’ga ega mamlakatlar esa (masalan, neftga bog‘liq iqtisodiyotlar) kamroq turdagi mahsulot eksport qiladi. ECI ikkita asosiy o‘lchovga tayanadi:
Diversifikatsiya. Mamlakat eksport qiladigan mahsulotlarning soni, ya’ni eksport savatchasidagi mahsulotlarning xilma-xilligi.
Ubikvitet (umumiylik): Ushbu mahsulotlarni eksport qila oladigan boshqa mamlakatlar soni, ya’ni mahsulotning qanchalik “nodir” yoki “maxsus” ekani.
2023 yilda e’lon qilingan indeksda 132 mamlakat ichida O‘zbekiston 66-o‘rinni, Qirg‘iziston 72-o‘rinni, Qozog‘iston 86-o‘rinni, Turkmaniston 107-o‘rinni, Tojikiston 110-o‘rinni egallagan. Mintaqa mamlakatlarining birortasi reytingda musbat ball ololmagan.
Asosan xomashyo eksport qilishga bog‘langan iqtisodiyot aholining aksariyat qismini yetarli darajadagi daromad bilan ta’minlay olmaydi. Murakkablik darajasini oshirmay turib, aholi orasidagi tengsizlikni bartaraf etish juda qiyin.
Amalga oshmagan integratsiya
Markaziy Osiyo davlatlari integratsiya ustida o‘tgan asrning 90-yillaridan beri bosh qotirib keladi. Biroq qator ichki va tashqi omillar bu jarayonni to‘liq amalga oshirishga xalaqit qilyapti.
1994 yilda O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Qozog‘iston ishtirokida Markaziy Osiyo iqtisodiy hamjamiyati tuzilib, unga 1998 yilda Tojikiston ham a’zo bo‘lib kiradi. 2002 yilda hamjamiyat nomi Markaziy Osiyo hamkorligi tashkiloti (MOHT)ga o‘zgartirilib, tuzilmaga 2004 yilda mintaqa tashqarisidagi Rossiya qo‘shiladi va qutblar muvozanatini o‘zgartirib yuboradi.
MOHTga a’zo davlatlar parallel ravishda Moskva yetovidagi Yevrosiyo iqtisodiy hamjamiyati (YeIH)ga ham a’zo edi. Bir yil o‘tib, 2005 yilda «ikkala tashkilot vazifalari takrorlanmoqda» degan vaj bilan, Markaziy Osiyo davlatlarining Rossiyadan mustaqil bo‘lgan o‘zaro integratsiyasiga chek qo‘yiladi. Shundan beri mintaqada mustaqil integratsion tashkilot tuzilmadi.
Davlat rahbarlari o‘rtasidagi siyosiy nizolar esa o‘zaro savdo aloqalarining keskin yomonlashishiga olib kelgan. Masalan, O‘zbekiston va Tojikiston o‘rtasidagi o‘zaro savdo hajmi 2007 yildagi 300 million dollardan 2014 yilda 2,1 million dollargacha qisqargan.
Shuningdek, Afg‘onistondagi siyosiy inqiroz, Tojikistondagi fuqarolar urushi, Qirg‘izistondagi inqiloblar ham uzoq yillar Markaziy Osiyo mamlakatlarining investitsiyaviy jozibadorligiga jiddiy putur yetkazdi. Notinch vaziyat endigina mustaqillikka erishgan yosh davlatlarga harbiy sohaga katta mablag‘ ajratishni taqozo qiladi. Bu omillar mintaqa davlatlarining iqtisodiy rivojlanishiga o‘z ta’sirini o‘tkazmasdan qolmadi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, MDH mamlakatlarining iqtisodiy o‘sishida Rossiyaga yuqori bog‘liqlik saqlanib qolgan bo‘lib, agar Rossiyada krizis holati yuzaga kelsa, bu boshqalarga ham ta’sir qiladi. Shu jihatdan mintaqa mamlakatlariga rasmiy Moskva va dunyoning qolgan qismidagi davlatlar bilan aloqalarni muvozanatlash og‘ir muammo bo‘lib qolyapti.
Bundan tashqari, MO mamlakatlarida davlatning iqtisodiyotdagi hukmron mavqeyi saqlanib qolgan, bozor iqtisodiyotiga o‘tish hali tugallanmagan. Xomashyo eksportiga qaramlik ham davom etyapti.
Doston Ahrorov tayyorladi.
Xorijiy valyutalar ko‘tarilib bormoqda
Source link
Muborak tumanida “Muborak innovatsion sanoat zonasi” maxsus iqtisodiy zonasi tashkil etiladi, 15 ming gektar yer maydonlarida chorva ozuqasi yetishtiriladi.
Prezidentning “Qashqadaryo viloyatini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlarni yanada jadallashtirish to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.
Qarorga ko‘ra, Muborak tumani “Konchilar” MFY hududidagi 200 gektar yer maydonida “Muborak innovatsion sanoat zonasi” maxsus iqtisodiy zonasi tashkil etiladi.
Chiroqchi tumanida “Sohil bo‘yi” majmuasini rivojlantirish va boshqarish bilan bog‘liq vazifa va funksiyalar Qashqadaryo viloyati hokimligi huzuridagi Qashqadaryo viloyatida turizm infratuzilmasini rivojlantirish va boshqarish departamentiga yuklanadi.
Shahrisabz tumanida “Quva agrostar”, Qamashi tumanida “Yangiyo‘l agrostar”, Ko‘kdala tumanida “Mirzacho‘l agrostar”, G‘uzor tumanida “Navoiy agrostar” MChJlarning loyiha ofislari tashkil qilinadi.
Qashqadaryo viloyatida 15 ming gektar, shundan 2026 yilda o‘zlashtiriladigan 5,2 ming gektar yer maydonlarida chorva ozuqasi yetishtiriladi.
2026 yil davomida maktabgacha ta’lim bilan qamrov darajasi 80 foizdan past bo‘lgan 12 ta tumanda 350 ta nodavlat oilaviy maktabgacha ta’lim tashkilotlari tashkil etiladi.
120 ta maktabgacha ta’lim tashkilotlari 1 yillik maktabga tayyorlov guruhlarini tashkil etish uchun zarur jihozlar bilan ta’minlanadi.
Germaniya Federativ Respublikasi bilan hamkorlikda 2026 yildan yoshlarni nemis tili va kasbga o‘qitish orqali Yevropa davlatlariga tashkillashtirilgan mehnat migratsiyasiga yuborish dasturi amalga oshiriladi.
“Yostiq ostida” saqlanadigan pullar jamiyatga foyda keltirmaydi: pul qo‘ldan qo‘lga o‘tsa, banklarda aylansa, foyda manbasiga aylanadi. Turib qolgan pullar iqtisodiyotda ishlay boshlasa, ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish, tadbirkorlik va yangi ish o‘rinlarini yaratishga xizmat qiladi. Islomiy moliya – ishlamay yotgan pullarni “hayotga” chaqiruvchi omillardan biri.
Amalda aholi qo‘lidagi mablag‘larning salmoqli qismi hali ham rasmiy moliyaviy tizimdan chetda qolmoqda. Bu holatni Markaziy bankning 2025 yilda 1200 nafar respondent ishtirokida o‘tkazilgan milliy so‘rovi ham tasdiqlaydi. Unga ko‘ra, aholining qariyb 50 foizi jamg‘armasini bankda emas, balki uyida yoki hamyonida naqd shaklda saqlashini aytgan. Atigi 7 foiz aholi mablag‘ini rasmiy jamg‘arma vositalari orqali saqlayotganini bildirgan. Yana qariyb 8 foiz respondent mablag‘ini chorva, mol-mulk yoki boshqa usullarda saqlayotgani, taxminan 7 foizi esa norasmiy jamg‘arma guruhlarida pul jamg‘arishi qayd etilgan.
Bu raqamlar iqtisodiyotda ishlashi mumkin bo‘lgan sezilarli ichki moliyaviy resurs hali to‘liq bank va moliya tizimi orqali iqtisodiy aylanmaga jalb etilmaganini ko‘rsatadi.
Masala faqat odamlar pulni qayerda saqlayotganida emas, asosiy savol – nega vatandoshlarning yarmi amaldagi moliyaviy vositalarni o‘ziga mos deb bilmayotganida.
Kimdir mablag‘ini tez ishlatish uchun naqd saqlaydi, kimdir rasmiy moliyaviy mahsulotlarga ishonmaydi, yana kimdir puli aniq aktiv, real tovar yoki tushunarli loyiha bilan bog‘langan holda ishlatilishini afzal ko‘radi. Demak, bu yerda gap faqat moliyaviy odatlarda emas, balki bozorda ishonchli, sodda va ehtiyojga mos vositalar yetarli emasligida.
Pulni uyda saqlash kam holatlarda iqtisodiy jihatdan samarali. Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yil dekabr yakunida yillik inflatsiya 7,3 foizni tashkil qilgan. Yil boshida 1 dollar 12 904,91 so‘m bo‘lgan bo‘lsa, yil oxirida 12 025,33 so‘mni tashkil etgan. Bu raqamlar – “mablag‘ni passiv holda saqlab turish foydalimi?” degan savolga javob.
Moliyaviy bozorda tanlov va ehtiyojga mos yechimlar yetarli bo‘lmagani aholi jamg‘armalarining ishlamay yotishiga, qiymatini yo‘qotishiga sabab bo‘lyapti.
Bu joyda islomiy moliya haqida so‘z ochish o‘rinli bo‘ladi.
Islomiy moliyaga faqat diniy yoki tor ixtisoslashgan moliyaviy yo‘nalish sifatida emas, balki iqtisodiyotga kirmay turgan mablag‘ni rasmiy va ishonchli mexanizmlar orqali aylanmaga jalb qilish vositasi, bozorda hozircha to‘liq qamrab olinmagan talabga javob berish vositasi sifatida qarash kerak.
Agar turli ehtiyoj va qarashlarga mos moliyaviy vositalar bo‘lsa, iqtisodiyot ham kengroq qatlamni faollikka jalb qila oladi.
Bunday qo‘shimcha moliyaviy yo‘nalishga O‘zbekistonda real iqtisodiy ehtiyoj bormi? Bor. Jahon bankining 2025 yil dekabr oyidagi rasmiy ma’lumotiga ko‘ra, O‘zbekistonda mikro, kichik va o‘rta biznes jami tadbirkorlik sub’yektlarining 90 foizidan ortig‘ini tashkil qiladi, umumiy bandlikning 75 foizini ta’minlaydi va yalpi ichki mahsulotning taxminan 55 foizini yaratadi. Biroq aynan shu segment kapitalga chiqishda jiddiy to‘siqlarga duch kelmoqda: mikro, kichik va o‘rta biznes sub’yektlarining uchdan biridan ko‘prog‘ida bank hisobvarag‘i yo‘q, savdolarning 30 foizidan kami elektron shaklda amalga oshiriladi, kreditdan foydalanish darajasi esa hali ham pastligicha qolmoqda.
Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda mikro, kichik va o‘rta biznesning kreditga bo‘lgan ehtiyoji taxminan 13 milliard dollarga baholangan, bu yo‘nalishda 6 milliard dollarlik moliyalashtirish bo‘shlig‘i mavjud.
Shu bilan birga, biznesini kengaytirishni maqsad qilgan korxonalar faqat kredit emas, balki xususiy kapital investitsiyalariga ham ehtiyoj sezmoqda. Bu sohadagi talab 20–30 milliard dollar deb baholangan. Biroq mamlakatda faoliyat yuritayotgan uchta xususiy kapital fondining jami majburiyat olingan kapitali atigi 2 milliard dollarni tashkil etadi. Bu esa masala faqat moliya yetishmasligida emas, balki iqtisodiyotning faol qismi uchun mos va yetarli moliyaviy instrumentlar hali ham cheklanganini ko‘rsatadi.
Shu nuqtadan qaralganda, islomiy moliyaning amaliy ahamiyati yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Chunki ko‘p tadbirkorlarga shunchaki naqd pul emas, balki aniq ehtiyojiga mos moliyalashtirish kerak bo‘ladi: kimgadir uskuna zarur, kimgadir xomashyo, kimgadir tovar zaxirasi, kimgadir transport, kimgadir ishlab chiqarish buyurtmasini bajarish uchun aylanma resurs zarur bo‘ladi. Islomiy moliyada murobaha orqali tovar yoki uskuna olib berish, ijara orqali aktivdan foydalanish, salam va istisna orqali qishloq xo‘jaligi va ishlab chiqarishni moliyalashtirish, ayrim hollarda esa sherikchilik asosida moliyalashtirish ham mumkin. Shu jihatdan, u real sektor ehtiyojlariga yaqinroq mos keladi va ayniqsa savdo, xizmat ko‘rsatish, logistika, qishloq xo‘jaligi hamda kichik ishlab chiqarish sohalari uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Yana bir muhim tomoni – u iqtisodiyotni tartibga va shaffoflikka yaqinlashtiradi. Albatta, islomiy moliya yakka o‘zi yashirin iqtisodiyotni bartaraf etib qo‘ymaydi. Lekin u ayrim norasmiy aylanmalarni qisqartirishga yordam berishi mumkin. Chunki bunday moliyalashtirish shakllarida odatda real tovar, real xizmat, aniq shartnoma, hisob-faktura, elektron to‘lov va hujjatlashtirish muhim o‘rin tutadi. Natijada iqtisodiy operatsiyalar norasmiy va “ko‘rinmaydigan” holatdan rasmiy, hujjatlashgan va hisobli shaklga o‘tadi. Bu esa nafaqat biznes uchun, balki banklar, investorlar va regulyator uchun ham muhim.
O‘zbekiston iqtisodiyotida moliyalashtirishga bo‘lgan talab yuqori. Shuning uchun bu ehtiyojni faqat an’anaviy moliya tizimi orqali emas, balki turli moliyaviy mexanizmlar orqali qoplash zarur. Agar shunday sharoitda moliyaviy tizimga ishonchli, huquqiy jihatdan tartibga solingan va turli ehtiyojlarga mos yangi vositalar kiritilsa, bu ichki resurslarni iqtisodiyotga jalb qilish imkoniyatini kengaytiradi. Bu yerda masala faqat “yangi mahsulot”da emas, balki iqtisodiyotga qo‘shimcha resurs jalb qilish va ishonchni yanada mustahkamlashdadir.
O‘zbekistonda islomiy moliya endi nazariy muhokama bosqichida emas. Senat 2026 yil 5 fevralda islomiy bank faoliyatini joriy etishga oid qonunchilik o‘zgarishlarini ma’qulladi. Endi asosiy vazifa uni faqat huquqiy jihatdan joriy etish emas, balki real iqtisodiy ehtiyoj, bozor talabi va aniq moliyaviy mahsulotlar bilan ta’minlashdan iborat.
Islomiy moliyaning muhim qirrasi shundaki, u faqat tijorat bilan cheklanib qolmay, ijtimoiy sohaga yo‘naltirilayotgan mablag‘larni ham tartibli, shaffof va barqaror mexanizmlar orqali boshqarish imkonini beradi. Shu jihatdan vaqf va xayriya institutlari iqtisodiyotga to‘liq kirmay turgan resurslarni samarali ishga solishning ijtimoiy ko‘rinishi sifatida ahamiyatga ega.
2026 yil 17 fevraldagi prezident qarori bilan Ramazon oyida ehtiyojmand aholini qo‘llab-quvvatlash uchun “Vaqf” xayriya jamoat fondiga 800 milliard so‘m ajratilishi ham bu yo‘nalishga davlat darajasida e’tibor ortib borayotganini ko‘rsatadi. Shu bois, kelgusida vaqf qonunchiligini ishlab chiqish va vaqfga ixtisoslashgan moliyaviy institut yoki Vaqf bankini tashkil etish ijtimoiy mablag‘larni yanada samarali, shaffof va uzluksiz boshqarishga xizmat qilishi mumkin.
Masala yangi shior o‘ylab topish emas, iqtisodiyotga kirmay turgan mablag‘larni ishga solish, ichki jamg‘armalarni faollashtirish, kichik va o‘rta biznes uchun mos moliyaviy yechimlar yaratish va ayrim norasmiy aylanmalarni shaffof maydonga olib chiqish. Islomiy moliyaning O‘zbekiston uchun ahamiyati xususan shu bilan muhim. Darvoqe, u mavjud moliya tizimiga to‘siq yoki xavf emas, aksincha, uni to‘ldiruvchi, iqtisodiyotga yangi resurs, yangi tanlov va yangi imkoniyat olib kiruvchi qo‘shimcha mexanizmdir.
Iskandar Tursunov
islomiy moliya bo‘yicha mutaxassis
Al Muamalat Consulting asoschisi va direktori
O‘zbekiston va Pokiston o‘rtasida qishloq xo‘jaligi sohasidagi hamkorlikni kengaytirish doirasida paxtachilik klasterlari tizimini joriy etish masalasi muhokama qilindi.
Toshkent viloyati hokimi Zoyir Mirzayev hamda O‘zbekiston elchisi Alisher To‘xtayev Lahor shahrida Panjob viloyati qishloq xo‘jaligi vaziri o‘rinbosari Iftixor Ali Sahu va chorvachilik hamda sutchilik vaziri o‘rinbosari Ahmad Aziz Tarar bilan uchrashuv o‘tkazdi.
Muloqotda Pokiston tomoni O‘zbekistonda prezident Shavkat Mirziyoyev rahnamoligida amalga oshirilayotgan qishloq xo‘jaligi islohotlarini yuqori baholab, ayniqsa paxtachilik klasterlari samarali yo‘lga qo‘yilganini ta’kidladi.
Shuningdek, mazkur ilg‘or tajribani Pokistonda joriy etish orqali sohani yanada rivojlantirish muhimligi qayd etildi.
Uchrashuv davomida Panjob viloyatining qishloq xo‘jaligi va chorvachilik sohasidagi salohiyati bilan tanishildi. Qayd etilishicha, ushbu hudud mamlakatdagi qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining qariyb 70 foizini ishlab chiqaradi.
Tomonlar sut va go‘sht mahsulotlari eksporti, zotdor chorvachilikni rivojlantirish, sun’iy urug‘lantirish va genetika sohalarida hamkorlik qilish, shuningdek, teri mahsulotlarini qayta ishlash bo‘yicha qo‘shma loyihalarni amalga oshirish masalalarini ham muhokama qildi.
O‘zbekiston vakillari esa sholi va kartoshka yetishtirish, urug‘chilik bo‘yicha ilmiy-tadqiqot ishlarini yo‘lga qo‘yish, qo‘shma korxonalar tashkil etish hamda go‘sht yetishtirish yo‘nalishida loyihalarni amalga oshirish bo‘yicha takliflarini ilgari surdi.
Shu bilan birga, Toshkent va Panjob viloyatlarida savdo uylari va logistika markazlarini tashkil etish, tekstil va charm mahsulotlari uchun shourumlar ochish tashabbusi ham qo‘llab-quvvatlandi.
Tomonlar ushbu tashabbuslar ikki hudud o‘rtasidagi iqtisodiy hamkorlikni yanada mustahkamlashga xizmat qilishiga ishonch bildirdi.
16 apreldan Namangan viloyatida boshlanadigan eksperiment nogironligi bo‘lgan shaxslar, boquvchisini yo‘qotgan oilalar, ijtimoiy himoya reyestriga kiritilgan fuqarolar va boshqa imtiyozli toifalar uchun qo‘llanilmaydi, deya ma’lum qildi Soliq qo‘mitasi. Qo‘mita, shuningdek, “abonent hisobida pul bo‘lsa ham svet o‘chaveradi” degan talqinni rad etdi.
Avval xabar berilganidek, 16 apreldan boshlab Namangan viloyatida mol-mulk va yer soliqlari bo‘yicha umumiy summasi 1 mln so‘mdan oshgan qarzdorlikni undirish uchun eksperiment tariqasida elektr energiyasining billing tizimi mexanizmidan foydalanib ko‘riladi.
Soliq qo‘mitasi ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan “svet uchun balansda pul bo‘lsa ham, svet o‘chiriladi” degan mazmundagi talqinni rad etdi.
Qo‘mitaga ko‘ra, soliq qarzdorligi 1 mln so‘mdan oshgan jismoniy shaxslar “bir necha bosqichda ogohlantirilgandan keyin ham qarzdorlikni to‘lamagan taqdirda”, elektr energiyasi o‘chirilmaydi, balki elektr uchun to‘lov qilishga vaqtincha cheklov kiritiladi.
Cheklov aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj quyidagi toifalariga qo‘llanilmaydi:
nogironligi bo‘lgan shaxslar (1 va 2-guruh);
boquvchisini yo‘qotgan oilalar;
ijtimoiy himoya reyestriga kiritilgan fuqarolar;
qonunchilikda belgilangan boshqa imtiyozli toifalar.
“Namangan viloyatida bugungi kunda 1 mln so‘mdan yuqori qarzdorligi mavjud jismoniy shaxslar soni 45,8 ming nafarni tashkil etadi. Bu esa jami 531,2 ming nafar soliq to‘lovchining 8 foizidir”, – deyiladi rasmiy axborotda.
Ulardan qanchasi yuqorida sanab o‘tilgan imtiyozli toifalarga kirmasligi xabarda keltirilmagan.
Mazkur tizim 16 apreldan eksperiment tariqasida Namangan viloyatida yo‘lga qo‘yiladi. Eksperiment natijalaridan kelib chiqib mazkur tajribani boshqa hududlarda joriy etish yoki etmaslik yuzasidan 2026 yil 1 oktyabrga qadar Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritiladi. Ya’ni elektr energiyasining billing tizimi mexanizmi to‘g‘ridan to‘g‘ri barcha hududlarda joriy etilmaydi.
Soliq qo‘mitasining eslatishicha, jismoniy shaxslarning 1 mln so‘mdan yuqori soliq qarzdorligi qonunchilikka muvofiq sud tartibida undirilishi ham mumkin, lekin bu qo‘shimcha davlat boji va ijro yig‘imlariga sabab bo‘ladi.
Eslatib o‘tamiz, 2025 yildan boshlab barcha hududlarda chiqindi qarzdorligi uchun abonentning elektr energiyasiga to‘lov qilish imkoniyatini cheklab qo‘yish yo‘lga qo‘yilgan edi.
2026 yil 1 iyuldan e’tiboran esa, “kvartplata”ni har oyning 15-sanasigacha to‘lamagan mulkdorlar ham elektr energiyasiga to‘lov qilolmay qoladi.
Qayd etish lozim, chiqindi qarzdorligini elektr to‘loviga bog‘lash – qonun orqali yo‘lga qo‘yilgan edi. Soliq va “kvartplata” bo‘yicha qarzlarni ham shu mexanizm orqali undirish masalasi hozircha qonunlarga kiritilmagan.
Xorijiy valyutalar ko‘tarilib bormoqda
Islom sivilizatsiya markazi faoliyatini boshladi
Abduqodir Husanov eng kam qadrlanadigan futbolchilar ro‘yxatidan joy oldi
-
Jamiyat5 days ago
Raqamli texnologiyalar vazirining birinchi o‘rinbosari Olimjon Umarov lavozimidan ozod etildi
-
Dunyodan5 days ago
Prezident Tramp yashirishga uringan Eronga qarshi urush sababi ma’lum bo’ldi
-
Jamiyat5 days agoadolat izlagan dehqonning 7 yillik sarguzashtlari
-
Iqtisodiyot2 days ago«Yomg‘ir va qorda ham foydalanishga tayyor bo‘ladi» – Toshkent-Andijon pulli yo‘li haqida nimalar ma’lum?
-
Sport4 days agoFutbol bo‘yicha O‘zbekiston ayollar terma jamoasi Osiyo kubogi chorak finalida yirik hisobda mag‘lub bo‘ldi
-
Turk dunyosi3 days agoTurkiyaning Baykal K2 bir tomonlama hujumga uchragan uchuvchisiz samolyotining toʻda harakatini sinovdan oʻtkazdi
-
Dunyodan4 days ago
Iroq g‘arbida AQShning yonilg‘i quyuvchi samolyoti urib tushirildi
-
Jamiyat4 days agoorzularni umringiz evaziga sotib olasiz / 5 daqiqa