Iqtisodiyot
Mustaqillikdan keyingi 34 yil. Markaziy Osiyo davlatlari qanday rivojlandi?
Mustaqillikka erishilgan paytda Markaziy Osiyo mamlakatlarining umumiy yalpi ichki mahsuloti 47 mlrd dollar atrofida edi. Oradan 34 yil o‘tib bu miqdor 10 barobardan ko‘proqqa o‘sib, 500 mlrd dollarga yaqinlashib qoldi. Milliy iqtisodiyotlar yuqori sur’atda o‘sayotgan bo‘lsa-da, mintaqada xomashyo eksporti va pul o‘tkazmalariga qaramlik saqlanib qolyapti.
{Yii::t(}
O’tkazib yuborish 6s
O’tkazib yuborish
1991 yilda Markaziy Osiyo davlatlari birin-ketin SSSR tarkibidan chiqib, mustaqillikka erishdi. Istiqlolning dastlabki yillarida mintaqa mamlakatlarining barchasida og‘ir iqtisodiy muammolar kuzatilgan bo‘lsa-da, 90-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab milliy iqtisodiyotlar tiklana boshladi. O‘tgan davr mobaynida aholi daromadlari va turmush darajasi ham sezilarli yaxshilandi.
Xo‘sh, 1991 yildan keyingi davrda MO davlatlari qanday rivojlandi?
Aholi jon boshiga daromadlar
1991 yilning oxirida aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot hajmi Qozog‘istonda 1442 dollarni, Turkmanistonda 832 dollarni, O‘zbekistonda 658 dollarni, Qirg‘izistonda 569 dollarni, Tojikistonda esa 458 dollarni tashkil etgan.
2023 yil yakuniga kelib, bu ko‘rsatkich davlatlar kesimida quyidagicha o‘zgargan:
Qozog‘iston – 12 919 dollar;
Turkmaniston – 8232 dollar:
O‘zbekiston – 2849 dollar:
Qirg‘iziston – 1970 dollar;
Tojikiston – 1160 dollar.
O‘tgan 22 yil ichida aholi jon boshiga daromadlar Qozog‘istonda 8,9 barobarga, Turkmanistonda 9,9 barobarga, O‘zbekistonda 4,3 barobarga, Qirg‘izistonda 3,4 barobarga, Tojikistonda 2,5 barobarga oshgan.
Yalpi ichki mahsulot hajmi
1991-2023 yillar oralig‘ida O‘zbekiston yalpi ichki mahsuloti hajmi 13,8 mlrd dollardan 101,6 mlrd dollarga yoki 7,3 barobarga ko‘paygan. Bu ko‘rsatkich qo‘shni mamlakatlarda quyidagicha bo‘lgan:
Qozog‘istonda – 24,9 mlrd dollardan 262,6 mlrd dollargacha (o‘sish – 10,5 barobar);
Turkmanistonda – 3,2 mlrd dollardan 60,6 mlrd dollargacha (o‘sish – 18,9 barobar);
Qirg‘izistonda – 2,54 mlrd dollardan 14 mlrd dollargacha (o‘sish – 5,5 barobar);
Tojikistonda – 2,54 mlrd dollardan 12 mlrd dollargacha (o‘sish – 4,7 barobar);
Qayd etish lozim, xalqaro tashkilotlar va nufuzli reyting agentliklari Turkmaniston yalpi ichki mahsulotining hajmi va o‘sishi haqidagi ma’lumotlar ishonchliligiga shubha bilan qarash kerakligini ta’kidlab keladi.
Aholi sonining o‘sishi
O‘zbekiston – mintaqada eng ko‘p aholiga ega davlat. 1991 yilda mamlakat aholisi 20,4 mln bo‘lgan bo‘lsa, 2025 yilning 1 yanvar holatiga 37,5 mln nafarga yetgan.
Qozog‘iston aholisi 1991 yilda 16,8 mln kishini tashkil etgan. Mustaqillikning dastlabki yillarida bu ko‘rsatkich deyarli o‘zgarmadi. 1994 yildan to 2002 yilgacha aholi soni sezilarli darajada qisqarib bordi va 2001 yil yakunlari bo‘yicha 14,8 mln nafarga tushib qoldi. Bu – asosan mamlakatdan ko‘p sonli ruslar, nemislar, chechenlar va boshqa millatlar ko‘chib ketgani bilan ham izohlanadi. Shundan so‘ng mamlakat aholisi kichik farq bilan bo‘lsa-da o‘sa boshladi va 2025 yilning 1 yanvar holatiga qariyb 20,3 mln nafarga yetdi.
Tojikiston possovet respublikalari orasida aholi soni o‘sishi bo‘yicha 1-o‘rinda turadi. Xususan, 1991 yilda Tojikiston aholisi 5,3 mln bo‘lgan bo‘lsa, 2025 yil 1 yanvar holatiga ko‘ra, 10,5 millionga yaqinlashdi.
1991 yil SSSR tarqab ketishi arafasida Qirg‘iziston aholisi 4,4 millionni, Turkmaniston aholisi esa 3,7 mln kishini tashkil qilgan. Markaziy Osiyoning boshqa respublikalari kabi Qirg‘iziston va Turkmanistonda ham aholi soni ko‘paygan: mos ravishda 7,2 mln va 6,3 milliondan oshgan.
Mustaqillikka erishilgan paytda Markaziy Osiyoning 5 ta mamlakatida umumiy hisobda 50 milliondan ko‘proq kishi yashagan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2024 yilning oxiriga kelib 80 million kishidan oshdi. Eng katta o‘sish – Tojikiston (98 foiz) va O‘zbekistonda (84 foiz) kuzatilgan. Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Turkmanistonda ham aholi soni sezilarli darajada ko‘paygan.
Davlat qarzlari
Infratuzilma loyihalarini rivojlantirmay turib, barqaror iqtisodiy o‘sishga erishish imkonsiz. Shu boisdan bo‘lsa kerak, oxirgi yillarda Markaziy Osiyo davlatlari tashqi qarzining o‘sish sur’ati sezilarli darajada tezlashdi.
Xususan, 2025 yilning 1 yanvar holatiga, O‘zbekistonning davlat qarzi 40,2 mlrd dollarga yetgan (bir yil oldingiga nisbatan 5,3 mlrd dollarga ko‘p). Qozog‘istonning davlat qarzi esa 60,8 mlrd dollarni tashkil etadi.
2024 yil 1 yanvar holatiga, Markaziy Osiyo davlatlarining davlat qarzi miqdori va uning yalpi ichki mahsulotga nisbatan ulushi quyidagicha bo‘lgan:
Qozog‘iston – 59,8 mlrd dollar, YaIM ($259,3 mlrd)ning 23 foizi;
O‘zbekiston – 34,9 mlrd dollar, YaIM ($101,6 mlrd)ning 34,4 foizi;
Qirg‘iziston – 6,2 mlrd dollar, YaIM ($13,7 mlrd)ning 45,2 foizi;
Tojikiston – 3,6 mlrd dollar, YaIM ($12,1 mlrd)ning 30,2 foizi;
Turkmaniston – taxminan 3,8 mlrd dollar, YaIM ($75,4 mlrd)ning 5 foizi.
Korporativ tashqi qarz ham qo‘shilganda, bu miqdor Qozog‘istonda – 165,6 mlrd dollarni, O‘zbekistonda 60,2 mlrd dollarni tashkil etadi.
Transchegaraviy pul o‘tkazmalariga bog‘liqlik
Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, Markaziy Osiyo mamlakatlarida mehnat migratsiyasi millionlab fuqarolar uchun asosiy daromad manbalaridan biri bo‘lib qolyapti. 2024 yil holatiga, mehnat muhojirlarining pul o‘tkazmalari Tojikiston YaIMning 45 foizini tashkil etgan – bu nisbiy ma’noda dunyodagi eng yuqori ko‘rsatkichdir. Qirg‘izistonda pul o‘tkazmalarining YaIMdagi ulushi 24 foizga, O‘zbekistonda esa 14 foizga yetadi.
“Ushbu mamlakatlardan kelgan muhojirlar chet elda ishlash orqali o‘z daromadlarini ikki yoki uch baravar oshirishlari mumkin, bu esa ularning oilalari turmush darajasini sezilarli darajada yaxshilaydi. Xususan, Qirg‘izistonda pul o‘tkazmalari oladigan uy xo‘jaliklari orasida kambag‘allik darajasi 10 foizdan kam, ularsiz esa 50 foizdan oshgan bo‘lardi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, O‘zbekistonga pul o‘tkazmalari bo‘lmaganda mamlakatdagi kambag‘allik darajasi 9,6 foizdan 16,8 foizga oshishi mumkin”, deyiladi Jahon banki hisobotida.
Iqtisodiyotlarning murakkablik darajasi
Sobiq sovet ittifoqi davrida respublikalar markazga xomashyo yetkazib beradigan baza vazifasini bajargan. Sanoat deyarli rivojlanmagan. Shu sababli Markaziy Osiyo mamlakatlarining “iqtisodiy murakkablik” (economic complexity) darajasi hamon past bo‘lib qolyapti. Chunki ularning iqtisodiyotlari asosan xomashyo (neft, gaz, mineral resurslar) va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportiga qattiq bog‘langan.
Masalan, 2024 yilda Qozog‘iston umumiy eksportining 53 foizini neft va neft mahsulotlari tashkil qilgan, O‘zbekiston eksportida oltinning ulushi qariyb 28 foiz bo‘lgan. Turkmaniston iqtisodiyoti esa butunlay tabiiy gaz eksportiga bog‘liq.
Albatta, resurslar islohotlarning boshlanishida ustunlik berishi mumkin, ammo keyinchalik davlat institutlari rivojlanishi va bu iqtisodiyotda ham o‘z aksini topishi kerak. Masalan, 2014 yilda neft narxining arzonlashishi Qozog‘iston iqtisodiyotida turg‘unlik boshlanishiga sabab bo‘lgan.
Economic complexity index – mamlakatning iqtisodiy bilim va qobiliyatlarini aks ettiradi. Yuqori ECI ko‘rsatkichiga ega mamlakatlar (masalan, Yaponiya, Germaniya) odatda ishlab chiqarish murakkab va kam uchraydigan mahsulotlarni eksport qiladi. Past ECI’ga ega mamlakatlar esa (masalan, neftga bog‘liq iqtisodiyotlar) kamroq turdagi mahsulot eksport qiladi. ECI ikkita asosiy o‘lchovga tayanadi:
Diversifikatsiya. Mamlakat eksport qiladigan mahsulotlarning soni, ya’ni eksport savatchasidagi mahsulotlarning xilma-xilligi.
Ubikvitet (umumiylik): Ushbu mahsulotlarni eksport qila oladigan boshqa mamlakatlar soni, ya’ni mahsulotning qanchalik “nodir” yoki “maxsus” ekani.
2023 yilda e’lon qilingan indeksda 132 mamlakat ichida O‘zbekiston 66-o‘rinni, Qirg‘iziston 72-o‘rinni, Qozog‘iston 86-o‘rinni, Turkmaniston 107-o‘rinni, Tojikiston 110-o‘rinni egallagan. Mintaqa mamlakatlarining birortasi reytingda musbat ball ololmagan.
Asosan xomashyo eksport qilishga bog‘langan iqtisodiyot aholining aksariyat qismini yetarli darajadagi daromad bilan ta’minlay olmaydi. Murakkablik darajasini oshirmay turib, aholi orasidagi tengsizlikni bartaraf etish juda qiyin.
Amalga oshmagan integratsiya
Markaziy Osiyo davlatlari integratsiya ustida o‘tgan asrning 90-yillaridan beri bosh qotirib keladi. Biroq qator ichki va tashqi omillar bu jarayonni to‘liq amalga oshirishga xalaqit qilyapti.
1994 yilda O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Qozog‘iston ishtirokida Markaziy Osiyo iqtisodiy hamjamiyati tuzilib, unga 1998 yilda Tojikiston ham a’zo bo‘lib kiradi. 2002 yilda hamjamiyat nomi Markaziy Osiyo hamkorligi tashkiloti (MOHT)ga o‘zgartirilib, tuzilmaga 2004 yilda mintaqa tashqarisidagi Rossiya qo‘shiladi va qutblar muvozanatini o‘zgartirib yuboradi.
MOHTga a’zo davlatlar parallel ravishda Moskva yetovidagi Yevrosiyo iqtisodiy hamjamiyati (YeIH)ga ham a’zo edi. Bir yil o‘tib, 2005 yilda «ikkala tashkilot vazifalari takrorlanmoqda» degan vaj bilan, Markaziy Osiyo davlatlarining Rossiyadan mustaqil bo‘lgan o‘zaro integratsiyasiga chek qo‘yiladi. Shundan beri mintaqada mustaqil integratsion tashkilot tuzilmadi.
Davlat rahbarlari o‘rtasidagi siyosiy nizolar esa o‘zaro savdo aloqalarining keskin yomonlashishiga olib kelgan. Masalan, O‘zbekiston va Tojikiston o‘rtasidagi o‘zaro savdo hajmi 2007 yildagi 300 million dollardan 2014 yilda 2,1 million dollargacha qisqargan.
Shuningdek, Afg‘onistondagi siyosiy inqiroz, Tojikistondagi fuqarolar urushi, Qirg‘izistondagi inqiloblar ham uzoq yillar Markaziy Osiyo mamlakatlarining investitsiyaviy jozibadorligiga jiddiy putur yetkazdi. Notinch vaziyat endigina mustaqillikka erishgan yosh davlatlarga harbiy sohaga katta mablag‘ ajratishni taqozo qiladi. Bu omillar mintaqa davlatlarining iqtisodiy rivojlanishiga o‘z ta’sirini o‘tkazmasdan qolmadi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, MDH mamlakatlarining iqtisodiy o‘sishida Rossiyaga yuqori bog‘liqlik saqlanib qolgan bo‘lib, agar Rossiyada krizis holati yuzaga kelsa, bu boshqalarga ham ta’sir qiladi. Shu jihatdan mintaqa mamlakatlariga rasmiy Moskva va dunyoning qolgan qismidagi davlatlar bilan aloqalarni muvozanatlash og‘ir muammo bo‘lib qolyapti.
Bundan tashqari, MO mamlakatlarida davlatning iqtisodiyotdagi hukmron mavqeyi saqlanib qolgan, bozor iqtisodiyotiga o‘tish hali tugallanmagan. Xomashyo eksportiga qaramlik ham davom etyapti.
Doston Ahrorov tayyorladi.
O‘zbekiston davlat qarzi so‘nggi yillarda izchil o‘sishda davom etmoqda. Yangi statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2026-yilning 1-choragi holatiga mamlakat davlat qarzi 46,98 milliard dollarga yetgan. Bu 2019 yildagi ko‘rsatkichga nisbatan qariyb 2,6 baravar ko‘pdir.
Jadval tahlili shuni ko‘rsatadiki, 2019-yilda O‘zbekistonning umumiy davlat qarzi 17,8 milliard dollar bo‘lgan bo‘lsa, 2020-yilda pandemiya davrida qarz hajmi keskin oshib, 23,3 milliard dollarga chiqqan. Keyingi yillarda ham o‘sish sur’ati saqlanib qolgan:
2021-yil yakuni — 26,3 mlrd dollar;
2022-yil yakuni — 29,2 mlrd dollar;
2023-yil yakuni — 34,9 mlrd dollar;
2024-yil yakuni — 42,5 mlrd dollar;
2026-yil 1-choragi — 46,98 mlrd dollar.
Ma’lumotlarga ko‘ra, qarzning asosiy qismi tashqi qarz hissasiga to‘g‘ri keladi. 2026 yil boshiga kelib tashqi qarz 39,7 milliard dollardan oshgan va umumiy davlat qarzining qariyb 85 foizini tashkil qilgan.
Shu bilan birga, davlat qarzining YaIMga nisbati ham o‘sgan. Agar 2019-yilda bu ko‘rsatkich 26,5 foiz bo‘lgan bo‘lsa, 2024-yilda 31–34 foiz atrofida shakllangan. 2026-yil 1-choragida esa davlat qarzining YaIMga nisbati 26,6 foiz etib ko‘rsatilgan.
Mutaxassislar fikricha, davlat qarzining o‘sishi infratuzilma, energetika va yirik investitsiya loyihalarini moliyalashtirish bilan bog‘liq. Biroq tashqi qarz ulushining yuqoriligi kelgusida budjet yuki, valyuta bosimi va qarz xizmatini qoplash masalalarini dolzarblashtirishi mumkin.
Qayd etilishicha, tashqi qarzning katta qismi qat’iy belgilangan foiz stavkalari asosida jalb qilingan bo‘lib, bu xalqaro bozorlardagi foiz o‘zgarishlari xavfini qisman kamaytiradi.
Iqtisodiyot
O‘zbekistondan Qirg‘izistonga yuborilgan 21 tonna tarvuzning ortga qaytarilishi sababi ma’lum qilindi
Qayd etilishicha, fitosanitar sertifikatda mahsulot markirovkalanganligi ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, surishtiruv natijasida qadoqlarda aynan markirovka talablariga amal qilinmagani aniqlangan.
O‘simliklar karantini va himoyasi agentligi Qirg‘izistonga eksport qilingan 21 tonna tarvuz ortga qaytarilgani haqidagi xabarlar bo‘yicha rasmiy munosabat berdi.
Qayd etilishicha, holatga oydinlik kiritish maisadida Qirg‘izistonning fitosanitar xizmati hamda tadbirkor bilan bog‘lanilgan.
«EPhyto.uz» avtomatlashtirilgan axborot tizimi orqali aniqlanishicha, Qirg‘izistonga yuklangan tarvuz Qashqadaryo viloyatining Ko‘kdala tumanida yetishtirilgan va 950 ta qadoqda joylashtirilgan.
Fitosanitar sertifikatda mahsulot markirovkalanganligi ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, surishtiruv natijasida qadoqlarda aynan markirovka talablariga amal qilinmagani aniqlangan. Holat nazorat ostiga olindi va chegara maskanlarida karantin ostidagi mahsluotlarning nazorati kuchaytirilishi belgilangan.
“Shuningdek, Qirg‘izistonning fitosanitar xizmati bilan muloqotda xabarlarda e’lon qilingan boshqa holatlar yuzasidan ham qo‘shimcha ma’lumotlar berilishi bo‘yicha so‘rov jo‘natildi. Hamkor davlatning mutaxassislari postda qayd etilgan holatlarni tasdiqlamadi. Misol uchun, piyoz va pista eskporti yuzasidan xabarlar asossiz ekanligini ma’lum qildi”, deyiladi agentlik xabarida.
Suriyaga maishiy texnika, yog‘-moy mahsulotlari, avtomobil ehtiyot qismlari va motor moylari yetkazib beriladi.
O‘zbekistonning Kuvaytdagi favqulodda va muxtor elchisi Ayubxon Yunusov hamda O‘zbekiston Savdo-sanoat palatasi raisi Davron Vaxabov ishtirokida Suriyadagi savdo uyi faoliyatini rivojlantirish hamda o‘zbek mahsulotlarini Suriya bozoriga yetkazib berish masalalari yuzasidan onlayn uchrashuv bo‘lib o‘tdi.
Muloqotda Suriyaning “Kalash Trading Co., Ltd.” kompaniyasi rahbari Axmad Kalash, shuningdek, O‘zbekistonning “Premier Electrotech”, “Sam-Ferre”, “Nassar Trading Agro”, “Metsol”, “Solis Oils” va “Technologies of Real Time” kompaniyalari rahbarlari ishtirok etdi.
Uchrashuv davomida Suriya bozorida o‘zbek mahsulotlariga bo‘lgan talab, logistika yo‘nalishlari va Savdo uyi orqali mahsulotlarni taqdim etish masalalari muhokama qilindi.
Muzokaralar yakunida dastlabki bosqichda Suriyaga 10 ta yuk mashinasida maishiy texnika, yog‘-moy mahsulotlari, avtomobil ehtiyot qismlari va motor moylari eksport qilishga kelishildi.
Iqtisodiyot
Har sakkizinchi kilovatt tok energiya saqlash tizimlaridan olinmoqda — Energetika vazirligi
O‘zbekistonda har sakkizinchi kilovatt elektr energiyasi energiya saqlash tizimlaridan olinmoqda, bu haqda Energetika vazirligi matbuot xizmati xabar berdi.
Ta’kidlanishicha, so‘nggi yillarda quyosh va shamol elektr stansiyalarini qurish bilan bir qatorda, energiya saqlash tizimlari (BESS) ham joriy etilmoqda.
Infografika: Energetika vazirligi
Xabarga ko‘ra, bugungi kunda O‘zbekistonda umumiy quvvati 3930 MVt bo‘lgan 15 ta quyosh hamda 1652 MVt bo‘lgan 5 ta shamol elektr stansiyasi ishga tushirilgan. Joriy yil boshidan buyon ushbu stansiyalar tomonidan 4 milliard kVt·soatdan ortiq “yashil” elektr energiyasi ishlab chiqarilgan.
Qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulushining ortib borishi energiya saqlash tizimlarini rivojlantirishni ham taqozo etadi. Chunki quyosh elektr stansiyalari kunduzgi vaqtda, shamol elektr stansiyalari esa tabiiy sharoitga bog‘liq ravishda elektr energiyasi ishlab chiqaradi. Energiya saqlash tizimlari ortiqcha energiyani jamg‘arib, iste’mol eng yuqori bo‘ladigan soatlarda tarmoqqa uzatish imkonini beradi.
2024-yilda O‘zbekistonda ilk bor Farg‘ona va Andijon viloyatlarida har birining quvvati 150 MVtdan bo‘lgan 2 ta energiya saqlash tizimi ishga tushirilib, ularning umumiy quvvati 300 MVtni, energiya sig‘imi esa 600 MVt·soatni tashkil etdi. 2025-yilda esa yana 1245 MVt quvvat va 1600 MVt·soat energiya sig‘imiga ega yangi energiya saqlash tizimlari foydalanishga topshirilgan. Natijada bugungi kunga kelib respublika energetika tizimida umumiy quvvati 1545 MVt, energiya sig‘imi esa 2600 MVt·soat bo‘lgan energiya saqlash tizimlari faoliyat yuritmoqda.
Energiya saqlash tizimlarining o‘rnatilgan quvvati bugungi kunda mamlakat energetika tizimining kechki maksimal yuklamasining 13,5 foizidan ortig‘ini tashkil etmoqda. Boshqacha aytganda, kechki eng yuqori iste’mol soatlarida foydalaniladigan har sakkizinchi kilovatt elektr energiyasi avvaldan jamg‘arilgan energiya hisobidan qoplanishi mumkin.
Yil yakuniga qadar mamlakatimizda energiya saqlash tizimlari quvvatini 2000 MVtga, energiya sig‘imini esa 3600 MVt·soatga yetkazish rejalashtirilgan. 2030-yilga borib energiya saqlash tizimlarining umumiy quvvatini 4,5 GVtga yetkazish ko‘zda tutilgan bo‘lib, bu O‘zbekistonning “yashil” energetika sohasidagi maqsadlariga erishish va energetika xavfsizligini yanada mustahkamlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi, deyiladi xabarda.
AOSdan QQSga o‘tish chegarasi qariyb 5 mlrd so‘m deb belgilandi va bu miqdor BHMga bog‘lab qo‘yildi. Savdo va xizmat ko‘rsatish hamda umumiy ovqatlanish sohalari uchun 6 foizlik QQSni nazarda tutuvchi soddalashtirilgan soliq rejimi joriy etilmoqda. QQS masalasida tadbirkorlarni qiynab kelgan qator muammolarga yechim berildi.
“Kichik biznes subektlarining o‘sishi uchun yanada qulay iqtisodiy va ma’muriy shart-sharoitlar yaratish to‘g‘risida” prezident farmoni e’lon qilindi.
QQSga o‘tish chegarasi oshirildi
2026 yil 1 iyundan boshlab umumiy soliq rejimiga o‘tish uchun belgilangan chegaraviy miqdor bazaviy hisoblash miqdori (BHM)ning 12 000 baravari etib belgilanadi. Bu summa hozirda 4 mlrd 944 mln so‘mga teng.
2020 yil 1 yanvardan buyon umumiy soliq rejimiga o‘tish chegarasi 1 mlrd so‘m edi.
6 foizlik QQS
2026 yil 1 iyundan 2030 yil 1 yanvarga qadar asosiy faoliyat turi umumiy ovqatlanish, savdo yoki xizmat ko‘rsatish sohasi bo‘lgan tadbirkorlik sub’yektlariga (davlat ulushi 50 foiz va undan yuqori bo‘lgan korxonalar hamda yirik soliq to‘lovchilar bundan mustasno) ixtiyoriy ravishda qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblab chiqarish va to‘lashning soddalashtirilgan tartibini tanlash huquqi beriladi.
Soddalashtirilgan tartibda:
QQS stavkasi tovarlarni (xizmatlarni) realizatsiya qilish bo‘yicha barcha aylanmalarga nisbatan 6 foiz etib belgilanadi;
foyda solig‘i stavkasi 0 foiz etib belgilanadi va soliq hisobotini taqdim etish majburiyati bekor qilinadi;
sotib olingan tovarlar (xizmatlar) bo‘yicha to‘langan qo‘shilgan qiymat solig‘i summasini hisobga olish huquqi berilmaydi;
soliq solishning umumbelgilangan tartibida nazarda tutilgan QQS bo‘yicha mavjud imtiyozlar, preferensiyalar va to‘langan soliqning bir qismini qaytarib berish tartibi qo‘llanmaydi; QQSning mavjud salbiy farq summasi hisobdan chiqariladi;
Soddalashtirilgan tartibdagi tadbirkorlik sub’yektlaridan tovarlar va xizmatlarni sotib olgan xaridorlarda QQS summasini hisobga olish huquqi saqlanib qoladi.
QQS bo‘yicha soddalashtirilgan tartibga o‘tish yoki uni qo‘llashdan voz kechish tadbirkorlik sub’yektlari tomonidan xabarnoma yuborilgan oydan keyingi oyning birinchi sanasidan amalga oshiriladi.
Soddalashtirilgan tartibdan umumbelgilangan tartibga o‘tilganda, soliq to‘lovchi bunday o‘tish sanasida o‘z balansida mavjud bo‘lgan tovar-moddiy zaxiralar va uzoq muddatli aktivlar qoldiqlarining balans qiymatida hisobga olingan QQS summalarini belgilangan tartibda hisobga olish huquqiga ega bo‘ladi.
Soliq qo‘mitasi elektron hisobvaraq-fakturalar va xarid cheklarida QQSni 6 foizlik stavka bo‘yicha hisoblash hamda uning alohida hisobini yuritish tizimini bir oy muddatda joriy etishi kerak.
QQS ma’murchiligini yaxshilash
Qo‘shilgan qiymat solig‘i to‘lovchisi guvohnomasini vaqtincha to‘xtatib turish tartibi bekor qilindi.
Importni amalga oshiruvchi yuridik shaxslar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va o‘zini o‘zi band qilgan shaxslarni majburiy tartibda qo‘shilgan qiymat solig‘i to‘lovchisi deb e’tirof etish tartibi ham tugatildi.
Bundan buyon QQS to‘lovchisi guvohnomasi faqat ushbu soliq to‘lovchilar hisobini yuritish maqsadida beriladi va ta’sir choralarini belgilashga asos bo‘lib hisoblanmaydi.
2027 yil 1 yanvardan boshlab soliq xavfi darajasi past bo‘lgan hollarda QQSning salbiy farq summasini qaytarishda (qoplashda) inson omili ishtirokidagi joriy amaliyotdan voz kechiladi.
Soliq qo‘mitasi hamda Iqtisodiyot va moliya vazirligi 2026 yil 1 oktyabrga qadar elektron hisobvaraq-fakturalar va soliq hisobotining xavf darajasini real vaqt rejimida baholash natijasida qo‘shilgan qiymat solig‘ining salbiy farq summasini avtomatik tarzda qaytarish (qoplash) amaliyotini joriy etishi kerak.
Soliq to‘lovchilarda mazkur farmon kuchga kirgunga qadar hosil bo‘lgan hamda kelishda hosil bo‘ladigan 10 mln so‘mgacha QQS bo‘yicha salbiy farq summalari ularning arizasi talab etilmagan holda, avtomatik tartibda qaytarib beriladi. Ushbu summani qoplab berish bilan bog‘liq soliq tekshiruvlari o‘tkazilmaydi.
Kichik biznes sub’yektlariga ma’muriy yukni kamaytirish
2028 yil 1 yanvarga qadar kichik biznes sub’yektlariga soliq organlarining “Soliq xavfini aniqlash, tahlil qilish va baholash” avtomatlashtirilgan dasturi orqali aniqlanadigan soliqqa oid huquqbuzarlik alomatlarini mustaqil tuzatish imkoniyati berilib, quyidagi soliq tekshiruvlari o‘tkazilmaydi:
soliq xavfi summasi besh yuz million so‘mgacha bo‘lganda — soliq auditi;
soliq xavfi summasi yuz million so‘mgacha bo‘lganda — sayyor soliq tekshiruvi.
2026 yil 1 iyuldan boshlab kameral soliq tekshiruvi talabnomasiga tushuntirishlar va (yoki) tuzatishlar taqdim etilganda, soliq to‘lovchilarning banklardagi hisobvaraqlari bo‘yicha operatsiyalarni faollashtirish jarayoni to‘liq avtomatlashtirilishi kerak.
2027 yil 1 yanvardan boshlab, kichik biznes sub’yektlariga buxgalteriya hisobini yurituvchi tashkilotlar va soliq maslahatchilarini jalb qilish xarajatlarini ikki baravar oshirgan holda chegirishga ruxsat beriladi.
Mehmonxona va umumiy ovqatlanish sohalari
2026 yil 1 iyundan boshlab, mehmonxona va umumiy ovqatlanish xizmatlarini ko‘rsatuvchi tadbirkorlik sub’yektlari tomonidan:
alkogol va tamaki mahsulotlarini sotishda naqd pul to‘lovlarini qabul qilishga ruxsat beriladi;
alkogol mahsulotlari xarid qilinganda raqamli markirovka kodlari ushbu sub’yektlarda yakuniy iste’molga realizatsiya qilingan deb e’tirof etiladi.
2026 yil 1 iyundan boshlab, umumiy ovqatlanish xizmatlarini ko‘rsatuvchi tadbirkorlik sub’yektlari uchun:
ayrim toifadagi xodimlarni mehnat organlarining mobil ilovasi orqali soddalashtirilgan tartibda shu kunning o‘zida va muayyan muddatga rasmiylashtirish va ish haqini to‘lash tartibi joriy etiladi;
to‘langan qo‘shilgan qiymat solig‘ining bir qismini qaytarish, tushumning naqd pulsiz shaklda tushgan ulushidan qat’i nazar, to‘langan soliq summasining 40 foizi miqdorida amalga oshiriladi.
2027 yil 1 yanvardan boshlab, alkogol mahsulotlarini chakana sotish huquqi uchun hamda umumiy ovqatlanish korxonalari tomonidan alkogol mahsulotlarini realizatsiya qilish huquqi uchun yig‘imlar birlashtiriladi va uning stavkasi BHMning 10 foizi miqdorida belgilanadi.
Ijara to‘lovlari
2026 yil 1 iyundan boshlab, umumiy ovqatlanish, savdo va xizmat ko‘rsatish faoliyati bilan shug‘ullanuvchi tadbirkorlik sub’yektlariga tegishli bino va inshootlarga hamda yer uchastkalariga tutash hududlardan foydalanishda to‘lanadigan ijara to‘lovi miqdori Soliq kodeksida belgilangan tartibda aniqlanadigan yer solig‘ining bir baravari miqdorida belgilanadi.
2027 yil 1 yanvardan boshlab, jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan tadbirkorlik sub’yektlariga umumiy maydoni 1 000 metr kvadratdan ko‘p bo‘lgan mol-mulk ijaraga berilganda, soliq solish maqsadida ijara to‘lovining eng kam stavkalari qo‘llanmaydi; Toshkent shahri bundan mustasno.
Farmon kuchga kirdi
Mazkur farmon norma va qoidalari, agar ularning o‘zida kechroq muddat ko‘rsatilmagan bo‘lsa, darhol kuchga kirishi belgilangan.
Qonunchilik hujjatlariga ushbu farmondan kelib chiqadigan o‘zgartirish va qo‘shimchalar to‘g‘risidagi takliflar bir oy muddatga Vazirlar Mahkamasiga kiritilishi kerak.
Prezident Zelenskiy Rossiya yana bir yirik hujumga tayyorlanayotgani haqida ogohlantirdi
Kanadaliklar 41 mamlakatga zaharli moddalar yuborib, odamlarni o’ldirgan
Navoiyda ming dollar porani rad etgan YPX xodimi mukofotlandi
-
Iqtisodiyot3 days ago1 dollar ≠ 1 so‘m ≠ 1 rubl. Valutalar qiymati nega har xil?
-
Jamiyat5 days agoToshkentda uy savdosi bilan bog‘liq mojaro tergov qilinmoqda
-
Iqtisodiyot5 days agoO‘zbekistonga Qozog‘iston nefti yetkazib berilishi mumkin
-
Jamiyat5 days agoBugun O‘zbekiston bo‘ylab qisqa muddatli yomg‘ir yog‘ishi kutilmoqda
-
Mahalliy5 days ago
Oliy attestatsiya komissiyasi rahbari ishdan olindi
-
Sport4 days agoForbes dunyoning eng serdaromad sportchilari reytingini e’lon qildi
-
Iqtisodiyot3 days agoBirjada bug‘doy va sement narxi pasaydi
-
Jamiyat5 days agoToshkentda soliq xodimlari korrupsiya bilan qo‘lga tushdi