Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi tahlilchilari hisob-kitoblariga ko‘ra, Eronga hujumning dastlabki 100 soati davomida AQShning harbiy xarajatlari 3,7 mlrd dollarni tashkil etgan. Bu kuniga o‘rtacha 891,4 mln dollarga teng. Fiskal tahlilchi Kent Smetters umumiy iqtisodiy zarar 210 mlrd dollargacha yetishi mumkinligi haqida yozdi. Urush davomiyligi ham Tramp aytgandek 4 hafta emas, balki sentabrgacha cho‘zilishi mumkin. 

Foto: U.S. Navy photo via DVIDS

Har qanday siyosiy ziddiyat, qurolli to‘qnashuv va urushlar ijtimoiy-iqtisodiy yo‘qotishlarga olib kelib, insoniyat taraqqiyotining bir necha yillar ortda qolishiga sabab bo‘ladi. Xususan, AQSh va Isroilning Eronga hujumi ham har ikki tomon uchun jiddiy moliyaviy zarar keltiryapti. Hali rasmiy ma’lumotlar e’lon qilinmagan bo‘lsa-da, amerikalik tahlilchilar harbiy harakatlarning mamlakat iqtisodiyotiga qanchaga tushayotganini hisoblashni boshladi.

Urush AQShga qanchaga tushyapti?

Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi (CSIS) tahlilchilari hisob-kitoblariga ko‘ra, harbiy operatsiyaning dastlabki 100 soati davomida AQSh 3,7 milliard dollar sarflagan. Bu kuniga o‘rtacha 891,4 million dollarni tashkil etadi. Muammo faqat summaning kattaligida emas. Asosiy masala bu xarajatlarning katta qismi davlat budjetida ko‘zda tutilmagan. Taxminan 3,5 milliard dollar budjetdan tashqari xarajatlarga to‘g‘ri keladi.

«AQSh qo‘shinlari arzonroq o‘q-dorilarga o‘ta boshlagani hamda Eron tomonidan dron va raketa hujumlari keskin kamaygani sabab xarajatlar pasayishi mumkin. Biroq kelajakdagi xarajatlar asosan operatsiyalar intensivligi va Eronning javob zarbalari samaradorligiga bog‘liq bo‘ladi», deya qayd etgan CSIS ekspertlari.

Mutaxassislar dastlabki 100 soatdagi xarajatlarni uchta asosiy kategoriya bo‘yicha baholagan:

Operatsion xarajatlar – taxminan 196 million dollar. Shundan 178 million dollari budjetdan, qolgan qismi budjetdan tashqari xarajatlar;

O‘q-dorilar zaxirasini to‘ldirish – taxminan 3,1 milliard dollar. Ushbu xarajatlarning bir senti ham budjetda ko‘zda tutilmagan;

Jangovar yo‘qotishlarni qoplash va infratuzilmani ta’mirlash – qariyb 350 million dollar. Bu ham budjetda ko‘zda tutilmagan xarajat.

AQSh Mudofaa vazirligi davom etayotgan operatsiyalar haqida juda kam tafsilotlarni oshkor qilyapti. Avvalgi Yaqin Sharq kampaniyalarida har kuni zarbalar haqida hisobot berilgan yoki muntazam statistik ma’lumotlar e’lon qilib borilgan. Ayni paytda Mudofaa vazirligi kunlik operatsiyada qatnashayotgan texnika va taxminiy zarba nishonlari sonini taqdim etadi, ammo batafsil tafsilotlar cheklangan.

Umumiy zarar 210 mlrd dollarga yetishi mumkin

AQShning Eron bilan urushi mamlakat iqtisodiyotiga 210 milliard dollargacha zarar yetkazishi mumkin. Bu haqda Penn Wharton Budget Model rahbari, fiskal tahlilchi Kent Smetters ma’lum qildi. Uning ta’kidlashicha, harbiy mojaro allaqachon xalqaro savdo, global energiya bozorlari va benzin narxlarini beqarorlashtira boshlagan.

Ayni paytdagi hisob-kitoblarga ko‘ra, urush AQSh iqtisodiyotiga taxminan 115 milliard dollar zarar yetkazishi prognoz qilinyapti. Ammo mojaroning davomiyligi va ko‘lamiga qarab umumiy yo‘qotishlar miqdori 50 milliard dollardan 210 milliard dollargacha yetishi mumkin.

Donald Tramp ham urush iqtisodiyot uchun xavf tug‘dirayotganini tan olgan. U Fors ko‘rfazidagi muhim o‘tish yo‘llari orqali harakatlanayotgan energiya tankerlari uchun hukumat tomonidan kafolatlangan sug‘urta va harbiy-dengiz kuzatuvini taklif qilyapti.

Iqtisodiy yo‘qotishlardan tashqari, harbiy kampaniyaning o‘zi yana 65 milliard dollargacha mablag‘ talab qilishi mumkin.

Urush qancha davom etadi?

Iqtisodiy zarar miqdori birinchi navbatda harbiy harakatlar qancha muddat davom etishiga bog‘liq bo‘ladi. Tramp o‘z bayonotida urush 4 hafta davom etishi mumkinligini aytgandi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu vaqt Eronning asosiy raketa tizimlari va harbiy infratuzilmasini yo‘q qilish uchun yetarli bo‘lishi kerak.

Oq uy qisqa muddat haqida gapirayotgan bo‘lsa-da, Politico nashrining ichki hujjatlarga tayanib yozishicha, urush uzoqroq vaqtga cho‘zilishi mumkin. AQSh Markaziy qo‘mondonligi Pentagondan Eronga qarshi operatsiyalarni kamida 100 kun va ehtimol sentabrgacha qo‘llab-quvvatlash uchun Florida shtatidagi shtab-kvartirasiga qo‘shimcha harbiy razvedka xodimlarini yuborishni so‘ragan.

Shuningdek, Pentagon mintaqaga ko‘proq havo hujumidan mudofaa vositalarini yuborishga harakat qilyapti. Ayniqsa, so‘nggi yillarda ishlab chiqilgan kichik hajmli va nisbatan arzon dronlarga qarshi tizimlar jo‘natilishi rejalashtirilyapti, degan Politico gaplashgan AQSh rasmiysi. Tramp jamoasi Erondagi urushning keng ko‘lamli oqibatlarini «to‘liq oldindan ko‘ra olmagan». Nashr yana bir belgi sifatida Yaqin Sharqdan diplomatik xodimlarni evakuatsiya qilish uchun qo‘shimcha resurslar ajratayotganini keltiradi.

Source link

Markaziy bank 2025-yil 10-martdan valyutalarning yangi kursini belgiladi. 

AQSh dollari 15,72 so‘mga oshib, 12 191,25 so‘m etib belgilandi.

Yevro kursi 40,25 so‘mga tushdi va 14 111,37 so‘m bo‘ldi. Funt-sterling 16 243,62 so‘m (-16,08).

Rossiya rubli 154,20 so‘m etib belgilandi (-0,88).

Source link

Prezidentning “Sug‘orishda suv yo‘qotishlarini kamaytirish va suv tanqisligining oldini olish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.

Qarorga ko‘ra, suv xo‘jaligi vazirligi tizimidagi suv yo‘qotilishi yuqori bo‘lgan 389 km kanallar rekonstruksiya qilinadi va betonlashtiriladi.

Bunda yiliga o‘rtacha 206 mln metr kub suv resurslari hamda 26 mln kilovatt soat elektr energiyasi iqtisod qilinadi, sug‘oriladigan 158,4 ming gektar yerlarning suv ta’minoti yaxshilanadi hamda suv tanqisligi sharoitida suv resurslaridan oqilona foydalanish choralari ko‘riladi.

Suv resurslaridan oqilona foydalanish va joriy yilda kutilayotgan suv tanqisligining oldini olish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar uchun respublika budjetining 2026 yil 1 chorak yakuni bo‘yicha daromadlar prognozining oshirib bajarilgan qismi hisobidan 600 mlrd so‘m mablag‘ ajratiladi.

Joriy yilda kanallar va sug‘orish tarmoqlarini betonlashtirish ishlari uchun 480 mlrd so‘m va suv tanqisligining oldini olish bilan bog‘liq chora-tadbirlar uchun 120 mlrd so‘m yo‘naltiriladi.

Source link

Katta summadagi oldi-berdilarni faqat bank orqali amalga oshirish talabi – iqtisodiyotni oqartirish yo‘llaridan biri, lekin shuning o‘zi yetarli emas: sabablarga e’tibor qaratish va tadbirkor nima uchun qora bozorda ishlayapti degan savolga javob kerak, deydi Kun.uz bilan suhbatda soliq maslahatchisi Murod Muhammadjonov. Bank va to‘lov tizimlarining komissiyalari sabab odamlarni ulkan xarajatlar kutadi, deydi u.

2026 yildan boshlab tadbirkorlik sohasidagi o‘yin qoidalarida jiddiy o‘zgarishlar bo‘ladi.

1 apreldan avtomobil (ishlab chiqarilganiga 10 yildan oshmagan) va ko‘chmas mulk oldi-sotdisi hamda 25 mln so‘mdan yuqori har qanday xaridlar (qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bundan mustasno) faqat naqdsiz shaklda amalga oshirilishi talabi qo‘yilmoqda.

Benzin, metan, propan, dizel quyish shoxobchalari va elektromobillarni zaryadlash stansiyalarida ham faqat naqdsiz to‘lash mumkin bo‘ladi. Plastik kartasi bo‘lmagan odam qonuniy ravishda alkogol va tamaki mahsulotlari sotib ololmaydi. Xuddi shunday, kommunal to‘lovlar va davlat xizmatlari uchun to‘lovlar ham faqat naqdsiz shaklda qabul qilinadi.

Bundan tashqari, 2026 yil 1 yanvardan boshlab, omborda uzoq turib qolgan import mahsulotlar soliq tekshiruviga asos bo‘lishi mumkin. Shu sanadan e’tiboran ko‘chmas mulk obektlari va qurilish materiallari bo‘yicha soliq bazasi ushbu tovarlarning bozor bahosidan kelib chiqib aniqlanadi.

Bu yangi qoidalar tadbirkorlar uchun nimani anglatadi? Qaysi normalar qo‘shimcha majburiyatlarni keltirib chiqaradi?

Kun.uz muxbiri shu kabi savollar yuzasidan soliq maslahatchisi Murod Muhammadjonov bilan suhbatlashdi.

Ko‘chmas mulk oldi-sotdisida aylanib o‘tish bo‘laveradi

— (2025 yil 10 dekabrda qabul qilingan PF-246) farmonda yashirin iqtisodiyotning oldini olishga qaratilgan ko‘p tadbirlar belgilangan. Bundan birinchisi – aynan naqdsiz to‘lovlarni majburiy qilib qo‘yish. Bunda rasmiy maqsad naqd pulni yo‘qotish, naqdsiz to‘lovlarni kengaytirish bo‘lsa, asl strategik maqsad – qora bozorning oldini olish.

Eng katta ta’sir choralaridan bittasi – 25 mln so‘mdan yuqori savdo munosabatlari naqdsiz amalga oshirilishi kerak. 26 mln so‘mlik mebel sotib olsangiz ham yo shartnoma qilib, yoki plastik karta orqali to‘lov qilishingiz shart bo‘ladi. Katta ta’sir choralaridan yana biri – ko‘chmas mulk va avtomobil oldi-sotdisi ham naqdsiz hisob-kitob qilinadi.

Ko‘chmas mulk bilan munozarali holatlar ko‘p tilga olinadi. Mas’ullarning izohlashicha, 100 ming dollarga uy oldi-sotdi qilinganda notariusda 100 mln so‘m qilib ko‘rsatishadi, mobodo tomonlar kelisholmay qolsa, uyni qaytaradigan odam 100 ming dollar so‘raydi, sotgan odam esa “100 mln so‘m olganman” deb turadi. Maqsad – shu nizoni yo‘q qilish deb aytilgan bo‘lsa-da, aslida pul oqimini, daromadlarni nazorat qilish masalasi turibdi.

Bu yerda yana bir masala bor: shu paytgacha odamlar qanday qilib notariusda 100 mln so‘m ko‘rsatib, aslida uyni 100 ming dollarga sotgan bo‘lsa, buni yana davom ettiradi. 100 mln so‘m bankdan o‘tadi, qolgan pul naqd dollarda oldi-berdi bo‘ladi. Ya’ni agar sababini o‘rganib, yechim qilinmasa, ko‘chmas mulk savdosidagi qora bozorni bu yo‘l bilan oqqa olib o‘tib bo‘lmaydi.

Yechimlar sabablarga qaratilishi kerak

— 25 mln so‘mdan yuqori oldi-sotdilarga kelsak. Qora bozorda yurgan, “kargolar” orqali kirib kelgan tovarlar xohlasangiz ham oqqa o‘tmaydi – nazorat kuchaymasa. 100 foiz naqdsiz qilasiz degan taqdirda ham, oqqa o‘tmaydi.

Ko‘p hollarda tadbirkorlarda, deylik, buxgalteriya bo‘yicha 2 mlrd so‘mlik qoldig‘i bor. Tekshiruv kelganda aslida o‘sha summa bo‘lmasligi mumkin. Tovarni tarqatib bo‘lishgan, naqd pul boshqa “oborot”da aylanib turibdi. Tekshiruv riski yuzaga kelganda, ko‘pchilik naqdga sotdim deb kassaga urib qo‘yadi. Naqdga sotsa, pulni topshirish ixtiyoriy. Tovarni naqdga sotib yuborib, pulni keyin qora bozorda aylantirayotgan holatlarning oldini olish uchun ham naqdsiz hisob-kitoblar talabi qo‘yilyapti. 1 mlrd so‘mlik tovarni naqdga sotdim deb bemalol urishardi, endi bunday bo‘lmaydi, chunki to‘lov naqdsiz amalga oshirilishi kerak.

Berkitaman degan odam baribir aylanib o‘taveradi. Faqat cheklovlar bilan qora bozorni oqqa olib o‘tish imkonsiz. Albatta, bu instrumentlardan bittasi, ammo birgina instrument yetarli emas. Nima uchun qorada ishlayapti, degan savolga javob izlash kerak bo‘ladi. Oqibatlar bilan emas, sabablar bilan ishlash kerak. Naqdsiz to‘lovlarga o‘tish oqibat bilan kurashish hisoblanadi.

Kiberxavfsizlik va komission xarajatlar

— Biz shu qaror loyihasi muhokama qilinayotganda kiberxavfsizlik masalasini kim zimmasiga oladi, degan savolni o‘rtaga tashlaganmiz – hech kim mas’uliyat olmagan. Kartadagi pullarni bitta haker o‘tirib olib o‘g‘irlamaydi, bank ichida ham ularning hamtovoqlari bo‘ladi. Oddiy misol, kartaga 100 mln so‘m dividend tushirsak, ertasigayoq chet eldan qo‘ng‘iroqlar boshlandi. Ko‘tarsangiz, firibgarlar “kartangizga hujum bo‘lgan ekan, sizni himoya qilishimiz kerak” deb gap boshlaydi. Kartada kichik summalar bo‘lganda telefonlar bo‘lmaydi, lekin bugun pul tushsa, bugun telefon qilishadi. Demak, kimdir ularga xabar beradi… Maqsad to‘g‘ri, ammo kafolatini kim oladi?

Ikkinchi masala – bank komissiyalari. Faqat ko‘chmas mulk emas, avtomobillar oldi-sotdisi ham naqdsiz bo‘lishi kerak. Bu juda katta pul bank orqali aylanadi degani. Agar bank buni bepul qilib beraman desa, muammo yo‘q, lekin hali biror bank bunaqa qilishiga ko‘zim yetmaydi. Yirik xaridlarda notarius xarajatlaridan tashqari bankka yana kamida 20–25 million to‘lash kerak bo‘ladi: pulni kartaga kiritish va kartadagi pulni boshqa odamning kartasiga o‘tkazish – komission xarajatlarni keltirib chiqaradi.

Import oziq-ovqatlar masalasi

— Farmonga ko‘ra, import qilinadigan oziq-ovqat mahsulotlari 9 oy davomida sotilmasa (go‘sht va meva-sabzavotlar uchun bu muddat 3 oy), bu holat sayyor soliq tekshiruviga asos bo‘ladi. Deylik, yil boshida 10 mlrd so‘mlik tovar olib kelib qo‘ydi. Ko‘p hollarda tadbirkor tovarni ushlab turmaydi, distribyutsiya orqali tarqatib yuboradi, undan keyin qolgan naqd pul qora bozorda ishlashga xizmat qiladi. Bu narsaning inkassatsiyasini ko‘rsatsa, pulni keyingi oborotga chiqarishi kerak, bu esa sotib qo‘yilgan narsani rasman ko‘rsatsak, QQS to‘lashimizga to‘g‘ri keladi degani. Shu narsadan qochilayotgan holatlar ko‘p. Ombordagi mahsulotlar allaqachon sotilgan, ammo puli inkassatsiya qilinmagan bo‘ladi.

Bundan tashqari, mevalar masalasi bor: deylik, banan olib kelinsa, 1 oyda o‘z xususiyatini yo‘qota boshlaydi. Olib kelgach sotib yuborib, yil oxirigacha ham sotilmadi deb ko‘rsatadigan tadbirkorlar ham bor. Umuman, mevalarda shunday qilishadi, noyabr–dekabrlarda yana olib kelmoqchi bo‘lsa, pul inkassatsiya qilinadi, ungacha pul qora bozorda aylantiriladi. Shunga aslida meva va go‘sht mahsulotlari tez eskirgani uchun 3 oy, qolgan oziq-ovqat mahsulotlari 9 oygacha sotilmay omborda tursa, sayyor soliq tekshiruvi o‘tkaziladi.

Bu yangi qoida toza ishlayotgan tadbirkorlarni xavotirga solmaydi. Sayyor tekshiruv paytida tovar haqiqatan ham haligacha omborda turgan bo‘lsa, muammo yo‘q. Yo‘q bo‘lsa, keyin jarima qilinadi. Ham soliq to‘laydi.

Ko‘chmas mulk va qurilish materiallariga soliq – “bozor qiymati” asosida

— Shu paytgacha Soliq kodeksining 248-moddasi ishlatib kelindi, tovarlar bozor bahosidan past narxda sotilsa, bozor narxini qo‘llash mumkin, deyilgan edi. Bu hamma tovarlarga emas, bepul berilgan va ayirboshlangan tovarlar uchun edi. Amaliyotda tekshiruvchilar bu normaga to‘g‘ri kelmasa, tadbirkorlarga sotgan mahsulotini bozor narxida hisoblab, milliardlab soliq hisoblab kelishdi.

Bu normaning qanchalik riski bor edi desangiz, u korrupsiya uchun yaxshi xizmat qildi. Bozor narxining aniq tartibi yo‘q. Bu farmon bo‘yicha aniq tartib chiqishi mumkin, ammo shunda ham bu soliqlarning aniqlilik prinsipiga to‘g‘ri kelmaydi. Bozor narxidan arzon narxga sotib qo‘ysa, tadbirkor necha puldan soliq to‘layman degan narsani aniq bilishi kerak. Deylik, men biror qurilish materialini 10 so‘mdan olib kelib, 20 so‘mdan sotdim. Bozor narxi qancha: 30 so‘mmi, 40 so‘mmi yoki 45 so‘mmi? Agar 40 so‘m deb belgilamasam, kim bozor narxini 50 so‘m deb belgilamasligiga kafolat beradi? Bu aholiga qimmatroq mahsulot sotishga targ‘ibotmi? Shu kungacha bozor narxini qo‘llash yaxshilikka xizmat qilmadi.

Ko‘chmas mulk masalasida noaniqlik bor. Nima bozor narxiga ko‘ra hisoblanadi: mol-mulk solig‘imi yoki mulkni sotishmi? Bu talab yuridik shaxsga taalluqlimi yoki jismoniy shaxsgami? Agar jismoniy shaxsga bo‘lsa, u xohlagan puliga sotmaydimi degan savol bor. Bu bo‘yicha ko‘p mavhumliklar bor.

Prezident huzuridagi kengashda bu masalani muhokama qilayotganimizda “yangi uylarning kvadratini 1 mln so‘mdan qilib sotayotgan quruvchi kompaniyalar bor, bu normani o‘shalarga qo‘llaymiz” deyishgan edi. Lekin matnni o‘qisangiz, ko‘chmas mulkka soliq solish maqsadida bozor narxida hisoblayman, deyilyapti.

Yangi uylarning ham har xili bor: pishgan g‘ishtdan qurilayotganlari, penoblokdan qilinayotganlari bor, qora suvoqdan chiqarib topshirilayotganlari yoki “korobka” topshiriladiganlari bor, ta’miri bilan beriladiganlari bor… Shahar markazi yoki chekkasi – joylashuviga qarab ham narx farqlanadi. Bir joyda ta’miri bilan metr kvadrati 1000 dollar bo‘lsa, boshqa joyda “korobka” holida 400 dollar turibdi. Qaysi biri bozor narxi degan narsaga aniqlik kiritilmasa, doimiy munozaraga olib keluvchi, natijada korrupsiyani keltirib chiqaradigan masalaga aylanadi.

Source link

Yaqin Sharqdagi keskinlik fonida investorlar xavfsiz aktiv sifatida yana dollarga murojaat qila boshladi. Ekspertlarning ta’kidlashicha, ushbu omil ham AQSh valutasiga tayanadigan moliyaviy tartibotdan ko‘p markazli tizimga o‘tish jarayoni oson kechmasligini anglatadi. Xalqaro hisob-kitoblar banki ma’lumotlariga ko‘ra, dollar valuta bozoridagi barcha operatsiyalarning qariyb 89 foizida ishtirok etyapti va bu oxirgi 25 yildagi eng yuqori ko‘rsatkich.

Investorlar Yaqin Sharqda vaziyatning keskinlashishi fonida faol ravishda dollar sotib olishni boshlashdi. Bu esa AQSh valutasiga tayanadigan tartibdan ko‘p markazli tizimga o‘tish jarayoni oson kechmasligini anglatadi, deya yozdi Reuters.

AQSh va Isroilning Eronga hujumidan keyin butun mintaqaga yoyilayotgan urush dollar qiymatini oshiryapti. Investorlar dunyodagi eng likvid aktiv hisoblangan dollarga nisbatan «xavfsizlik bandargohi» sifatida qarashyapti.

Yilning dastlabki ikki oyida eng yaxshi natija ko‘rsatgan aksiya indekslari qulayapti. Masalan, Janubiy Koreyaning KOSPI indeksi — fevral oyigacha 50 foizga oshgan bo‘lsa, atigi ikki kun ichida qariyb 20 foizga qiymatini yo‘qotdi. Xususiy kredit fondlaridan pulni qaytarib olishlar keskin ko‘paygan. Dollar esa ikki kun ichida 2 foizga qimmatlashdi, AQSh g‘aznachilik obligatsiyalari rentabelligi ham tez ko‘tarilyapti.

Satori Insighs asoschisi Matt Kingning ta’kidlashicha, dollar kursining keskin oshishi iqtisodiy o‘sish yoki inflatsiya prognozlari qayta baholangani bilan bog‘liq emas. Asl sabab — oddiygina «pul oqimi». Ya’ni so‘nggi oylar davomida ko‘plab bozorlarda shakllangan spekulyativ «ko‘pik» tezda so‘na boshladi va investorlar shoshilinch tarzda likvidlik izlashyapti. Bu esa dollar qadrsizlanishi haqida xavotirlar bo‘lishiga qaramay, real xavf paytida investorlar baribir Amerika valutasiga muhtoj bo‘lib qolishini ko‘rsatadi.

O‘tish davri

Joriy vaziyat quyidagi savolni o‘rtaga chiqaryapti: agar dollar gegemonligi qisqarishda davom etsa, kelajakdagi inqirozlar paytida nima bo‘ladi?

Dollar global savdo, moliyalashtirish va valuta zaxiralari tizimidagi mutlaq yetakchi maqomini yo‘qota boshlaganiga qariyb chorak asr bo‘ldi. Bu jarayon 1999 yilda yevroning paydo bo‘lishi va 2001 yilda Xitoyning Jahon savdo tashkilotiga qo‘shilishi bilan boshlangan.

Xalqaro valuta jamg‘armasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2000-yillar boshida global valuta zaxiralarining 70 foizidan ortig‘ini dollar tashkil etgan bo‘lsa, hozir bu ulush 57 foizgacha qisqargan. Ammo bu pasayish juda sekin kechgani sababli, dollar likvidligi baribir o‘sishda davom etdi. 2008 yilgi global moliyaviy inqiroz va 2020 yilgi pandemiya shoklaridan keyin ham global moliyaviy tizim likvidlik tanqisligiga qarshi muayyan «himoya yostiqchalari»ni yaratishga muvaffaq bo‘lmadi. Biroq ilgari dollar likvidligi orqali jahon iqtisodiyoti va bozorlarining ishlashini osonlashtirgan moliyaviy institutlar, qoidalarga asoslangan global tartib va globallashuv zaiflashyapti. So‘nggi bir yil ichida qator yirik savdo, siyosiy va harbiy mojarolar yuzaga chiqdi va global investitsiya muhiti nihoyatda xavfli maydonga aylandi.

Shu fon ostida Kaliforniya universiteti professori va xalqaro kapital oqimlari hamda valutalar bo‘yicha taniqli mutaxassis Barri Eichengrin 17 mart kuni «Money Beyond Borders: Global Currencies from Croesus to Crypto» nomli yangi kitobini nashr qilyapti.

Eichengrin pulning 2500 yillik tarixini tahlil qiladi, tizim uchun muhim bo‘lgan valutalar qanday qilib yetakchilikka chiqishi va keyinchalik asta-sekin yo‘qolib borishini tushuntiradi. Shuningdek, u dollar va kriptovalutalarning kelajakdagi roli haqida o‘z fikrini bildiradi.

Uning ta’kidlashicha, hozircha xalqaro savdo, moliyalashtirish, hisob-kitoblar va valuta zaxiralari bo‘yicha dollar o‘rnini bosa oladigan boshqa valuta yo‘q. Biroq dollarning pasayib kelayotgan pozitsiyasi tezlashishi mumkin.

«Men oldingiga qaraganda ko‘proq xavotirdaman. Dollar uchun aniq muqobil valuta yo‘q. Shuning uchun kelayotgan o‘tish davri juda sekin va oson bo‘lishiga umid qilishimiz kerak. Ammo endi biz hamma narsa silliq sodir bo‘ladigan dunyoda yashamayotganimizni ko‘ryapmiz», deydi Eichengrin.

«Juda nozik davr»

So‘nggi kunlardagi voqealar dunyo hali ham dollarga qanchalik muhtojligini ko‘rsatyapti. Xalqaro hisob-kitoblar banki ma’lumotiga ko‘ra, barcha valuta operatsiyalarining 89 foizida AQSh dollari ishtirok etadi. Bu so‘nggi 25 yil ichidagi eng yuqori ko‘rsatkichdir. Keyingi o‘rinda yevro turadi — u barcha operatsiyalarning 29 foizida qatnashadi.

Shuningdek, xalqaro to‘lovlarning qariyb 50 foizi dollarda amalga oshiriladi. Agar yevro hududi ichidagi to‘lovlar ham hisobga olinsa, bu ulush taxminan 60 foizga yetadi, deyiladi Federal rezerv tadqiqotida.

Xalqaro banklarning tashqi aktivlari va xorijiy valutadagi talablarining taxminan 55 foizi, majburiyatlarining esa 60 foizi dollarda ifodalangan.

Bugungi kunda dunyo xom neft savdosining taxminan 20 foizi dollar tashqarisidagi valutalarda, masalan, yevro yoki yuanda, qolgan qismi hali ham AQSh valutasida amalga oshiriladi.

Eichengrin uzoq vaqtdan beri ko‘p qutbli global pul-moliyaviy tizimi dunyo uchun foydali bo‘lishiga ishonib keladi va buni tabiatdagi xilma-xil ekotizimning sayyora uchun qanchalik ahamiyatli ekanligi bilan qiyoslaydi.

«Hozircha global likvidlikni ta’minlashda dollar o‘rnini bosa oladigan boshqa manbalar yetarli darajada shakllanmagan. Shu sababli biz tarixning juda nozik nuqtasida turibmiz», deydi Eichengrin. 

Source link