Ispaniya hukumati Eron bilan urushning iqtisodiy oqibatlarini yumshatish uchun aholini qo‘llab-quvvatlash paketini tayyorladi. Unga yonilg‘i uchun QQSni pasaytirish va uglevodorodlarga aksizni to‘xtatib turish kiradi, deb xabar bermoqda Cadena SER.

Ispaniya hukumati mamlakat aholisi uchun AQSh va Isroilning Eronga qarshi urushi iqtisodiy oqibatlarini yumshatish maqsadida yonilg‘iga qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS)ni 21 foizdan 10 foizga tushiradi. Bu haqda 20 mart, juma kuni Cadena SER radiostansiyasi xabar qildi.

Radiostansiyaga Ispaniya hukumatidan ma’lumot bergan manbalarga ko‘ra, mamlakat hokimiyati uglevodorodlarga aksiz solig‘ini ham vaqtincha to‘xtatib turishni rejalashtirmoqda. Bu esa dizel yonilg‘isi va benzin narxini darhol litriga 40 yevrosentga arzonlashtiradi. Yana bir chora sifatida elektr energiyasi iste’moliga qo‘yilgan 5 foizlik soliqni bekor qilish nazarda tutilgan. Hukumat ushbu choralar paketini 20 martning o‘zidayoq e’lon qilishi kutilmoqda.

Reuters agentligi ta’kidlashicha, AQSh va Isroilning Eronga qarshi urushi sharoitida energiya importiga kuchli darajada bog‘liq bo‘lgan Yevropa mamlakatlari inflatsiyani jilovlash choralari paketlarini tayyorlamoqda. 2027 yilning o‘zida inflatsiya 4 foizga yetishi mumkin. Mutaxassislar bahosiga ko‘ra, Yevropa Markaziy banki (YeMB) belgilagan 2 foizlik maqsadli darajaga qaytish uchun Yevropaga yillar talab qilinishi mumkin.

Jumladan, Italiya allaqachon yonilg‘iga aksizni 25 yevrosentga kamaytirgan. Germaniya hukumati ham qo‘llab-quvvatlash paketini tayyorlamoqda, unga neft kompaniyalari uchun ortiqcha foyda solig‘i kiritilishi mumkin.

Source link

AQSh Moliya vazirligi bir oy muddatga Eron neftini sotib olish va sotishga ruxsat berdi. Bu qaror energiya resurslari narxlarini pasaytirishga yordam berishi bilan izohlanyapti. Hozirda Eron neftining asosiy xaridori – Xitoy bo‘lib, rasmiy Pekin xomashyoni chegirma bilan sotib olyapti. Sanksiyalarning yumshatilishi neftni Hindiston,Yaponiya va Malayziyaga yo‘naltirishi, natijada Xitoy ham «bozor narxi»da pul to‘lashga majbur bo‘lishi mumkin.

20 mart, juma kuni kechqurun AQSh Moliya vazirligi 30 kun muddatga Eron nefti va neft mahsulotlarini sotib olish hamda sotishga qo‘yilgan taqiqni bekor qildi. Bu faqat shu kungacha jo‘natilgan va yo‘lda bo‘lgan yuklarga taalluqli. Yangi bitimlar tuzishga ruxsat berilmaydi.

AQSh moliya vaziri Skot Bessent maskur qarorni «qisqa muddatli» deya izohladi. Uning ta’kidlashicha, yangi choralar jahon bozoriga taxminan 140 million barrel neft chiqarishga imkon beradi. Bu esa taqchillikni qisman kamaytirib, Ho‘rmuz bo‘g‘ozida tijoriy kemalar harakati to‘xtatilgani fonida keskin oshgan narxlarni pasaytirishga yordam beradi. Hozirda Eron neftining asosiy xaridori — Xitoy bo‘lib, rasmiy Pekin neftni chegirma bilan sotib olyapti.

«Aslida, biz «Epik g‘azab» operatsiyasi davom etayotgan paytda narxlarni past darajada ushlab turish uchun Eron neftidan Tehronning o‘ziga qarshi foydalanamiz», — deya yozdi AQSh moliya vaziri.

Bessentning qo‘shimcha qilishicha, rasmiy Tehron bu daromadlardan foydalanishda qiynaladi, chunki AQSh Eronning xalqaro moliya tizimiga kirish imkoniyatlariga maksimal bosimni davom ettiradi. 

Bir hafta oldin shunga o‘xshash vaqtinchalik yengillik Rossiya neftiga nisbatan ham qo‘llangandi. Bessent payshanba kuni Fox News telekanaliga bergan intervyusida cheklovlarning yumshatilishi Eron neftini Hindiston, Yaponiya va Malayziyaga yo‘naltirishga yordam berishini, Xitoy esa hozirgiday chegirma bilan emas, balki «bozor narxi»da pul to‘lashga majbur bo‘lishini aytgandi. Uning prognozlariga ko‘ra, Eron neftining bozorga chiqishi narxlarni 10–14 kun davomida pasaytiradi.

«Bu chora vaziyatni tubdan o‘zgartirmaydi»

Moliya vazirligi qarori AQSh sanksiya siyosatiga zid bo‘lgani boisidan ekspertlar tanqidiga uchradi. Ular cheklovlarning yumshatilishi narxlarga qisman ta’sir qilishini , neft savdosi esa AQSh hujum qilayotgan Eron rejimini moliyaviy qo‘llab-quvvatlashini ta’kidlashyapti.

Blackstone Compliance Services kompaniyasi direktori David Tannenbaum BBC’ga shunday dedi: «Yumshoq qilib aytganda, qaror  — mutlaqo bema’nilik. Aslida biz Eronga neft sotishga ruxsat beryapmiz, bu esa keyinchalik harbiy harakatlarni moliyalashtirish uchun ishlatilishi mumkin».

Shuningdek, ekspertlar Eron nefti global narxlarni keskin tushira olishiga shubha bildiryapti. Narxlar Ho‘rmuz bo‘g‘ozi yopilishi va AQSh prezidenti Donald Trumpning urush yakuni haqidagi ziddiyatli bayonotlari fonida bir barrel uchun 120 dollargacha ko‘tarildi. Ta’kidlashicha, muhokama qilinayotgan hajm global talabga nisbatan uncha katta emas.

«Bu taklifni biroz oshirishi mumkin, lekin vaziyatni tubdan o‘zgartirmaydi, aksincha ko‘plab savollarni paydo qilyapti», — deydi Yangi Amerika xavfsizlik markazining katta ilmiy xodimi Rachel Ziyemba.

O‘z navbatida, Eron rasmiylari hozirda xalqaro bozorlarga taklif etish uchun ortiqcha neft yo‘qligini aytyapti. Eron neft vazirligi vakili Saman Goddusi AFP’ga bergan izohida shunday dedi: «Hozirda Eronda na dengizdagi tankerlar, na boshqa bozorlarga yetkazib berish uchun ortiqcha neft deyarli qolmagan. AQSh moliya vazirining bayonoti xaridorlarga umid berishga qaratilgan».

Yaqin Sharqdagi mojaroning kuchayishi fonida global miqyosida neft yetkazib berishda uzilishlar kuzatilyapti. Jahon neft eksportining qariyb beshdan bir qismi o‘tadigan Ho‘rmuz bo‘g‘ozida kema qatnovi deyarli to‘xtab qoldi, bu esa yonilg‘i narxlarining ko‘tarilishiga sabab bo‘lyapti. Eron Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi AQSh va Isroil hujumlari to‘xtamaguncha neft yetkazib berishni to‘sib turishini bildirgan.

Moskvaga nisbatan sanksiyalarning yumshatilishi ham Yevropa yetakchilari tomonidan keskin tanqid qilindi. Ular bu Vladimir Putin rejimini mustahkamlashi va Ukrainadagi urushni cho‘zishini aytishyapti.

Shu hafta Vakillar palatasi Eron neft sektoriga nisbatan sanksiyalarni kuchaytirishga qaratilgan qonun loyihasini qabul qilgandi. AQSh Moliya vazirligining yuqoridagi qarori mamlakat ichida qanday qabul qilinishi hozircha noma’lum. 

Source link

Asr boshlari. Inflatsiya juda past, global iqtisodiyot muttasil ravishda o‘sib borardi. Moliyachilardan tortib hukumat vakillarigacha oltin davr kelganiga ishonar, G‘arb jamiyatida “Inqirozlar davri tugadi, biz iqtisodiyotni boshqarishni to‘liq o‘rganib oldik”, degan ishonch hukm surardi. Biroq, 2008 yilda bu chiroyli illyuziya shiddatli ravishda chilparchin bo‘ldi.

Kutilmaganda halokatli turg‘unlik boshlanib, tik turgan moliyaviy imperiya poydevori pufakdan yasalgani ayon bo‘ldi. Uoll-stritdagi “xatarli spekulyatsiyalar” hamda bir guruh ochko‘z brokerlarning qaltis o‘yini butun sayyorani halokat botqog‘iga tortdi.

Xo‘sh, trillionlab dollarlarni havoga uchirgan, millionlab odamlarni uysiz, ishsiz qoldirgan 2008 yilgi inqiroz qanday kelib chiqqandi? Sabablar nima?

Hammasi qanday boshlandi?

2008 yilgi global moliyaviy inqiroz AQShda boshlandi. Uning asosiy shart-sharoitlari ham aynan shu yerda yillar davomida shakllanib kelgan edi. Iqtisodchilar inqirozga olib kelgan sabablar haqida hali ham bahslashishadi, biroq eng ko‘p e’tirof etiladigan bir nechta asosiy omillarni ajratib ko‘rsatish mumkin.

Kredit stavkalarining pasaytirilishi. 2000-yillarning boshida AQShda “dotkom pufagi” oqibatlarini yumshatish uchun foiz stavkalari keskin ravishda pasaytirila boshlandi. Federal zaxiraning asosiy stavkasi 2000 yil may oyida 6,5 foizni tashkil etgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2001 yilning dekabriga borib 1,75 foizgacha tushirildi. Past stavkalar sabab banklar arzon kreditlarga ega bo‘ldi. Natijada ular iste’mol kreditlari va ipotekalarni ko‘proq bera boshladi, hatto ishonchsiz qarz oluvchilarga ham qarz ajratildi. Bu esa ipoteka kreditlari hajmining keskin oshishiga va ko‘chmas mulk bozorida pufak paydo bo‘lishiga olib keldi.

Bu quyidagicha ro‘y berdi: pul arzonligi sharoitida banklar kreditlar uchun talablarni ancha yumshatdi: qarz oluvchilarning kredit tarixiga, daromadiga va ish turiga qo‘yiladigan shartlar kamaytirildi, boshlang‘ich badal ham kichraytirildi. Natijada ko‘chmas mulkka talab keskin oshdi va uy narxlari juda tez qimmatlashdi. Qisqa muddatda xavf ostidagi ipoteka kreditlarining ulushi 2,5 foizdan 15 foizgacha oshdi.

Shuningdek, o‘zgaruvchan foiz stavkali ipoteka kreditlari paydo bo‘ldi. Bu modelda dastlabki 2-3 yil davomida foiz stavkasi juda past bo‘lgan. Odamlar “hozir to‘lovim kam-ku, keyinchalik daromadim oshsa yopib yuboraman yoki uyning narxi oshsa, uni sotib foyda ko‘raman”, degan o‘y bilan katta miqdorda qarz ola boshladi. Biroq, imtiyozli davr tugagach, foiz stavkalari bozorga qarab keskin ko‘tarilgan va oylik to‘lovlar odamlarning daromadidan ham oshib ketgan. Dastlab faqat foizlar yoki juda kichik miqdor to‘langan, asosiy qarz esa muddat oxiriga qoldirilgan. Bu psixologik tuzoq edi: odamlar bugungi arzon to‘lovga uchib, kelajakdagi ulkan majburiyatni hisobga olmay qo‘yadi.

O‘z navbatida, banklar ham ehtimoliy xatarni juda ham past baholay boshladi: qarz oluvchi to‘lovni to‘xtatsa ham, bank garovdagi uy yoki kvartirani ochiq bozorda qimmatroq narxda sotib yuborishi mumkin. Narxlar kundan kunga oshib borayotgan sharoitda qarzning ham o‘sib borishi katta xavf sifatida ko‘rilmayotgan edi.

Ipoteka obligatsiyalari. Banklar endi ipoteka kreditlarini birlashtirib, ularni obligatsiyalar (MBC) ko‘rinishida boshqa moliyaviy tashkilotlar va investorlarga sota boshladi. Bunday obligatsiyalarni sotib olgan investorlar kreditlar bo‘yicha to‘lanadigan foiz va asosiy qarzdan ulush olish huquqiga ega bo‘lardi. Ipoteka obligatsiyalari dunyo bo‘ylab juda ishonchli aktiv sifatida sotiladi. Ularga nafaqat boy investorlarning mablag‘lari, balki oddiy ishchi va xizmatchilarning pensiya jamg‘armalari, odamlarning hayoti va mulkini sug‘urta qiluvchi tashkilotlarning zaxira mablag‘lari ham yo‘naltirila boshlandi. Banklar mijozlarning depozit pullarini ko‘proq foyda ko‘rish maqsadida ushbu obligatsiyalarga tikadi. Natijada, pufak yorilganda, uy-joy bozoriga umuman aloqasi bo‘lmagan va kredit olmagan o‘qituvchi, hamshira yoki kichik tadbirkor ham o‘z pensiya jamg‘armasidan yoki bankdagi omonatidan ayrildi.

Sodda qilib aytganda, banklar substandart kreditlarni ishonchli kreditlar bilan bir savatga solib, “yuqori sifatli” obligatsiya sifatida qadoqlashadi. Reyting agentliklari ham ularga eng yuqori bahoni berishgan. Investorlar nima sotib olayotganini to‘liq tushunishmagan, lekin ular “juda foydali” narsaga pul tikkaniga ishonishardi.

Qonunchilikdagi o‘zgarishlar. Banklar ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun ma’lum miqdorda o‘z kapitaliga ega bo‘lishi shart. Ammo 2004 yilda AQSh Qimmatli qog‘ozlar va birjalar komissiyasi bu talablarni yumshatadi. Oddiy tilda aytganda, bu qaror banklarga “cho‘ntagida bor pulidan bir necha barobar ko‘p qarz berish” imkonini beradi. Xususan, ilgari banklar o‘zining 1 dollar o‘z puliga 12 dollar qarz bera olgan bo‘lsa, endi bu chegara 1 dollarga 33 dollar nisbatgacha kengayadi. Bu – banklarga ulkan foyda keltirdi, lekin ularni juda zaif ham qilib qo‘ydi: bozor bor-yo‘g‘i 3 foizga pasaysa ham, bank butun kapitalini yo‘qotishi mumkin bo‘lib qoldi.

Vaziyatning keskinlashishi

2004 yil iyunidan 2006 yil iyunigacha bo‘lgan ikki yil davomida Federal rezerv asosiy foiz stavkasini 1,25 foizdan 5,25 foizgacha oshirdi. Bu davrga kelib talabning yuqoriligi fonida uy narxlari ham nihoyatda qimmatlashgandi. Yuzaga kelgan pufak yanada shishishi uchun esa uy bahosi tinimsiz o‘sishi kerak bo‘lardi. Ammo, ko‘chmas mulk odamlarga arzon kreditlar bilan ham qimmatlik qila boshladi va 2006 yilga kelib, bozorda talab kamaydi; narxlar uzoq yillik o‘sishdan keyin birinchi marta arzonlasha boshladi.

Shuningdek, 2004–2006 yillarda past foiz bilan olingan o‘zgaruvchan stavkali kreditlarning imtiyozli davri tugadi. Masalan, kimdir oyiga 1000 dollar to‘layotgan bo‘lsa, bu miqdor 2000 dollarga aylandi. Odamlar ipotekaga olingan uyi qarz miqdoridan ko‘ra arzonroq bo‘lib qolganini ko‘ra boshlashdi. Bozorda 300 ming dollar ipotekasi bor xonadonlar 200 ming dollarga ham baholanmay qo‘ydi.

Shu tariqa, amerikaliklar “salbiy kapital”ga ega bo‘lib qolganini tushuna boshladi. Uyni sotib qarzni yopish imkonsiz holatga keldi. Natijada mijozlar kalitni bankka topshirib, uydan chiqib keta boshlashdi. Bu – “ommaviy defolt” to‘lqini boshlanishiga sabab bo‘ldi.

Tez orada, banklar tomonidan chiroyli “qadoqlangan” ipoteka obligatsiyalari o‘z qiymatini yo‘qota boshladi. Chunki bu obligatsiyalarning asosi – odamlar to‘laydigan oylik kreditlar edi. Investorlar bu qog‘ozlarni sota boshlashdi, lekin xaridor topilmasdi. Moliya tizimi falajlandi. Banklar bir-biriga pul bermay qo‘ydi, chunki qaysi bankning portfelida qancha “zaharli” qog‘oz borligini hech kim aniq bilmasdi.

2008 yil 15 sentabrda AQSh tarixidagi eng yirik bankrotlik yuz berdi: mamlakatdagi yirik investitsiya banki Lehman Brothers inqirozga uchragani haqida ma’lum qildi. Iqtisodchilar aynan shu voqeani global inqirozning keskin bosqichi boshlanishi deb hisoblaydi, chunki u butun bank tizimi bo‘ylab domino effektini keltirib chiqardi.

Inqirozning global miqyosda yoyilishi

Inqiroz shiddat bilan AQSh chegarasidan tashqariga chiqib ketdi. Yevropa va Osiyoning yirik banklari ham AQShning ipoteka obligatsiyalaridan ko‘p miqdorda sotib olishgandi. Pufak yorilgach, bu banklarning aktivlari ham bir zumda qadrsizlandi. Masalan, Islandiya bank tizimi bir necha kun ichida butunlay quladi.

Qo‘shma Shtatlar – dunyodagi eng yirik iste’mol bozoridir. Amerikaliklar pul sarflashni to‘xtatgach, Xitoy, Germaniya va Yaponiya kabi eksportga tayanadigan davlatlarning tovarlariga talab keskin tushib ketdi. Zavodlar yopildi, neft va boshqa xomashyo narxlari arzonlashdi. Ishonch kanaliga darz ketdi. AQShdan tashqaridagi banklar ham nafaqat mijozlarga, balki bir-birlariga ham pul qarz bermay qo‘yishdi. Bu “likvidlik inqirozi” sifatida baholandi. Pul oqimining to‘xtashi esa, butun dunyo bo‘ylab biznes faolligini muzlatib qo‘ydi.

Global oqibatlar

Inqiroz o‘chog‘i bo‘lgan AQShda millionlab odamlar uysiz va ishsiz qoldi. London global moliyaviy markaz bo‘lgani sababli turg‘unlik Britaniya bank tizimiga ham kuchli zarba berdi: hukumat bir nechta yirik banklarni milliylashtirishga majbur bo‘ldi. Gretsiyada boshlangan inqiroz butun boshli yevro hududining parchalanish xavfini yuzaga keltirdi. Ispaniyada qurilish va xizmat ko‘rsatish sohalaridagi vaziyatning yomonlashuvi 25 yoshgacha bo‘lgan yoshlar o‘rtasida ishsizlikni 50 foizgacha oshirib yubordi. Neft narxining qulashi va xorijiy kapitalning chiqib ketishi ortidan 2009 yilda Rossiya iqtisodiyoti qariyb 8 foizga qisqardi.

AQSh va Yevropada iste’molning keskin tushib ketishi eksportga asoslangan Xitoy iqtisodiyoti uchun haqiqiy shok bo‘ldi. Minglab fabrikalar yopildi. Qishloqlardan shaharlarga kelib ishlayotgan qariyb 20 milliondan ortiq ichki migrantlar ishsiz qoldi. Eksport quladi. Shunday sharoitda rasmiy Pekin inqirozga qarshi tarixiy deya baholanadigan chora-tadbirlar rejasini e’lon qildi: 4 trillion yuanlik (o‘sha davrdagi kurs bo‘yicha taqriban 586 milliard dollar yoki mamlakat yalpi ichki mahsulotining 12,5 foizi) iqtisodiy rag‘batlantirish paketi qabul qilindi. Bu ulkan mablag‘ temiryo‘llar, aeroportlar va ko‘chmas mulk kabi ichki infratuzilma loyihalarini moliyalashtirishga sarflandi. Natijada Xitoy global retsessiya davrida ham o‘zining iqtisodiy o‘sishini saqlab qoldi.

Yaponiyaning bank tizimi substandart kreditlar xavfidan chetda, ancha konservativ va xavfsiz holatda bo‘lsa-da, inqiroz real iqtisodiyotga qaqshatqich zarba berdi. Yapon iqtisodiyoti Toyota, Sony, Honda kabi gigantlar orqali avtomobil va yuqori texnologiyalar eksportiga juda qaram edi. Global miqyosda talab pasayib ketishi bilan, Yaponiya eksporti yarim yilda qariyb 40 foizga qisqardi. Toyota 70 yil ichida birinchi marta operatsion zarar ko‘rganini e’lon qildi. 2009 yilda mamlakat YaIM 5,4 foizga qisqardi.

Janubiy Koreyaga kelsak, bu mamlakatga inqiroz milliy valutaning qadrsizlanib ketishi orqali ta’sir qildi. Xorijiy investorlar global xavf-xatarlar tufayli o‘z kapitallarini Koreya bozoridan shoshilinch olib chiqa boshlashi ortidan von dollarga nisbatan deyarli 40 foizga qadrsizlanib ketadi. Fors ko‘rfazi davlatlariga inqiroz ikki frontdan zarba berdi: xomashyo narxlari arzonlashdi va ko‘chmas mulk bozori quladi. Shunday bo‘lsa-da, arab davlatlarining oldindan yig‘ib qo‘ygan yirik suveren fondlari ularga inqirozni nisbatan barqaror o‘tkazish imkonini berdi.

Global inqiroz O‘zbekistonga ham ta’sir qilganmi?

O‘zbekistonning bank-moliya tizimi xalqaro moliya bozorlariga kuchli integratsiya bo‘lmagani va yopiq siyosat yuritilgani sababli, mamlakatda G‘arb davlatlaridagidek to‘g‘ridan to‘g‘ri bankrotliklar kuzatilmaydi. Biroq iqtisodiy turg‘unlikning ikkilamchi ta’siri seziladi. Rossiya va Qozog‘istonda kuzatilgan moliyaviy muammolar yirik qurilish va ishlab chiqarish loyihalarining to‘xtashiga olib keldi. Oqibatda minglab o‘zbekistonlik mehnat migrantlari ish joyini yo‘qotdi yoki oyliklari qisqartirildi. Bu esa hududlardagi oilalarning xarid qobiliyati pasayishiga olib keldi.

Bundan tashqari, global sanoatdagi uzilishlar sababli O‘zbekistonning asosiy eksport tovarlari bo‘lgan paxta tolasi, mis, qora metallar va gazga talab pasayadi, narxlar arzonlashib ketadi. Bu esa valuta tushumlarini cheklab qo‘yadi. Ammo, eng qiziq jihat boshqa: aynan inqiroz hukm surgan yillarda Jahon bankiga taqdim qilingan ma’lumotlarda O‘zbekiston o‘z tarixidagi eng yuqori iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlarini qayd etgan: 2008 yilda 9 foiz, 2009 yilda 8,1 foiz. Statistik ko‘rsatkichlarning “chizilishi” odatiy holga aylangan o‘sha davrlarda haqiqiy iqtisodiy vaziyatning qanday bo‘lgani noma’lum.

Umumiy yo‘qotishlar

2008 yilgi moliyaviy inqiroz natijasida yo‘qotilgan mablag‘lar trillionlab dollarni tashkil etadi. Inqirozning ta’siri juda keng va uzoq davom etgani sababli, uning umumiy qiymatini aniq hisoblash qiyin. AQShda inqiroz rasman 18 oy – 2007 yil dekabridan 2009 yil iyunigacha davom etdi. Global retsessiya esa ayrim mamlakatlarda 2011 yilgacha cho‘zildi.

2009 yilda Xalqaro valuta jamg‘armasi jahon moliyaviy tizimi aktivlarning qadrsizlanishi va qaytarib bo‘lmaydigan qarzlar sabab 4 trillion dollardan ortiq zarar ko‘rganini e’lon qilgan. O‘sha yil yakunlari bo‘yicha global ishlab chiqarish hajmi 2,9 foizga kamaygan. Bu – Ikkinchi jahon urushidan beri jahon iqtisodiyotida birinchi marta salbiy o‘sish kuzatilgan holat bo‘ldi.

2012 yil aprel oyida AQSh Moliya vazirligi yo‘qotishlar bo‘yicha taxminiy hisob-kitoblarni e’lon qiladi. Unga ko‘ra, Qo‘shma Shtatlarda uy xo‘jaliklarining umumiy boyligi 19,2 trillion dollarga kamaygan. Bu – asosan ipoteka kreditlari bo‘yicha defoltlar tufayli uy-joylarning yo‘qotilishi va inqirozdan keyin yuzaga kelgan ommaviy ishsizlik bilan bog‘liq. 2009 yil oktyabrida ishsizlik 10 foizgacha ko‘tarilgan edi. Qolaversa, AQSh fond bozoridagi yo‘qotishlar ham juda katta bo‘ldi: 2008 yilda aksiyadorlar boyligi 6,9 trillion dollarga kamaydi. Dow Jones indeksi 2007 yildagi eng yuqori darajasiga nisbatan 2 barobarga quladi.

Umuman olganda, 2008 yilgi moliyaviy inqiroz dunyo iqtisodiyotiga jiddiy saboq berdi. Eng muhim xulosa shundan iborat bo‘ldiki, moliyaviy tizimdagi haddan tashqari risk va nazoratning yetarli emasligi global falokatga olib kelishi mumkin. Inqirozdan keyin ko‘plab davlatlar bank tizimini qat’iyroq tartibga solishni boshladi. Banklarga kapital zaxiralari bo‘yicha yangi talablar joriy qilindi, risklarni nazorat qilish mexanizmlari kuchaytirildi.

Bugungi kunda ham iqtisodchilar 2008 yilgi inqirozni zamonaviy kapitalizm tarixidagi burilish nuqtasi deb hisoblaydi. Chunki bu voqea global moliya tizimining naqadar o‘zaro bog‘liqligi va zaifligini yaqqol ko‘rsatib bergandi.

Source link

O‘zbekistonda meva-sabzavot va oziq-ovqat mahsulotlari eksporti bilan shug‘ullanuvchi tadbirkorlar uchun fitosanitariya tartib-taomillarini soddalashtirish, nazoratni raqamlashtirish va qo‘shimcha yengilliklar berishga qaratilgan chora-tadbirlar belgilanmoqda.

Qaror loyihasiga ko‘ra, o‘simliklar karantini va himoyasi sohasida davlat xizmatlari samaradorligini oshirish, fitosanitariya nazoratini zamonaviy mexanizmlar asosida tashkil etish hamda tadbirkorlik sub’yektlari uchun yanada qulay sharoitlar yaratish ko‘zda tutilgan.

Hujjatda 119 ta TIF TN kod ostidagi tovarlarni karantin ostidagi mahsulotlar ro‘yxatidan chiqarish, tekshiruvlar sonini 30 foizgacha qisqartirish va o‘rta xavfli tovarlar bo‘yicha nazorat muddatini o‘rtacha 3 ish kunidan 1 ish kunigacha kamaytirish belgilangan.

Shuningdek, 2026 yil 1 iyuldan boshlab karantin ostidagi mahsulotlarni fitosanitariya nazoratida avtomatlashtirilgan xavflarni boshqarish tizimi joriy etiladi. Ushbu tizim orqali xavfi past tovarlar bo‘yicha karantin ko‘rigi dalolatnomasi avtomatik ravishda rasmiylashtiriladi va yuklar qo‘shimcha jismoniy nazoratga yo‘naltirilmaydi.

Loyihada meva-sabzavot mahsulotlarini yetishtirishdan eksportgacha bo‘lgan zanjirni takomillashtirishga ham alohida e’tibor qaratilgan. Xususan, ichki fitosanitariya sertifikatini rasmiylashtirishda karantin inspektorlariga ko‘maklashuvchi jamoatchi inspektorlar faoliyati yo‘lga qo‘yiladi.

Bundan tashqari, eksportchilar va ularning vakillari maxsus onlayn platformalar orqali bepul o‘qitilib, malaka sertifikati oladi. Sifatsiz qadoqlangan, saralanmagan yoki xom uzilgan mahsulotlar esa fitosanitariya sertifikati olish imkoniyatidan mahrum qilinishi mumkin.

Qaror loyihasida yana bir muhim yangilik sifatida 2026–2028 yillarda meva-sabzavot mahsulotlarini saralab, zamonaviy qadoqlab sotgan tadbirkorlarga qadoq xarajatlarining 50 foizigacha, ammo har bir qadoq uchun 6 ming so‘mdan oshmagan qismi qoplab berilishi nazarda tutilgan.

Ushbu choralar eksport jarayonlarini tezlashtirish, tadbirkorlar xarajatlarini kamaytirish, mahsulot sifati va jozibadorligini oshirish hamda mamlakatning eksport salohiyatini yanada kuchaytirishga xizmat qiladi.

Source link

10 million riyollik yangi banknotaning muomalaga kiritilishi inflatsiyaning tez o‘sishi va aholi o‘rtasida naqd pulga bo‘lgan talabning keskin oshishi bilan bog‘liq.

Eron rasmiylari mamlakat tarixidagi eng yirik 10 million riyollik yangi banknota muomalaga kiritdi. Tehronning bu qadami inflatsiyaning tez o‘sishi va aholi o‘rtasida naqd pulga bo‘lgan talabning keskin oshishi bilan bog‘liq, deb yozdi RBK.

Yazddagi Jome’ masjidi va qadimiy Bom qal’asi tasvirlangan yangi pushti banknotlar shu haftada banklarda chiqdi. Eronliklar bankomatlar oldida uzun navbatlarda turishadi, shuning uchun ularda naqd pul tez tugamoqda.

Ko‘p sonli nollarga qaramay, banknotning haqiqiy qiymati atigi 7 dollar atrofida. Avvalgi rekord yaqinda, fevral oyi boshida chiqarilgan 5 million riyollik kupyuraga tegishli bo‘lib, bu milliy valutaning qadrsizlanish tezligini ko‘rsatadi.

Fuqarolarning ommaviy ravishda naqd pulga o‘tishiga nafaqat iqtisodiy omillar, balki raqamli to‘lovlarning barqarorligi bilan bog‘liq xavotirlar ham sabab bo‘lmoqda. Davom etayotgan harbiy mojaro va AQSh hamda Isroilning mamlakat infratuzilmasiga zarbalari fonida eronliklar elektron tizimlar ishlamay qolishidan qo‘rqib, ommaviy ravishda pul yechishni boshladi.

Vaziyat 11 mart kuni ham harbiy, ham tinch aholiga xizmat ko‘rsatuvchi Sepah banki binosiga raketa hujumidan keyin keskinlashdi. Garchi bankda bankomat va kartalardan foydalanish imkoniyati tiklangani aytilgan bo‘lsa-da, aholi orasida vahima yuzaga keldi, bu esa ulkan navbatlar va kassalardagi naqd pul zaxiralarining tezda tugashiga olib keldi.

Eron Markaziy banki bozorni tinchlantirishga urinib, yangi banknotning chiqarilishi faqat fuqarolarning pulga ega bo‘lishini osonlashtirishga qaratilganini, raqamli banking esa ustuvor vosita bo‘lib qolayotganini aytdi. Biroq, Financial Times ekspertlari buni chuqur inqirozning yana bir dalili sifatida ko‘rmoqda.

Ta’kidlanishicha, mamlakat iqtisodiyoti yillar davomida sanksiyalar, neft eksportidan daromadlarning pasayishi va yuqori darajadagi korrupsiyadan aziyat chekmoqda. Shunisi e’tiborga loyiqki, yangi banknotlarda nollarning bir qismi sezilar-sezilmas shriftda yozilgan – bu hukumatning denominatsiya o‘tkazish va milliy valuta qiymatidan to‘rtta nolni rasman olib tashlash rejalari bilan bog‘liq.

Source link