Iqtisodiyot
Global moliyaviy inqiroz 2008: sabablar va oqibatlar
Asr boshlari. Inflatsiya juda past, global iqtisodiyot muttasil ravishda o‘sib borardi. Moliyachilardan tortib hukumat vakillarigacha oltin davr kelganiga ishonar, G‘arb jamiyatida “Inqirozlar davri tugadi, biz iqtisodiyotni boshqarishni to‘liq o‘rganib oldik”, degan ishonch hukm surardi. Biroq, 2008 yilda bu chiroyli illyuziya shiddatli ravishda chilparchin bo‘ldi.
Kutilmaganda halokatli turg‘unlik boshlanib, tik turgan moliyaviy imperiya poydevori pufakdan yasalgani ayon bo‘ldi. Uoll-stritdagi “xatarli spekulyatsiyalar” hamda bir guruh ochko‘z brokerlarning qaltis o‘yini butun sayyorani halokat botqog‘iga tortdi.
Xo‘sh, trillionlab dollarlarni havoga uchirgan, millionlab odamlarni uysiz, ishsiz qoldirgan 2008 yilgi inqiroz qanday kelib chiqqandi? Sabablar nima?
Hammasi qanday boshlandi?
2008 yilgi global moliyaviy inqiroz AQShda boshlandi. Uning asosiy shart-sharoitlari ham aynan shu yerda yillar davomida shakllanib kelgan edi. Iqtisodchilar inqirozga olib kelgan sabablar haqida hali ham bahslashishadi, biroq eng ko‘p e’tirof etiladigan bir nechta asosiy omillarni ajratib ko‘rsatish mumkin.
Kredit stavkalarining pasaytirilishi. 2000-yillarning boshida AQShda “dotkom pufagi” oqibatlarini yumshatish uchun foiz stavkalari keskin ravishda pasaytirila boshlandi. Federal zaxiraning asosiy stavkasi 2000 yil may oyida 6,5 foizni tashkil etgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2001 yilning dekabriga borib 1,75 foizgacha tushirildi. Past stavkalar sabab banklar arzon kreditlarga ega bo‘ldi. Natijada ular iste’mol kreditlari va ipotekalarni ko‘proq bera boshladi, hatto ishonchsiz qarz oluvchilarga ham qarz ajratildi. Bu esa ipoteka kreditlari hajmining keskin oshishiga va ko‘chmas mulk bozorida pufak paydo bo‘lishiga olib keldi.
Bu quyidagicha ro‘y berdi: pul arzonligi sharoitida banklar kreditlar uchun talablarni ancha yumshatdi: qarz oluvchilarning kredit tarixiga, daromadiga va ish turiga qo‘yiladigan shartlar kamaytirildi, boshlang‘ich badal ham kichraytirildi. Natijada ko‘chmas mulkka talab keskin oshdi va uy narxlari juda tez qimmatlashdi. Qisqa muddatda xavf ostidagi ipoteka kreditlarining ulushi 2,5 foizdan 15 foizgacha oshdi.
Shuningdek, o‘zgaruvchan foiz stavkali ipoteka kreditlari paydo bo‘ldi. Bu modelda dastlabki 2-3 yil davomida foiz stavkasi juda past bo‘lgan. Odamlar “hozir to‘lovim kam-ku, keyinchalik daromadim oshsa yopib yuboraman yoki uyning narxi oshsa, uni sotib foyda ko‘raman”, degan o‘y bilan katta miqdorda qarz ola boshladi. Biroq, imtiyozli davr tugagach, foiz stavkalari bozorga qarab keskin ko‘tarilgan va oylik to‘lovlar odamlarning daromadidan ham oshib ketgan. Dastlab faqat foizlar yoki juda kichik miqdor to‘langan, asosiy qarz esa muddat oxiriga qoldirilgan. Bu psixologik tuzoq edi: odamlar bugungi arzon to‘lovga uchib, kelajakdagi ulkan majburiyatni hisobga olmay qo‘yadi.
O‘z navbatida, banklar ham ehtimoliy xatarni juda ham past baholay boshladi: qarz oluvchi to‘lovni to‘xtatsa ham, bank garovdagi uy yoki kvartirani ochiq bozorda qimmatroq narxda sotib yuborishi mumkin. Narxlar kundan kunga oshib borayotgan sharoitda qarzning ham o‘sib borishi katta xavf sifatida ko‘rilmayotgan edi.
Ipoteka obligatsiyalari. Banklar endi ipoteka kreditlarini birlashtirib, ularni obligatsiyalar (MBC) ko‘rinishida boshqa moliyaviy tashkilotlar va investorlarga sota boshladi. Bunday obligatsiyalarni sotib olgan investorlar kreditlar bo‘yicha to‘lanadigan foiz va asosiy qarzdan ulush olish huquqiga ega bo‘lardi. Ipoteka obligatsiyalari dunyo bo‘ylab juda ishonchli aktiv sifatida sotiladi. Ularga nafaqat boy investorlarning mablag‘lari, balki oddiy ishchi va xizmatchilarning pensiya jamg‘armalari, odamlarning hayoti va mulkini sug‘urta qiluvchi tashkilotlarning zaxira mablag‘lari ham yo‘naltirila boshlandi. Banklar mijozlarning depozit pullarini ko‘proq foyda ko‘rish maqsadida ushbu obligatsiyalarga tikadi. Natijada, pufak yorilganda, uy-joy bozoriga umuman aloqasi bo‘lmagan va kredit olmagan o‘qituvchi, hamshira yoki kichik tadbirkor ham o‘z pensiya jamg‘armasidan yoki bankdagi omonatidan ayrildi.
Sodda qilib aytganda, banklar substandart kreditlarni ishonchli kreditlar bilan bir savatga solib, “yuqori sifatli” obligatsiya sifatida qadoqlashadi. Reyting agentliklari ham ularga eng yuqori bahoni berishgan. Investorlar nima sotib olayotganini to‘liq tushunishmagan, lekin ular “juda foydali” narsaga pul tikkaniga ishonishardi.
Qonunchilikdagi o‘zgarishlar. Banklar ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun ma’lum miqdorda o‘z kapitaliga ega bo‘lishi shart. Ammo 2004 yilda AQSh Qimmatli qog‘ozlar va birjalar komissiyasi bu talablarni yumshatadi. Oddiy tilda aytganda, bu qaror banklarga “cho‘ntagida bor pulidan bir necha barobar ko‘p qarz berish” imkonini beradi. Xususan, ilgari banklar o‘zining 1 dollar o‘z puliga 12 dollar qarz bera olgan bo‘lsa, endi bu chegara 1 dollarga 33 dollar nisbatgacha kengayadi. Bu – banklarga ulkan foyda keltirdi, lekin ularni juda zaif ham qilib qo‘ydi: bozor bor-yo‘g‘i 3 foizga pasaysa ham, bank butun kapitalini yo‘qotishi mumkin bo‘lib qoldi.
Vaziyatning keskinlashishi
2004 yil iyunidan 2006 yil iyunigacha bo‘lgan ikki yil davomida Federal rezerv asosiy foiz stavkasini 1,25 foizdan 5,25 foizgacha oshirdi. Bu davrga kelib talabning yuqoriligi fonida uy narxlari ham nihoyatda qimmatlashgandi. Yuzaga kelgan pufak yanada shishishi uchun esa uy bahosi tinimsiz o‘sishi kerak bo‘lardi. Ammo, ko‘chmas mulk odamlarga arzon kreditlar bilan ham qimmatlik qila boshladi va 2006 yilga kelib, bozorda talab kamaydi; narxlar uzoq yillik o‘sishdan keyin birinchi marta arzonlasha boshladi.
Shuningdek, 2004–2006 yillarda past foiz bilan olingan o‘zgaruvchan stavkali kreditlarning imtiyozli davri tugadi. Masalan, kimdir oyiga 1000 dollar to‘layotgan bo‘lsa, bu miqdor 2000 dollarga aylandi. Odamlar ipotekaga olingan uyi qarz miqdoridan ko‘ra arzonroq bo‘lib qolganini ko‘ra boshlashdi. Bozorda 300 ming dollar ipotekasi bor xonadonlar 200 ming dollarga ham baholanmay qo‘ydi.
Shu tariqa, amerikaliklar “salbiy kapital”ga ega bo‘lib qolganini tushuna boshladi. Uyni sotib qarzni yopish imkonsiz holatga keldi. Natijada mijozlar kalitni bankka topshirib, uydan chiqib keta boshlashdi. Bu – “ommaviy defolt” to‘lqini boshlanishiga sabab bo‘ldi.
Tez orada, banklar tomonidan chiroyli “qadoqlangan” ipoteka obligatsiyalari o‘z qiymatini yo‘qota boshladi. Chunki bu obligatsiyalarning asosi – odamlar to‘laydigan oylik kreditlar edi. Investorlar bu qog‘ozlarni sota boshlashdi, lekin xaridor topilmasdi. Moliya tizimi falajlandi. Banklar bir-biriga pul bermay qo‘ydi, chunki qaysi bankning portfelida qancha “zaharli” qog‘oz borligini hech kim aniq bilmasdi.
2008 yil 15 sentabrda AQSh tarixidagi eng yirik bankrotlik yuz berdi: mamlakatdagi yirik investitsiya banki Lehman Brothers inqirozga uchragani haqida ma’lum qildi. Iqtisodchilar aynan shu voqeani global inqirozning keskin bosqichi boshlanishi deb hisoblaydi, chunki u butun bank tizimi bo‘ylab domino effektini keltirib chiqardi.
Inqirozning global miqyosda yoyilishi
Inqiroz shiddat bilan AQSh chegarasidan tashqariga chiqib ketdi. Yevropa va Osiyoning yirik banklari ham AQShning ipoteka obligatsiyalaridan ko‘p miqdorda sotib olishgandi. Pufak yorilgach, bu banklarning aktivlari ham bir zumda qadrsizlandi. Masalan, Islandiya bank tizimi bir necha kun ichida butunlay quladi.
Qo‘shma Shtatlar – dunyodagi eng yirik iste’mol bozoridir. Amerikaliklar pul sarflashni to‘xtatgach, Xitoy, Germaniya va Yaponiya kabi eksportga tayanadigan davlatlarning tovarlariga talab keskin tushib ketdi. Zavodlar yopildi, neft va boshqa xomashyo narxlari arzonlashdi. Ishonch kanaliga darz ketdi. AQShdan tashqaridagi banklar ham nafaqat mijozlarga, balki bir-birlariga ham pul qarz bermay qo‘yishdi. Bu “likvidlik inqirozi” sifatida baholandi. Pul oqimining to‘xtashi esa, butun dunyo bo‘ylab biznes faolligini muzlatib qo‘ydi.
Global oqibatlar
Inqiroz o‘chog‘i bo‘lgan AQShda millionlab odamlar uysiz va ishsiz qoldi. London global moliyaviy markaz bo‘lgani sababli turg‘unlik Britaniya bank tizimiga ham kuchli zarba berdi: hukumat bir nechta yirik banklarni milliylashtirishga majbur bo‘ldi. Gretsiyada boshlangan inqiroz butun boshli yevro hududining parchalanish xavfini yuzaga keltirdi. Ispaniyada qurilish va xizmat ko‘rsatish sohalaridagi vaziyatning yomonlashuvi 25 yoshgacha bo‘lgan yoshlar o‘rtasida ishsizlikni 50 foizgacha oshirib yubordi. Neft narxining qulashi va xorijiy kapitalning chiqib ketishi ortidan 2009 yilda Rossiya iqtisodiyoti qariyb 8 foizga qisqardi.
AQSh va Yevropada iste’molning keskin tushib ketishi eksportga asoslangan Xitoy iqtisodiyoti uchun haqiqiy shok bo‘ldi. Minglab fabrikalar yopildi. Qishloqlardan shaharlarga kelib ishlayotgan qariyb 20 milliondan ortiq ichki migrantlar ishsiz qoldi. Eksport quladi. Shunday sharoitda rasmiy Pekin inqirozga qarshi tarixiy deya baholanadigan chora-tadbirlar rejasini e’lon qildi: 4 trillion yuanlik (o‘sha davrdagi kurs bo‘yicha taqriban 586 milliard dollar yoki mamlakat yalpi ichki mahsulotining 12,5 foizi) iqtisodiy rag‘batlantirish paketi qabul qilindi. Bu ulkan mablag‘ temiryo‘llar, aeroportlar va ko‘chmas mulk kabi ichki infratuzilma loyihalarini moliyalashtirishga sarflandi. Natijada Xitoy global retsessiya davrida ham o‘zining iqtisodiy o‘sishini saqlab qoldi.
Yaponiyaning bank tizimi substandart kreditlar xavfidan chetda, ancha konservativ va xavfsiz holatda bo‘lsa-da, inqiroz real iqtisodiyotga qaqshatqich zarba berdi. Yapon iqtisodiyoti Toyota, Sony, Honda kabi gigantlar orqali avtomobil va yuqori texnologiyalar eksportiga juda qaram edi. Global miqyosda talab pasayib ketishi bilan, Yaponiya eksporti yarim yilda qariyb 40 foizga qisqardi. Toyota 70 yil ichida birinchi marta operatsion zarar ko‘rganini e’lon qildi. 2009 yilda mamlakat YaIM 5,4 foizga qisqardi.
Janubiy Koreyaga kelsak, bu mamlakatga inqiroz milliy valutaning qadrsizlanib ketishi orqali ta’sir qildi. Xorijiy investorlar global xavf-xatarlar tufayli o‘z kapitallarini Koreya bozoridan shoshilinch olib chiqa boshlashi ortidan von dollarga nisbatan deyarli 40 foizga qadrsizlanib ketadi. Fors ko‘rfazi davlatlariga inqiroz ikki frontdan zarba berdi: xomashyo narxlari arzonlashdi va ko‘chmas mulk bozori quladi. Shunday bo‘lsa-da, arab davlatlarining oldindan yig‘ib qo‘ygan yirik suveren fondlari ularga inqirozni nisbatan barqaror o‘tkazish imkonini berdi.
Global inqiroz O‘zbekistonga ham ta’sir qilganmi?
O‘zbekistonning bank-moliya tizimi xalqaro moliya bozorlariga kuchli integratsiya bo‘lmagani va yopiq siyosat yuritilgani sababli, mamlakatda G‘arb davlatlaridagidek to‘g‘ridan to‘g‘ri bankrotliklar kuzatilmaydi. Biroq iqtisodiy turg‘unlikning ikkilamchi ta’siri seziladi. Rossiya va Qozog‘istonda kuzatilgan moliyaviy muammolar yirik qurilish va ishlab chiqarish loyihalarining to‘xtashiga olib keldi. Oqibatda minglab o‘zbekistonlik mehnat migrantlari ish joyini yo‘qotdi yoki oyliklari qisqartirildi. Bu esa hududlardagi oilalarning xarid qobiliyati pasayishiga olib keldi.
Bundan tashqari, global sanoatdagi uzilishlar sababli O‘zbekistonning asosiy eksport tovarlari bo‘lgan paxta tolasi, mis, qora metallar va gazga talab pasayadi, narxlar arzonlashib ketadi. Bu esa valuta tushumlarini cheklab qo‘yadi. Ammo, eng qiziq jihat boshqa: aynan inqiroz hukm surgan yillarda Jahon bankiga taqdim qilingan ma’lumotlarda O‘zbekiston o‘z tarixidagi eng yuqori iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlarini qayd etgan: 2008 yilda 9 foiz, 2009 yilda 8,1 foiz. Statistik ko‘rsatkichlarning “chizilishi” odatiy holga aylangan o‘sha davrlarda haqiqiy iqtisodiy vaziyatning qanday bo‘lgani noma’lum.
Umumiy yo‘qotishlar
2008 yilgi moliyaviy inqiroz natijasida yo‘qotilgan mablag‘lar trillionlab dollarni tashkil etadi. Inqirozning ta’siri juda keng va uzoq davom etgani sababli, uning umumiy qiymatini aniq hisoblash qiyin. AQShda inqiroz rasman 18 oy – 2007 yil dekabridan 2009 yil iyunigacha davom etdi. Global retsessiya esa ayrim mamlakatlarda 2011 yilgacha cho‘zildi.
2009 yilda Xalqaro valuta jamg‘armasi jahon moliyaviy tizimi aktivlarning qadrsizlanishi va qaytarib bo‘lmaydigan qarzlar sabab 4 trillion dollardan ortiq zarar ko‘rganini e’lon qilgan. O‘sha yil yakunlari bo‘yicha global ishlab chiqarish hajmi 2,9 foizga kamaygan. Bu – Ikkinchi jahon urushidan beri jahon iqtisodiyotida birinchi marta salbiy o‘sish kuzatilgan holat bo‘ldi.
2012 yil aprel oyida AQSh Moliya vazirligi yo‘qotishlar bo‘yicha taxminiy hisob-kitoblarni e’lon qiladi. Unga ko‘ra, Qo‘shma Shtatlarda uy xo‘jaliklarining umumiy boyligi 19,2 trillion dollarga kamaygan. Bu – asosan ipoteka kreditlari bo‘yicha defoltlar tufayli uy-joylarning yo‘qotilishi va inqirozdan keyin yuzaga kelgan ommaviy ishsizlik bilan bog‘liq. 2009 yil oktyabrida ishsizlik 10 foizgacha ko‘tarilgan edi. Qolaversa, AQSh fond bozoridagi yo‘qotishlar ham juda katta bo‘ldi: 2008 yilda aksiyadorlar boyligi 6,9 trillion dollarga kamaydi. Dow Jones indeksi 2007 yildagi eng yuqori darajasiga nisbatan 2 barobarga quladi.
Umuman olganda, 2008 yilgi moliyaviy inqiroz dunyo iqtisodiyotiga jiddiy saboq berdi. Eng muhim xulosa shundan iborat bo‘ldiki, moliyaviy tizimdagi haddan tashqari risk va nazoratning yetarli emasligi global falokatga olib kelishi mumkin. Inqirozdan keyin ko‘plab davlatlar bank tizimini qat’iyroq tartibga solishni boshladi. Banklarga kapital zaxiralari bo‘yicha yangi talablar joriy qilindi, risklarni nazorat qilish mexanizmlari kuchaytirildi.
Bugungi kunda ham iqtisodchilar 2008 yilgi inqirozni zamonaviy kapitalizm tarixidagi burilish nuqtasi deb hisoblaydi. Chunki bu voqea global moliya tizimining naqadar o‘zaro bog‘liqligi va zaifligini yaqqol ko‘rsatib bergandi.
Iqtisodiyot
Inflatsiya pasayishi sekinlashsa, monetar siyosatni yanada qat’iylashtirishga tayyor turish kerak
Xalqaro valuta jamg‘armasi O‘zbekiston hukumatiga bir qator muhim tavsiya va xulosalar berdi. Qayd etilishicha, prognozlar bo‘yicha noaniqliklar hanuz yuqori darajada saqlanib qolmoqda. Asosiy xatarlar global iqtisodiy vaziyatning yomonlashuvi bilan bog‘liq bo‘lib, geosiyosiy keskinlikning kuchayishi tashqi talabning qisqarishiga, eksport narxlarining pasayishiga va xalqaro moliya bozorlaridagi sharoitlarning qattiqlashishiga olib kelishi mumkin.
Xalqaro valuta jamg‘armasi (XVJ) O‘zbekistonni ichki talabning yuqoriligicha saqlanib qolayotgani, ijobiy ishlab chiqarish tafovuti, shuningdek Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq ehtimoliy inflyatsion bosimni hisobga olgan holda, pul-kredit siyosatining yetarlicha qat’iy yo‘nalishini saqlab qolishga chaqirdi. Bu haqda XVJ va O‘zbekiston o‘rtasidagi 2026 yilgi maslahatlashuvlar yakunlangani yuzasidan tashkilot e’lon qilgan bayonotda keltirib o‘tilgan.
2025 yilda konsolidatsiyalashgan budjet taqchilligi iqtisodiy faollikning yuqori bo‘lishi hamda oltin narxlarining qimmatligi hisobiga 2,1 foizgacha qisqardi. Oltin narxlarining yuqori bo‘lishi, pul o‘tkazmalari o‘sishining saqlanib qolishi va oltinsiz eksportning oshishi joriy operatsiyalar hisobi taqchilligini ham YaIMga nisbatan 3,9 foizgacha kamaytirishga yordam bergan. Shuningdek, xalqaro zaxiralar ham yetarli darajada saqlanib qolyapti.
«Asosiy iqtisodiy prognoz ijobiyligicha qolmoqda. Hozircha Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq ikkilamchi ta’sirlar cheklangan darajada kuzatilmoqda. XVJ prognoziga ko‘ra, real YaIM 2026 yilda taxminan 6,8 foizga, 2027 yilda esa 6 foizga o‘sadi. Bunga xususiy iste’molning yuqori darajada qolishi, investitsiyalar hajmining ko‘payishi va tarkibiy islohotlarning izchil davom etishi yordam beradi. Prognozlarga ko‘ra, oltin narxlarining yuqori bo‘lishi hisobiga 2026 yilda joriy operatsiyalar hisobi taqchilligi YaIMga nisbatan 3,2 foizgacha qisqaradi. Xalqaro zaxiralar ham qulay darajada saqlanib qoladi va 2026 yil oxiriga kelib 12 oylik import hajmini qoplash imkonini beradi.
Prognozlar bo‘yicha noaniqliklar hanuz yuqori darajada saqlanib qolmoqda. Asosiy xatarlar global iqtisodiy vaziyatning yomonlashuvi bilan bog‘liq bo‘lib, geosiyosiy keskinlikning kuchayishi tashqi talabning qisqarishiga, eksport narxlarining pasayishiga va xalqaro moliya bozorlaridagi sharoitlarning qattiqlashishiga olib kelishi mumkin. Ichki xatarlar qatoriga budjet xarajatlarining iqtisodiy siklga mos ravishda ortib ketishi, maqsadli va imtiyozli kreditlash amaliyotining davom etishi hamda tarkibiy muammolarni bartaraf etishdagi kechikishlar kiradi. Bundan tashqari, tarkibiy islohotlar kutilganidan tezroq amalga oshirilsa, iqtisodiy o‘sish prognoz qilingan darajadan ham yuqori bo‘lishi mumkin», deyiladi XVJ hisobotida.
Xalqaro ekspertlarning ta’kidlashicha, mavjud sharoitlarda ehtiyotkor iqtisodiy siyosat yuritish, shu bilan birga, barqaror va inklyuziv iqtisodiy o‘sishni ta’minlash uchun taklif tomonidagi islohotlarni davom ettirish muhim.
Fiskal siyosat
Fiskal siyosatda asosiy e’tibor iqtisodiyotning qizib ketishi xavfini kamaytirish va moliyaviy zaxiralarni tiklashga qaratilishi lozim. 2026 yilda, ayniqsa, budjet daromadlari rejalashtirilganidan yuqori bo‘lishi ehtimoli mavjud ekanini hisobga olib, talab bosimini kuchaytirishga yo‘l qo‘ymaslik zarur. Yil davomida xarajatlarni oshirishni cheklash inflatsiyani pasaytirishga va iqtisodiy siyosatga bo‘lgan ishonchni mustahkamlashga xizmat qiladi.
«Kelgusida foydali qazilmalar sektoridan olinadigan daromadlar tebranishining budjet xarajatlariga ta’sirini samaraliroq cheklaydigan fiskal tizimni takomillashtirish makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga yordam beradi. Qo‘shimcha operatsion mo‘ljalni joriy etish (masalan, foydali qazilmalardan olinadigan daromadlarni hisobga olmagan holdagi birlamchi budjet taqchilligining maksimal chegarasini belgilash) iqtisodiy siklga bog‘liq xarajatlarning ortib ketishini kamaytirib, zarur hollarda moslashuvchan choralar ko‘rish imkonini saqlab qoladi», deyiladi bayonotda.
Shuningdek, ayrim aksiz soliqlarini oshirish, imtiyozlar va soliq ta’tillarini qisqartirish, shuningdek, soliq va bojxona ma’murchiligini kuchaytirish so‘nggi yillarda kuzatilayotgan soliq tushumlarining YaIMga nisbatan ulushi pasayishini to‘xtatishga yordam beradi.
Pul-kredit siyosati
Pul-kredit siyosati Markaziy bankning inflatsiya bo‘yicha maqsadli ko‘rsatkichiga erishishga qat’iy yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Ichki talabning yuqori darajada saqlanib qolayotgani, iqtisodiyotda ijobiy ishlab chiqarish tafovuti mavjud bo‘lishi ehtimoli hamda Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq inflyatsion bosimlar xavfini hisobga olib, yetarlicha qat’iy pul-kredit siyosatini saqlab turish maqsadga muvofiqdir. Shu bilan birga, inflatsiyaning pasayish sur’atlari sekinlashgan taqdirda siyosatni yanada qat’iylashtirishga tayyor turish zarur.
Valuta kursi moslashuvchanligining erishilgan darajasini saqlab qolish iqtisodiy zarbalarni yumshatish, xalqaro zaxiralarni himoya qilish va inflatsiyani targetlash tizimining samarali ishlashi uchun muhim ahamiyatga ega. Valuta bozorlarini rivojlantirish, likvidlikni boshqarishni kuchaytirish va maqsadli hamda imtiyozli kreditlashdan bosqichma-bosqich voz kechish pul-kredit siyosatining iqtisodiyotga ta’sir mexanizmini yanada kuchaytiradi.
«Davlat banklarini restrukturizatsiya qilish va xususiylashtirishni jadallashtirish, aktivlar sifatini yaxshilash hamda Markaziy bank mustaqilligini ta’minlash resurslarni samaraliroq taqsimlash va fiskal xatarlarni kamaytirish uchun muhim ahamiyatga ega. Moliyaviy inklyuziya bo‘yicha tashabbuslar maqsadli va imtiyozli kreditlashga yoki ma’muriy tartibga solish choralariga emas, balki raqobat, shaffoflik va xatarlarni to‘g‘ri boshqarish tamoyillariga asoslanishi kerak. Aks holda, bunday choralar moliya institutlari balanslarini zaiflashtirishi mumkin», deyiladi XVJ bayonotida.
Davlatning iqtisodiyotdagi rolini qisqartirish va bozor institutlarini mustahkamlash mehnat unumdorligi hamda xususiy sektorning o‘sish salohiyatini oshirishning asosiy omillari bo‘lib qolyapti. Davlat korxonalarini isloh qilishni davom ettirish — imkon qadar ularni xususiylashtirish va davlat mulki saqlanib qolgan hollarda korporativ boshqaruvni kuchaytirish — barcha bozor ishtirokchilari uchun teng sharoit yaratishga va xususiy investitsiyalarni jalb etishga yordam beradi.
Iqtisodiyot
O‘zbekistonda Yangi taraqqiyot bankining yirik tadbirlari o‘tkazilishi mumkin
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Toshkent xalqaro investitsiya forumi tadbirlarida ishtirok etish uchun mamlakatimizga kelgan Yangi taraqqiyot banki prezidenti Dilma Rusef bilan uchrashuv o‘tkazdi.
Mazkur xalqaro moliya instituti bilan hamkorlikni, birinchi navbatda, avvalgi uchrashuvlar davomida erishilgan oliy darajadagi kelishuvlarni amalga oshirish doirasida yanada rivojlantirish masalalari diqqat markazida bo‘ldi.
Dilma Rusef O‘zbekistondagi islohotlarni yuksak baholab, mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining ustuvor yo‘nalishlarini kelgusida ham qo‘llab-quvvatlashga tayyor ekanini bildirdi.
O‘zbekiston Yangi taraqqiyot bankiga a’zo davlatlar safiga qo‘shilgani mamnuniyat bilan qayd etildi. Energetika, suv xo‘jaligi, transport va muhandislik infratuzilmasi bo‘yicha hamda xususiy sektor va ijtimoiy sohani qo‘llab-quvvatlash borasida bank ekspertlari ishtirokida o‘rta muddatli qo‘shma loyihalar portfelini shakllantirishga kelishib olindi. Yangi taraqqiyot bankining mintaqaviy ahamiyatga ega yirik transport-logistika loyihalarini amalga oshirishda ishtirok etishi muhimligi ta’kidlandi.
Bankning yurtimizda ekologik transformatsiya bo‘yicha amalga oshirilayotgan dasturlar va loyihalardagi ishtirokiga alohida e’tibor qaratildi.
Kelgusida O‘zbekistonda Yangi taraqqiyot bankining yirik tadbirlarini o‘tkazish rejalari ham ko‘rib chiqildi.
Iqtisodiyot
Soliqdan eng ko‘p qarzi bor qurilish kompaniyalari ma’lum qilindi
Soliq qarzi 100 mln so‘mdan yuqori qurilish kompaniyalarining umumiy qarzi 2,5 trln so‘mga yetdi. Shundan 618,6 mlrd so‘mi 10 ta kompaniya hisobiga to‘g‘ri keladi.
2026 yil 1 iyun holatiga soliq qarzi 100 mln so‘mdan yuqori qurilish korxonalari soni 1964 tani tashkil etyapti, deya xabar berdi Soliq qo‘mitasi.
Ularning umumiy qarzdorligi 2,5 trln so‘mga yetgan. Shundan 618,6 mlrd so‘mi, ya’ni 24,1 foiz soliq qarzi eng yirik bo‘lgan 10 ta korxona hisobiga to‘g‘ri keladi:
“AZIYA INVEST FAVORITI” MChJ – 140,2 mlrd so‘m;
“TASH CONSTRUCTIONS HOUSE” MChJ – 102,4 mlrd so‘m;
“OQBULOQ OBOD GUZARI” MChJ – 92 mlrd so‘m;
“TAMIRLASH QURISH SERVIS” MChJ – 76,7 mlrd so‘m;
“AGRO ASIA TRADE SERVIS” MChJ – 39,8 mlrd so‘m;
“GRAND ROAD TASHKENT” MChJ QK – 38,2 mlrd so‘m;
“USTA OBID BREND” MChJ – 37,9 mlrd so‘m;
“OLTIN BALIQ” MChJ – 33,2 mlrd so‘m;
“NATIONAL ROAD INVEST” MChJ – 29,4 mlrd so‘m;
“DSK BINOKOR” MChJ – 28,8 mlrd so‘m.
Hududlar kesimida korxonalarning soliq qarzdorligi ko‘rsatkichi Toshkent shahrida 817,4 mlrd so‘mni, Andijon viloyatida 329,1 mlrd so‘mni, Toshkent viloyatida 304,5 mlrd so‘mni tashkil etgan.
Iqtisodiyot
Jahon banki O‘zbekistonga qishloq infratuzilmasini rivojlantirish uchun 150 mln dollar ajratadi
«Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturi ikkinchi bosqichining umumiy budjeti 340 mln dollarni tashkil etadi. Dastur Jahon banki (150 mln dollar), OIIB (120 mln dollar) va O‘zbekiston hukumati (70 mln dollar) tomonidan moliyalashtiriladi.
Jahon banki Ijrochi direktorlar kengashi Jahon banki tarkibiga kiruvchi Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasining (XTA) O‘zbekistonga imtiyozli moliyalashtirish shaklida 150 mln dollar ajratilishini ma’qulladi. Bu haqda bank matbuot xizmati xabar berdi.
Mablag‘lar «Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturining ikkinchi bosqichini amalga oshirishga yo‘naltiriladi. Ushbu dastur mamlakatning oltita viloyatidagi qishloq hududlarida jamoat infratuzilmasi va xizmatlar sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.
«O‘zbekistonning 38 millionlik aholisidan qariyb yarmi qishloq joylarda istiqomat qiladi. Biroq ko‘plab qishloqlar hanuzgacha sifatli yo‘llar, maktablar, tibbiyot muassasalari, shuningdek, suv va elektr ta’minoti xizmatlaridan foydalanishda ishonchli imkoniyatga ega emas. Ushbu kamchiliklar mahalliy ishbilarmonlik muhiti, tadbirkorlikni rivojlantirish va yangi ish o‘rinlari yaratishni ham cheklab qo‘ymoqda. Ushbu muammolarni hal etish uchun O‘zbekiston hukumati 2019 yilda Jahon bankining XTU (100 million dollar) va Osiyo infratuzilmaviy investitsiyalar banki (82 million dollar) moliyaviy ko‘magida «Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturini amalga oshirishni boshlagan edi. Dastur 2026 yilning iyun oyida yakunlanishiga qadar, uning doirasida Andijon, Farg‘ona, Namangan, Jizzax va Sirdaryo viloyatlarining qishloq tumanlaridagi 306 ta mahallada 900 dan ortiq subloyihalar moliyalashtirildi», — deyiladi xabarda.
Ushbu subloyihalar, xususan, 340 dan ortiq yo‘llar, 220 ta elektr ta’minoti tizimi, 160 ta suv ta’minoti tizimi, 100 ga yaqin maktab, 40 ta maktabgacha ta’lim tashkiloti va 10 ta ko‘prikni qurish yoki modernizatsiya qilish ishlarini o‘z ichiga olgan. Alohida ta’kidlanishicha, ushbu yaxshilanishlar umumiy hisobda 1 millionga yaqin qishloq aholisiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri foyda keltirdi, ularning yarmini xotin-qizlar tashkil etdi.
Shu bilan birga, Jahon banki infratuzilmani rivojlantirish bo‘yicha subloyihalarni tanlab olish va ularning amalga oshirilishini nazorat qilish bevosita mahalliy aholi tomonidan, mahallani rivojlantirish guruhlari orqali amalga oshirilishini qayd etdi. Bunday guruhlar ishtirokchilarining kamida 50 foizini ayollar tashkil etadi. «Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturi ikkinchi bosqichining umumiy budjeti 340 mln dollarni tashkil etadi. Dastur Jahon banki (150 mln dollar), OIIB (120 mln dollar) va O‘zbekiston hukumati (70 mln dollar) tomonidan moliyalashtiriladi.
Dastur Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan Andijon, Farg‘ona, Namangan, Jizzax, Sirdaryo va Toshkent viloyatlaridagi 296 ta mahallada amalga oshiriladi. Jahon banki tomonidan moliyalashtirish mablag‘lari aniq natijalarga va dastur ijrosining asosiy bosqichlariga erishilishiga qarab transhlar shaklida ajratib boriladi. Dastur 2031 yilga borib transport infratuzilmasi, ichimlik suvi va elektr ta’minoti tarmoqlari hamda boshqa obektlarni rivojlantirishga kiritiladigan investitsiyalar hisobiga oltita viloyat mahallalarida jamoat infratuzilmasi va xizmatlar sifatini yaxshilashga xizmat qilishi kutilmoqda. Ushbu o‘zgarishlardan qariyb 1,2 mln qishloq aholisi, jumladan, 600 ming ayollar va 300 ming yoshlar naf ko‘radi.
Bundan tashqari, 15 ta pilot mahallada biznesni rivojlantirish markazlari tashkil etiladi. Ular qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash va kichik ishlab chiqarish sohalarida faoliyat yuritayotgan mahalliy tadbirkorlarga moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, ishbilarmonlik ko‘nikmalarini rivojlantirish hamda mahsulotlarini sotish bozorlarini diversifikatsiya qilishda ko‘maklashadi. Ushbu chora-tadbirlar natijasida 1500 ga yaqin to‘g‘ridan-to‘g‘ri ish o‘rinlari yaratilishi va mahalliy biznes muhitini rivojlantirishga hissa qo‘shilishi kutilmoqda. Jahon bankining moliyaviy ishtirokida qishloq xo‘jaligi hamda mikro, kichik va o‘rta korxonalarni rivojlantirishga qaratilgan boshqa loyihalar bilan bir qatorda, ushbu dastur loyiha amalga oshiriladigan hududlardagi mahallalarda yana 25 mingga yaqin yangi va yuqori haq to‘lanadigan ish o‘rinlari yaratilishiga qo‘shimcha turtki bo‘ladi.
Iqtisodiyot
Uch karra yer solig‘ining bekor qilinishi: pullar qanday qaytariladi?
O‘zbekistonda yer uchastkasidan hujjatsiz foydalangan shaxslardan 2020 yil 1 yanvardan 2024 yil 1 iyungacha undirilgan uch karra yer solig‘i bekor qilindi. Yangi qonunga ko‘ra, ortiqcha soliq summalari qayta hisob-kitob qilinib, fuqarolarga qaytariladi. Xo‘sh, bu jarayon qanday ishlaydi? Fuqarolar nima qilishi kerak? Kun.uz shu kabi savollarga Soliq qo‘mitasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Salohiddin Nishonovdan javob oldi.
Uch karra soliq: joriy etilishi va bekor qilinishi sabablari
– Jismoniy shaxslarga yer uchastkalaridan hujjatsiz foydalanganligi uchun hisoblangan uch karra yer solig‘i nega bekor qilindi?
– Birinchi navbatda, bu aholiga yengillik yaratish maqsadida qilindi. Bugungi kunda 6 million 800 ta yer uchastkasining qariyb 60-70 foizining hujjati yo‘q. Ko‘plab holatlarda yer maydonlari o‘zboshimcha egallab olinmagan, balki asrlar davomida meros bo‘lib o‘tgan. Asosan, fuqarolarga yengillik yaratish maqsadida ushbu qonun qabul qilindi.
– Unda nima uchun bu uch karra soliq normasi dastlab qonunchilikka kiritilgan edi?
– Bu norma fuqarolar o‘zboshimchalik bilan yer egallab olmasligi uchun va ushbu yer maydonlarini rasmiylashtirishga undash maqsadida ta’sir chorasi sifatida qo‘llanilgan. Bu norma 2020 yil 1 yanvardan kuchga kirgan yangi Soliq kodeksida mavjud edi.
– Nega aynan 2020 yil 1 yanvardan 2024 yil 1 iyungacha bo‘lgan davr uchun soliq bekor qilinyapti?
– Prezidentning 192-sonli qarorida aynan shu davr belgilangan edi. 2024 yil 5 avgustda qabul qilingan 937-sonli qonun bilan hujjatsiz yer uchastkalarini e’tirof etish tartibi belgilandi. Shu sababli, faqatgina 2024 yil 1 iyungacha qadar uch karra soliqni kechish masalasi ko‘rib chiqildi.
– Demak, 2024 yil 1 iyundan keyingi davr uchun uch karra soliq undirishda davom etiladimi?
– Ha, davom etiladi. Yangi qonun faqatgina 2020 yil 1 yanvardan 2024 yil 1 iyungacha bo‘lgan munosabatlarga tatbiq etiladi. Hozirgi amalda ishlab turgan tartib ishlayveradi. 2025 va 2026 yillarda hisoblangan uch karra soliqlar bekor qilinmaydi va kimdir yer uchastkasidan hujjatsiz foydalansa, uch karra yer solig‘ini to‘laydi.
Ortiqcha to‘langan soliqlarni qaytarish tartibi
– Fuqarolar o‘zlariga uch karra soliq hisoblanganini qayerdan bilishlari mumkin?
– Har yilning boshida jismoniy shaxslarga yuboriladigan to‘lov xabarnomasida hujjat bo‘yicha va hujjatsiz yer maydoniga qancha to‘lash kerakligi ko‘rsatiladi. Bundan tashqari, “Soliq” mobil ilovasi orqali ham ko‘rishlari mumkin bo‘ladi. Bugungi kunda 6 million 900 ta yer uchastkasidan 4 million 300 tasi hujjatsiz yerlarga to‘g‘ri keladi.
– Agar fuqaro allaqachon uch karra soliqni to‘lab bo‘lgan bo‘lsa, bu summa qaytariladimi?
– Ha, barcha fuqarolarniki qaytadan hisob-kitob qilinadi. Agar fuqaroning boshqa soliqlardan, masalan mol-mulk solig‘idan qarzdorligi bo‘lsa, birinchi navbatda o‘sha qarzga o‘tkaziladi. Agar qarzdorlik bo‘lmasa, ortiqcha to‘lov soliq to‘lovchining xohishiga ko‘ra keyingi soliq davrlariga o‘tkazilishi yoki qaytarib berilishi mumkin.
– Ortgan soliq summasini qaytarib olish uchun fuqarolar nima qilishi, qayerga murojaat qilishi kerak?
– Qaytarib olish uchun ariza berish kifoya. Arizani “Soliq” mobil ilovasi orqali berishlari kerak bo‘ladi. Smartfoni yo‘qlar yoki mobil ilovadan foydalanmaydiganlar o‘zi yashaydigan tuman (shahar) soliq inspeksiyalariga murojaat qilishlari mumkin.
Soliq kodeksiga binoan, ortiqcha to‘lov 15 kun ichida qaytarib beriladi.
– Agar hujjatsiz yer uchastkasi sotilgan bo‘lsa, to‘langan uch karra soliq kimga qaytariladi: oldingi egasigami yoki hozirgisiga?
– Bizda soliqlar obekt kesimida hisoblanadi. Sizning obektingiz menga o‘tgandan keyin menda bo‘ladigan jarayonlar uchun men javob beraman. Shu sababli, biz hozirgi foydalanib turuvchiga, ya’ni hozirgi egasiga qaytarib beramiz.
Hujjatsiz yer uchastkalarini rasmiylashtirish va yengilliklar
– Ushbu o‘zgarishlar bilan birga, fuqarolar hujjatsiz yer uchastkasiga egalik huquqini rasmiylashtirishi mumkinmi?
– Ha, 937-sonli qonunga muvofiq, hujjatsiz foydalanib turilgan yerlarni rasmiylashtirish imkoniyati bor. Biroq, bu 2018 yil 1 maygacha qurilgan bino-inshootlarga taalluqli. Agar bino shu sanagacha qurilgan bo‘lsa, unga egalik huquqini e’tirof etish mumkin.
– Agar bino 2018 yildan keyin qurilgan bo‘lsa, fuqarolar nima qilishi kerak?
– Hozirgi holatda 2018 yildan keyin qurilganlar bo‘yicha hujjat olish qonunchilikda nazarda tutilmagan. Hozircha ular uch karra soliqni to‘lab yurishga majbur.
Soliq qarzining yangi me’yori
– Qonunda huquqlarni e’tirof etish jarayonini jadallashtirish vazifasi qo‘yilgan. Bu amalda qanday yengillik beradi?
– Avvalgi tartibda 1000 so‘m soliq qarzi bo‘lsa ham, huquqni e’tirof etish bo‘yicha ijobiy xulosa berilmas edi. Endi fuqarolarga imkoniyat berilyapti: bazaviy hisoblash miqdorining 30 baravari (12 360 000 so‘m)gacha yer va mol-mulk solig‘idan qarzi bo‘lsa ham, ularga xulosa beriladi. Bu esa yerini e’tirof etish ishlarini tezlashtiradi.
– Bu byurokratik to‘siqlarning olib tashlanishi aynan soliq qarzdorligiga bog‘liqmi?
– Ha, soliq nuqtayi nazaridan asosiy byurokratik to‘siq shu edi. Fuqaroning soliqni to‘lashga imkoniyati bo‘lmasligi sababli jarayon to‘xtab qolardi. Endi 12 360 000 so‘mgacha qarzdorlik bo‘lsa ham, mexanizm to‘xtab qolmaydi va fuqarolar huquqlarini tasarruf etish bo‘yicha ishlarni jadallashtirishi mumkin.
– Demak, 12 million so‘mdan kam bo‘lgan qarz soliq qarzdorligi hisoblanmaydimi?
– Yo‘q, u soliq qarzi hisoblanadi, faqat hujjatlarni rasmiylashtirishda va huquqlarni e’tirof etishda to‘sqinlik qilmaydi.
To‘lovlarni bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati
– Fuqarolar uchun to‘lovlarni amalga oshirishda qanday yangi yengillik joriy etilmoqda?
– Huquqlarni e’tirof etish uchun to‘lovlarni bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati berilmoqda.
– Bo‘lib-bo‘lib to‘lash mexanizmi qanday ishlaydi?
– Misol uchun, agar fuqaroning bir martalik yig‘imni, masalan, bir baravar miqdordagi 412 000 so‘mni birato‘la to‘lashga imkoniyati bo‘lmasa, unga bu summani bir yil davomida bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati berilyapti.
– Ilgari birato‘la to‘lov uchun qanday imtiyoz mavjud edi?
– Agar fuqaro yig‘imni birato‘la to‘laydigan bo‘lsa, unga 50 foiz imtiyoz berilgan edi. Endi, agar fuqaroning imkoniyati yo‘q bo‘ladigan bo‘lsa, o‘sha yig‘imni ham bir yilgacha bo‘lib-bo‘lib to‘lashiga imkon berilyapti.
– Ortiqcha to‘langan mablag‘larni qaytarish masalasida fuqarolarga yana nima degan bo‘lardingiz?
– Birinchi navbatda fuqarolardan iltimos qilinadi: bu jarayonga ozgina vaqt kerak bo‘ladi, chunki texnik masalalar va hisob-kitob jarayonlari bor.
Fuqarolardan, agar bir-ikki hafta vaqt o‘tib qolsa, “qonun ijrosi ta’minlanmayapti, menga qaytarib bermayapti” degan xulosaga shoshilmaslik so‘raladi, chunki bu jarayon ozgina vaqt oladi.
-
Siyosat4 days ago
«Ushbu masalani shaxsan nazoratimga oldim» — Saida Mirziyoyeva giyohvandlikka qarshi kurash haqida
-
Mahalliy5 days ago
my.gov.uz — 35 yilda odamlarning vaqtini qaytarib berdi!
-
Jamiyat5 days agoFarg‘onada 1 kilogrammdan ortiq gashish olib ketayotgan shaxs qo‘lga olindi
-
Sport4 days agoEron Amerikaga bordi, Osiyo Yevropaning ta’zirini berayotir – JCh kundaligi
-
Jamiyat5 days agoToshkentda renovatsiyaning birinchi bosqichi boshlandi
-
Dunyodan3 days ago
Dunyo bo’ylab qochqinlar soni 10 yil ichida birinchi marta kamaydi.
-
Iqtisodiyot2 days ago
Toshkentda YIBning mintaqaviy vakolatxonasi ochildi
-
Siyosat2 days ago
Prezident Ozarbayjon va Belarus bosh vazirlarini qabul qildi
