Iqtisodiyot
turk tadbirkorining Shveytsariya bankiga qarshi moliyaviy urushi
Turkiyalik tadbirkor Said Ali Bayrak otasidan meros qolgan boylikni qaytarib olish uchun qariyb 21 yildan beri kurash olib boryapti. Gap Shveytsariya bankida saqlanayotgani aytilayotgan 6 tonna oltin haqida ketyapti. Qiymati 2 milliard dollarga baholanayotgan ushbu xazina atrofidagi mojaro xalqaro moliya olamida katta shov-shuvga sabab bo‘ldi. Shveytsariya banki “da’vo muddati o‘tgani” va “manbani isbotlash” kabi omillarni ro‘kach qilayotgan bo‘lsa-da, Bayrak oilasi Turkiyadagi “Boylikni qaytarish” qonuniga tayangan holda o‘z haqini talab qilishda davom etyapti.
Shveytsariya banklarining ishonchliligi va u yerdagi maxfiy omborlar haqidagi qarash juda ommaviylashgan. Ammo turkiyalik tadbirkor Said Ali Bayrak bilan bog‘liq voqea bu qarashlarga jiddiy zarba berishi mumkin. Gap qiymati bugungi hisobda 2 milliard dollardan oshadigan 6 tonna oltin va Usmoniylar davriga oid bebaho boyliklar haqida ketyapti. Mojaro shu darajaga yetdiki, unga diplomatlar va nufuzli siyosatchilar aralashdi, 66 ta xalqaro advokat bir necha yildan beri Bayraklar oilasi manfaatlarini himoya qilish va adolat qaror topishi uchun kurashyapti.
Buncha boylik qayerdan kelgan?
Bayraklar oilasi oddiy tadbirkorlar emas. Ular tarixan Turkiyaning sharqiy Elazig‘ mintaqasida katta ta’sirga ega bo‘lgan va qariyb 35 000 a’zoni o‘zida jamlagan Heylani Kebir qabilasiga boshchilik qiladi. Ushbu mintaqada ularning kuch va nufuzi an’anaviy ravishda avloddan-avlodga o‘tgan va yillar davomida mustahkamlanib kelgan.
Bayraklar oilasi boyligining tarixiy ildizlari Usmoniylar imperiyasi davriga borib taqaladi. Said Ali Bayrakning bobosi mintaqada imperiyaning soliq yig‘uvchisi lavozimida ishlagan bo‘lib, bu oilaga misli ko‘rilmagan hajmdagi qimmatbaho metallarni to‘plash imkonini beradi. Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, bu meros bank hisoblari yoki qimmatli qog‘ozlar ko‘rinishida emas, balki 800 mingtaga yaqin Usmoniylar oltin tangalari, noyob qadimiy qo‘lyozmalar va kitoblar, shuningdek, marjonlar hamda og‘ir oltin kamarlardan iborat bo‘lgan. Umumiy hisobda xazinaning og‘irligi 6 tonnani tashkil etadi va bugungi kundagi qiymati 2 milliard dollardan oshadi.
Turkiyadagi siyosiy inqiroz
1970 yillarning oxiriga kelib Turkiya chuqur siyosiy va iqtisodiy inqiroz girdobiga tushib qoladi. Yirik shaharlar va viloyatlar ko‘chalari radikal so‘l va o‘ng guruhlar o‘rtasidagi keskin, ko‘pincha qurolli to‘qnashuvlar maydoniga aylanadi. Hukumat institutlari falaj holatga kelib qoladi, inflatsiya keskin oshib ketadi va davlat xavfsizligi tahdid ostida qoladi. Bunday sharoitda “qonun va tartib”ni tiklash uchun harbiylar siyosiy jarayonga aralashishga tayyorgarlik ko‘rishni boshlaydi.
Harbiylar yirik yer egalari va qabila boshliqlarini davlat barqarorligiga potensial tahdid yoki yangi hokimiyat manfaatlari yo‘lida musodara qilinishi mumkin bo‘lgan resurslar manbai sifatida ko‘ra boshlaydi. Bu esa zamonaviy Turkiya tarixidagi kapitalni ko‘chirish bo‘yicha eng yirik va maxfiy operatsiyalardan birining yuz berishiga turtki bo‘ladi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, Hasan Bayrak oltinlarini mamlakatdan olib chiqib ketishda britaniyalik xristian missioneri Devid Xo‘ja yordamidan foydalanadi. Ulkan xazina dastlab Istanbul shahriga olib boriladi. Keyin esa kemaga ortilib Yevropaga tashiladi va Shveytsariyaning eng yirik banklaridan bo‘lgan Credit Suisseʼning zirhli omboriga joylashtiriladi. Misli ko‘rilmagan maxfiy operatsiya general Kenan Evrenning tanklari Turkiya shaharlari ko‘chalariga chiqib, shafqatsiz harbiy rejim boshlanganini e’lon qilgan 1980 yil 12 sentabrdan atigi bir yarim oy oldin muvaffaqiyatli yakunlanadi.
O‘lim to‘shagidagi onaning siri
Aktivlar Credit Suisseʼga muvaffaqiyatli o‘tkazilgach, Hasan Bayrak to o‘limiga qadar oltinni qaytarib olish yoki uning holatini tekshirish uchun hech qanday harakatni amalga oshirmaydi. 1999 yilda uning sog‘lig‘i tez-tez yomonlasha boshlaydi. O‘zining so‘nggi kunlari yaqinlashayotganini tushungan otaxon sirni rafiqasi Vohida Bayrak bilan baham ko‘radi, ammo unga qat’iy shart qo‘yadi: oltinlar haqida katta o‘g‘li Said Ali 40 yoshga to‘lmaguncha unga hech narsa aytmaslik kerak. Hasan Bayrak 1999 yil 13 mayda vafot etadi.
2005 yilga kelib Vohida ona saraton xastaligiga chalinadi. Kundan kunga ahvoli og‘irlashib borarkan, u eriga bergan va’dasini buzishga majbur bo‘ladi. O‘sha paytda 38 yoshda bo‘lgan Said Alini o‘z xonasiga chaqiradi va “o‘g‘lim, Shveytsariyada bir seyf bor, u yerda bizning bor boyligimiz saqlanyapti”, deydi. Shundan so‘ng Vohida Bayrak o‘g‘liga oilaviy uyda yashiringan va nemis tilida yozilgan rasmiy bank hujjatlari saqlanadigan eski sandiqni topshiradi. Bu qog‘ozlarda bank hisobraqamlari, Tsyurixdagi seyflar kodlari va Hasan Bayrak qoldirgan batafsil ko‘rsatmalar bor edi. Shu tariqa mijoz bilan bank o‘rtasida tarixdagi eng uzoq davom etgan huquqiy urushlardan biri boshlanadi.
Bank bilan ziddiyatlar
Rasmiy hujjatlar, otasining o‘lim haqidagi guvohnoma va yagona qonuniy merosxo‘r ekanini tasdiqlovchi dalillar bilan qurollangan Said Ali aktivlarni qaytarish jarayonini boshlaydi. Dastlab u Credit Suisseʼga xat yuboradi. 2005 yil sentabr oyida olingan javob maktubi byurokratik bo‘lsa-da, umidbaxshdek tuyuladi: bank vafot etgan shaxslarning hisoblari bo‘yicha ma’lumot faqat qonuniy merosxo‘rlarga yoki ularning rasmiy vakillariga berilishi mumkinligini ma’lum qiladi. Biroq bu konstruktiv ohang tezda qat’iy inkor etish pozitsiyasi bilan almashadi.
2005 yil dekabr oyida Credit Suisse yuridik bo‘limi Bayrakka mutlaqo boshqacha mazmundagi xat yuboradi. Unda bankda Hasan Bayrak nomiga hech qanday hisob mavjud emasligi va taqdim etilgan raqamlar ularning reyestrlarida ko‘rsatilmagani ta’kidlangandi. Shundan so‘ng turkiyalik tadbirkor Tsyurixga boradi va bankning martabali amaldorlari bilan yuzma yuz uchrashuvlar o‘tkazadi. Ammo aytarli natijaga erisha olmaydi.
Rad etib bo‘lmaydigan dalillar oldida aktivlar mavjudligini inkor etish imkonsiz ekanini tushunib, Credit Suisse vakillari taktikani o‘zgartiradi. O‘sha davrdagi Shveytsariya qonunchiligiga ko‘ra, agar hisob bo‘yicha hech qanday operatsiyalar amalga oshirilmasa va 10 yil davomida egasidan murojaat bo‘lmasa, hisob “yo‘qolgan” yoki “harakatsiz” toifasiga o‘tkazilgan. Shu asosda bank merosxo‘rning hisobni boshqarish huquqi tugaganini ma’lum qiladi. Bunga qo‘shimcha ravishda, bank kutilmaganda “mablag‘larning kelib chiqish manbasini isbotlash” talabini qo‘yadi.
Qarama-qarshilikning kulminatsion nuqtasi yuzma-yuz uchrashuvlardan birida sodir bo‘ladi. Shveytsariyalik bankir Said Alidan 6 tonna oltinni olganidan keyin nima qilmoqchi ekanini so‘raydi. Bayrak bu oilaviy merosligi hamda uni Turkiyaga qaytarish niyatida ekanini aytadi. Bankir: “Bizning bankimiz bunday ulkan resurslarning mamlakat tashqarisiga olib chiqilishiga qat’iyan qarshi”, deya javob beradi. Bayrakka ko‘ra, unga muqobil taklif berilgan: agar boyliklar Shveytsariyada qolishiga kafolat bersa va oilasi bilan shu yerga ko‘chib o‘tsa, masalani mahalliy tarzda hal qilish imkoniyati paydo bo‘lishi mumkin. Ammo bu taklif rad etiladi.
Diplomatik inqiroz
Mazkur ish vaqt o‘tishi bilan nafaqat huquqiy, balki diplomatik darajaga ham chiqdi. Shveytsariyaning Turkiyadagi elchisi Raymund Kuntz masalani tinch yo‘l bilan hal qilish maqsadida Elazig‘ga borib, Bayrak oilasining uyida mehmon ham bo‘ladi. Turk tadbirkoriga ko‘ra, elchi Shveytsariya hukumati muammoni tinch va adolatli hal qilish mas’uliyatini o‘z zimmasiga olishiga kafolat berishini aytadi, buning evaziga esa Said Ali sukut saqlash, matbuotga murojaat qilmaslik va ommaviy janjallar ko‘tarmaslikka qat’iy va’da berishi kerak bo‘ladi. Bayrak bu shartlarga rozi bo‘ldi, ammo va’da qilingan yechim taklif qilinmaydi. Usmoniylar davriga oid ziynat buyumlari va oltin kamarlar haqidagi da’volar siyosiy doiralarning ham e’tiborini tortadi. Hatto o‘sha paytdagi bosh vazir bo‘lgan Rajab Toyyib Erdo‘g‘anning maslahatchilari ham bu ishga aralashadi. Tashqi ishlar vazirligi boylikni diplomatik yo‘l bilan qaytarish uchun Turkiya va Shveytsariya adliya vazirliklari o‘rtasida huquqiy yordam ko‘rsatish jarayoniga tayyorgarlikni boshlaydi.
Ayni paytdagi vaziyat
2023 yilda bir yarim asrlik tarixga ega Credit Suisse misli ko‘rilmagan likvidlilik inqiroziga yuz tutdi. Yillar davomidagi muvaffaqiyatsiz sarmoyalar, pul yuvish mojarolari va mijozlarning ommaviy chiqib ketishi moliya gigantini bankrotlik yoqasiga olib keldi. Vaziyatni yumshatish maqsadida Shveytsariya regulyatori Credit Suisseʼni uning asosiy raqobatchisi UBC banki tomonidan sotib olinishi va ularning birlashishini tashkil etadi. Said Ali Bayrak uchun bu korporativ qo‘shilish juda katta ahamiyatga ega edi. UBC bankiga nafaqat aktivlar, balki Credit Suisseʼning bajarilmagan barcha majburiyatlari va sud da’volari ham meros bo‘lib o‘tdi.
Ayni paytda oltinlarni qaytarish uchun turkiyalik tadbirkor nomidan 66 ta xalqaro advokat ish olib boryapti. Shveytsariya banki “da’vo muddati o‘tgani” va “manbani isbotlash” kabi bahonalarni ro‘kach qilayotgan bo‘lsa-da, Bayrak oilasi Turkiyadagi “Boylikni qaytarish” qonuniga tayangan holda o‘z haqini talab qilishda davom etyapti. Mazkur holat allaqachon Shveytsariya seyflarining ishonchliligi va betarafligi haqidagi ishonchga jiddiy zarba berdi. Agar Bayrak oilasi sudlarda g‘alaba qozonsa, XX asrda mojaroli hududlardan olib chiqilgan boyliklarning minglab merosxo‘rlari seyflarni ochish uchun huquqiy asosga ega bo‘ladi. Ehtimol, aynan shunday zanjir reaksiyasi xavfi UBC’ni tish-tirnog‘i bilan kurashishga majbur qilayotgan bo‘lishi mumkin.
Markaziy bank 2026-yil 9-oktyabrdan valyutalarning yangi kursini belgiladi.
AQSh dollari 37,38 so‘mga oshib, 11 846,57 so‘m etib belgilandi.
Yevro kursi 34,69 so‘mga oshdi va 13 240,91 so‘m bo‘ldi. Funt-sterling 15 631,55 so‘mni tashkil qildi (29,25).
Rossiya rubli 138,95 so‘m etib belgilandi (+0,8).
Markaziy bank 2026-yil 6-oktyabrdan valyutalarning yangi kursini belgiladi.
AQSh dollari 5,5 so‘mga oshib, 11 778,45 so‘m etib belgilandi.
Yevro kursi 25,62 so‘mga tushdi va 13 198,93 so‘m bo‘ldi. Funt-sterling 15 580,53 so‘mni tashkil qildi (+31,99).
Rossiya rubli 138,35 so‘m etib belgilandi (-2,79).
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yil yanvar–iyul oylarida O‘zbekistonga 46 davlatdan qariyb 28,5 ming tonna shokolad mahsulotlari olib kirilgan.
Import qilingan mahsulotlarning umumiy qiymati 123,7 mln AQSh dollarini tashkil etgan. Bu o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 1,6 ming tonnaga yoki 6 foizga ko‘p.
Import hajmi bo‘yicha Rossiya keskin ustunlik qilgan. Yilning dastlabki yetti oyida Rossiyadan O‘zbekistonga 19,5 ming tonna shokolad mahsulotlari yetkazib berilgan.
Rossiyadan kelgan shokolad mahsulotlari umumiy importning qariyb 70 foizini tashkil etgan. Keyingi o‘rinda Ukraina bo‘lib, undan 2,2 ming tonna mahsulot import qilingan.
Qozog‘istondan 914 tonna, Belarusdan 805,2 tonna shokolad mahsulotlari olib kirilgan. Litvadan import 746,2 tonnani tashkil etgan.
Turkmaniston 715,2 tonna, Turkiya esa 569,5 tonna ko‘rsatkich bilan keyingi o‘rinlarda qayd etilgan. Qolgan davlatlar hisobiga 3 ming tonna mahsulot to‘g‘ri kelgan.
Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida Andijon viloyatini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish, tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash va aholi daromadlarini oshirish masalalari bo‘yicha yig‘ilish o‘tkazilmoqda.
Joriy yilning birinchi yarmida viloyat iqtisodiyoti 8,8 foiz, sanoat 9,2 foiz, xizmatlar 16,1 foiz, investitsiyalar 8,9 foizga o‘sgani qayd etildi.
– Bizga o‘sishdagi raqamlar emas, balki har bir ko‘rsatkich har bir oilaning kundalik hayotiga qanday o‘zgarish olib kirgani muhim,– dedi davlatimiz rahbari.
Andijonda yer va tabiiy boyliklar cheklangan bo‘lsa-da, harakatchan aholi, kuchli tadbirkorlik ruhi, ko‘p sonli yoshlar, sanoat maktabi va katta bozor kabi imkoniyatlar borligi ta’kidlandi.
So‘nggi o‘n yilda viloyatga respublika budjetidan 20 trillion so‘m, banklar tomonidan tadbirkorlik uchun 90 trillion so‘m yo‘naltirildi. Birgina joriy yilda aholi farovonligini oshirishga 6 trillion so‘m ajratildi.
Hokimlarga berilgan vakolatlar va yaratilgan moliyaviy imkoniyatlar shunga munosib natijaga aylanishi zarurligi ko‘rsatib o‘tildi.
Prezident raisligidagi yig‘ilishda tashqi bozorda paxtaga talab pasayib, eksport logistikasi xarajatlari oshib borayotgan sharoitda fermerlar, klasterlar va tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash choralari ko‘rib chiqildi. Prezidentning Andijon viloyatiga tashrifi doirasida qishloq xo‘jaligi va sanoatni rivojlantirishga oid qator vazifalar belgilandi.
Paxtani birja orqali sotgan fermerga ham, uni sotib olgan klasterga ham har tonna uchun 500 ming so‘mdan subsidiya berish belgilandi. O‘z yerida paxta yetishtirgan klasterlar esa har gektar uchun 1,5 mln so‘mdan subsidiya oladi.
Tayyor mahsulot eksportchilarining xorijiy valyutadagi kreditlari bo‘yicha foizlarning 5 foizdan, milliy valyutadagi kreditlar bo‘yicha 14 foizdan oshgan qismini uch yil davomida kompensatsiya qilish bo‘yicha hisob-kitoblar tayyorlanadi. Shuningdek, marketpleyslar orqali sotilgan mahsulot qiymatining 3 foizini qaytarish masalasi o‘rganiladi.
Shuningdek, yig‘ilishda Jalaquduq, Marhamat, Asaka va Andijon tumanlaridagi adir yerlarini iqtisodiy aylanmaga kiritish bo‘yicha yangi choralar ham belgilandi.
«Agrostar» kompaniyasi tashkil etilib, bahorga qadar 4–5 ming gektar maydonga suv chiqarish va shaftoli, gilos, o‘rik, olxo‘ri kabi sanoatlashgan bog‘larni barpo etish boshlanadi. Bog‘lar uch yil parvarish qilinib, aholiga tayyor holda taklif etiladi.
Bu maqsadlarga 30 mln dollar, adirlarga suv chiqarish ishlariga esa 200 mlrd so‘m ajratiladi. Meva-sabzavot mahsulotlarini qayta ishlash darajasini 16 foizdan 30 foizga yetkazish va eksportni 500 mln dollarga oshirish vazifasi ham qo‘yildi.
Meva-sabzavotchilikda «gektardan — maksimal qiymat» tamoyiliga o‘tish belgilandi. Kichik qayta ishlash uskunalarini aholiga lizing asosida berish uchun 100 mlrd so‘m yo‘naltiriladi.
Baliqchi tumanida 5 gektar maydonda tashkil etilgan issiqxona loyihasini respublika bo‘ylab ommalashtirish belgilandi. Bu maqsadga 300 mlrd so‘m, shu jumladan, Andijon uchun 50 mlrd so‘m ajratiladi.
