Mahalliy
Tomoshabin haqiqiy hayotiy film kutmoqda!
Shuhratbek Samoni ijtimoiy tarmoq – Facebook orqali taniyman. Sahifasida mashhur insonlar, kinofilmlar, bolalik nostalgiyasi haqida fikrlar va suratlar bilan tanishtirib boradi. Tanidingizmi, esladingizmi… ha aksariyat hollarda postlari shunday boshlanadi.
Shuhratbek Hojiyev Qirg‘iziston Respublikasi O‘sh oblasti Aravon qishlog‘ida tug‘ilgan. Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika institutining o‘zbek va qozoq filologiyasi fakultetida tahsil olgan va maktablarda o‘zbek tili va adabiyotidan dars bergan, oliy toifali o‘qituvchi. 1987 yildan esa Aravon tumanida o‘zbek tilida gazeta nashr etila boshlagach, faoliyatini gazetada davom ettirdi – muxbir, maxsus muxbir, fotomuxbir, mas’ul kotib, ayni paytda esa bosh muharrir. Hamkasbimiz biz bilan kino muxlis, tomoshabin, jurnalist sifatida film va seriallar xususida o‘z fikrlarini o‘rtoqlashdi.
– Insonning o‘z ustida ishlashida, rivojlanishida kino san’atining o‘rni qay darajada?
– Kino shaxs o‘zini va boshqalarni o‘rganishi, voqealardagi xatolardan saboq, yutuqlardan ibrat olishida katta ahamiyatga ega. Faqat tomoshabin kinodan to‘g‘ri xulosa chiqarishi kerak. Afsuski, fikrimcha hozir insonni mushohada qilishga, ibratli xulosa chiqarishga undovchi milliy filmlar deyarli yo‘q. Borlari ham ko‘pchilikka manzur emas. Sababi, aksariyat tomoshabinlarning didi yengil-yelpi, oldi-ochdi, «xontaxta» filmlarga moslashib bo‘ldi.
– Ko‘pincha sahifangizda «esladingizmi, tanidingizmi», degan mazmundagi mavzular – eski kinolar va aktyorlarni eslaysiz. Avval yaratilgan o‘zbek kinolari va ular hozirgi asarlardan qanday farq qiladi?
– Sobiq Ittifoq davrida «O‘zbekfilm» mamlakatning yetakchi kinostudiyalaridan edi. Shuningdek, o‘zbek kinoaktyorlari ham tom ma’noda san’at darg‘alari, ustalari edi. Baxtga qarshi hozir o‘sha davrda yaratilgan aksar filmlar namoyish etilmagani bois, aktyorlarni bugungi o‘rta va kichik avlod mutlaqo tanimaydi. Katta avlod vakillari ham filmning nomini, syujetini bilgani bilan, ko‘pchiligi ismi sharifini bilmaydi, ma’lumotga ega emas. Men «Esladingizmi, tanidingizmi?» ruknida ularni yodga olaman. Muxlislar esa ularni esga oladi, bilgan ma’lumotlarini o‘rtaga tashlaydi. Bu bilan postlarni o‘qiganlar nimanidir xotirlaydi, o‘rganadi. Qoldirilgan izohlardan, shaxsiyga yozilgan fikrlardan bu rukn do‘stlarimga manzur bo‘layotganidan xursandman.
Eski filmlarda syujet, ijro, aktyorlar ansambli, dialoglar, matn, tasvir…xullas filmdagi insoniy tuyg‘ular, hissiyotlar, chiqariladigan xulosalar hamma-hammasi tomoshabinlarni zeriktirmasdi. Shu sabab ularni qayta-qayta ko‘rsangiz ham me’daga urmasdi.
Hozirgi deyarli 90 foiz filmlarda dialoglar poyma-poy, aktyorlar rolga tushmagan, ssenariy bachkana yoki saviyasi past. Bir marta ko‘rsa ko‘riladi, bo‘lmasa yo‘q.
Ya’ni avval yaratilgan filmlarda rejissura kuchli bo‘lgan. Ssenariy puxta yozilgan, g‘alizliklar deyarli yo‘q. Bosh rollardan tortib, epizodik rollargacha aktyorlar mos tushgan. Shu bois epizodik rol ijrochilari ham tomoshabin yodidan chiqmaydi. Filmlarda ijodiy muhitga talab va e’tibor kuchli bo‘lgan deb ayta olaman. Masalan SSSR xalq artisti Lutfixonim Sarimsoqovani olaylik. «Sen yetim emassan» filmidagi Fotima opa bilan «Farzandlar» filmidagi telba ayol obrazini ko‘ring. Yoki «Mahallada duv-duv gap» filmidagi Mehri xola bilan «Paranji sirlari» film-spektaklidagi Mastura satangni bitta aktrisa ijro etganiga ishonish qiyin. Bittasi yetimlarning boshini silagan mehribon ona roli bo‘lsa, ikkinchisida turmush mashaqqatlari tufayli aqldan ozgan ayolni ko‘ramiz. Mehri xola timsolidagi hammamizga tanish mehrli, ayni qahrli, farzandi kamoli uchun kuyib-yongan o‘zbek ayolini ko‘rib quvonamiz, arazlarini ham to‘g‘ri qabul qilamiz. Shu aktrisa qahri qattiq, inson taqdirini pista po‘chog‘ichalik ko‘rmaydigan, odamiylikdan boylikni, pulni ustun ko‘radigan Mastura satang rolini ijro etganiga ishonolmaysiz. Bu aktrisaning obrazga kirishi, kasbiga mas’uliyati yuksakligi, fidoyiligidan darak.
– Yaqinda o‘zbek seriallarini tanqid qilgan postlaringiz ko‘paydi…
– Hozir telekanallarda deyarli har kuni yangi seriallar, telenovellalar namoyish qilinyapti. Avval ishlangan videofilmlar, milliy seriallarning hozirgilari bilan yer va osmonchalik farqi bor. «Qismat», «Ulug‘bek xazinasi», «Bobur» videofilmlari, «Qaytar dunyo», «Tutash taqdirlar», «Opa-singillar» kabi seriallar puxta ishlangan. Shu sababdan ham tomoshabin ularni juda yaxshi eslaydi.
Keyingi paytda yaratilayotgan seriallarning aksariyatida syujet sifati ham talab darajasida emas. Davlat buyurtmasi asosida ishlanayotgan seriallarni qisman, ha qisman saviyali deyish mumkin. Ammo xususiy telekanallarda yaratilayotganlari haqida bunday fikr bildirolmayman. Yana bir afsuslanarlisi butun boshli 40, 50, 100 qismli seriallar ssenariy yozilmasdan bir-ikki haftada, nari borsa bir oyda suratga olinayotgani menimcha, mutaxassilarni ham tashvishga solmay qo‘ydi.
Aktyorlarning improvizatsiya orqali rol ijro etishlari natijasida aytilayotgan gap-so‘zlar tomoshabinlarning e’tiroziga, tanqidiga, eng achinarlisi kulgisiga sabab bo‘lyapti, aksar seriallardagi aktyorlar, aktrisalar deyarli professional emas. Ijro ham shunga yarasha. Aktrisa yig‘laydi, ko‘zida tomchi yosh yo‘q, quvonch va baxtiyorlikdan porlab turadi. Atrofimiz faqat maishiy buzuq, yengiltak ayollarga to‘lib ketganmi, aksariyat rollardagi ayollar birovning erini yo‘ldan urgan, erini bir tiyinga olmaydigan, sal narsaga 102 qiladigan kelinlar seriallar va novellalarning bosh qahramonlariga aylanib qolmoqda. Bu nima degani? Hayotimizda shunaqa insonlar ko‘pmi? Yoki tomoshabinlar sonini ko‘paytirib, reytingni oshirish uchun bunaqa tomoshalar yaratilyaptimi? Ochig‘ini aytish kerak, hayotimizda uchrayotgan noxush holatlarning yuzaga kelishiga ko‘p hollarda seriallar sabab.
«Yoqmasa ko‘rma! Televizorni o‘chir!» deydigan «aqlli»lar ko‘p. To‘g‘ri, men yoki siz ko‘rmasligimiz, televizorni o‘chirishimiz mumkin. Yoki biz ko‘rsak ham to‘g‘ri xulosa chiqaradigan yoshdamiz. Lekin tomoshabin faqat biz emasmiz-da. Qancha yoshlar bularni tomosha qilyapti! Hammasi ham to‘g‘ri xulosa chiqaryapti deb bo‘lmaydi.
Yana bir og‘riqli muammo. Barcha telekanallarda adabiy til qoidalariga rioya qilinmaydi. Yoki ular adabiy til sifatida Toshkent shevasini tasavvur qilishadimi? Hamma ko‘rsatuvlar Toshkent shevasida olib boriladi. Hatto viloyatdan kelganlar ham o‘xshasa-o‘xshamasa «votti»lashadi. Yana bir kulgili tomoni, oiladagi ona «votti»lasa, farzandlarining biri «opti»laydi, boshqasi «yapti»laydi. Shunaqasi ham bo‘ladimi?
Yana bir achinarli ko‘rinish: qamoqdagi, ochlikdan, muhtojlikdan qiynalgan, kasalxonada oylab o‘lim to‘shagida yotgan ayollarning tirnoqlari o‘stirilgan, bo‘yalgan, qosh-ko‘zi, yuzi makiyaj qilingan. Nima o‘lim to‘shagida yotgan ayolning ko‘ngliga yasanish sig‘adimi?
Siz aytayotgan o‘sha tanqidiy postlarim, fikrlarim kimgadir yetib borsa, o‘qisa va yo «to‘g‘ri» yoki «noto‘g‘ri», «loaqal bilmagan narsaga aralashma!» deb javob qaytarsa edi…
– Kinolarimizning aksariyatida yuqorida aytganingizdek, qaynona-kelin ya’ni maishiy muammolar ko‘tarilishini nima bilan izohlaysiz?
– Telekanallardagi tarbiyaviy-maishiy mazudagi har xil ko‘rsatuvlarda namoyish qilinayotgan telenovellar, seriallarning nomlariga e’tibor qarating-a, men ayrimlarini sanab o‘taman:
«Iqror» ruknidagi ko‘rsatuvlar: «Yangi kelin kelganda…», «Kelinning maoshi kimniki?», «Telba kelin», «Instagramchi kelin», «Kelinimning bolasi bor ekan», «Gumondor kelin»…
Taqdirlar ruknidagi ko‘rsatuvlar: «Shaharlik kelinimning qiliqlaridan dod», «Dugonasini kuydirib xor bo‘lgan kelin», «Chimildiqdagi kelin nolasi», «Farzandlarini enagaga berib, mehr bermagan kelin», «Kelinim tungi klubda»…
«Tugun» ruknidagi ko‘rsatuvlar: «Nogiron erini tashlab chet elga ketgan kelin», «Boylikka uchib fotihasini buzgan kelin», «Boylik sabab oilasidan ayrilgan shifokor kelin»…
«Otalar so‘zi-aqlning ko‘zi» ruknidagi ko‘rsatuvlar: «Erini kredit olishga majburlagan kelin», «Oqibatsiz kelinlar», «Dangasa kelinning hiylasi»
«Hikmatli dunyo» va «Odamlar orasida» ruknidagi ko‘rsatuvlar:«Shaharlik kelin», «Benomus kelin», «Kelinchak», «Baqiroq kelinlar», «Dangasa kelinlar»…
Kino va seriallar: «Pahmoq kelin», «Vaysaqi kelin», «Modnitsa» kelin», «Jangchi kelinlar»…
Xuddi jamiyatimizda kelinlardan boshqa tashvish va muammo qolmagandek. Tarbiyaviy-ma’rifiy ko‘rsatuvlarning kelinlar mavzusi tomoshabinlarga qay darajada tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatayotganining o‘zi yanayam qiziq.
Savolingizga kelsak, bir tomondan kanal ijodkorlarining bu pozitsiyasi to‘g‘riday – tinch, g‘alvasiz mavzu.
Kinoijodkorlar qaynona (rolga tayyor aktrisalar yomoniga Saida Rametova, sal ezilganiga Ra’no Yarashevalar bor, kastingning keragi yo‘q), kelinlar (har qanaqasini yosh aktrisalar qoyillatadi), qaynotalar (har qanaqa xarakterdagi qaynotani qoyillatib yuboradigan aktyorlar ko‘p), kuyovlar… mavzusini shundoqqina yoritsa tinchroq bo‘ladi.
Bechoralar boshqa mavzuga qo‘l ursa, negativlar shunaqa ko‘p yog‘iladi. Birpasda hamma san’atshunos, kinotanqidchi, tarixchiga aylanadi. Urush yoki bosmachilar mavzusi yozilsa, ba’zi tarixchilar qayerdandir eshitgan, ha o‘qigan emas, eshitgan safsatasini aytib, ssenarist va rejissyorni xalq dushmaniga chiqaradi. Shu sababdan ham bizda faqat komediya, maishiy mavzulardagi filmlar («Mahallada duv-duv gap», «Suyunchi», «Kelinlar qo‘zg‘oloni», «Chimildiq», «To‘ylar muborak» kabilar) mashhur.
«101 reys» va «Qo‘qon shamoli» filmlari haqida ijobiy fikr bildirsam, darrov salbiy fikrlari bilan «tanqidchilar» yetib kelishdi. Tanqid asosli bo‘lsayu, xo‘p. Lekin odatdagidek «u unaqa, bu bunaqa» degandek oddiy gaplar.
Qani edi bizda ham «Soldat otasi», «Hur qizlar»dek filmlar ishlansa… Afsuski bugun biz o‘zbek teatr va kino san’atining darg‘alari, afsonalaridan foydalana olmayapmiz. Erkin Komilov, Yodgor Sa’diyev, Naima Po‘latova, Gulchehra Jamilova, Tesha Mo‘minov kabi aktyorlarimiz ham hatto maishiy mavzular bilan cheklanib qolyapti.
Bir kuchli rejissyor chiqsayu, O‘tkir Hoshimovning «Ikki eshik orasi» asarini ekranlashtirsa… Orif oqsoqol obrazini Erkin Komilov, Umar Zakunchi rolini Hamid Toshpo‘latov ijro etsa deb orzu qilaman.
– Shular qatorida oz bo‘lsa-da ijtimoiy yoki tarixiy mavzudagi filmlarimizdan muvaffaqiyatlilarini ko‘rasizmi? Agar bor bo‘lsa, ular nima uchun yaxshi qabul qilingan va shu muvaffaqiyat sabablari nimada deb hisoblaysiz?
– Kino yoki seriallarimizni butunlay qoralash fikridan yiroqman. Yuqorida aytganimdek, keyingi yillarda yaratilgan «101 reys», «Qo‘qon shamoli», «Ilxaq», «Sudya» kabi filmlarni ko‘pchilikka yoqqan, muvaffaqiyatli chiqqan filmlar deb hisoblayman. Buning sababi, aktyorlar ansambli, rol ijrochilari to‘g‘ri tanlangan. Ular o‘zlariga berilgan obrazlarni ishonarli, to‘laqonli yaratib berishgan.
Negadir bizda rejissyorlar izlanishni, rolga mos tushadigan aktyorlarni qidirishni xohlashmaydi. Qaynona roliga tayyor 3-4ta aktrisalar bor. Ular ham boshini qotirib o‘tirmaydi. Shartta ko‘ylak, ro‘molini almashtirib bir paytda bir nechta serialda, novellada o‘ynab tashlayveradi. Shang‘illasa, yig‘lamsirasa, baqirsa bo‘ldi rol tayyor. Bitta aktrisani bir vaqtning o‘zida bir nechta tomoshada ko‘rgan tomoshabinlar serial nomlarni, boshqa ijrochilarni ham adashtirib yuboradi. Shunaqa mushtumzo‘r, shilqim, yengiltabiat, suyuqoyoq shaxslar roliga ham navbatchi san’atkorlar tayyor.
Xullas, yengiltaklik, jazosiz qolayotgan odam savdosi, jinoyatchilik, giyohvandlikni namoyish qiladigan saviyasiz seriallar yaratish borasida turk va Lotin Amerikasi, Italiya ijodkorlarini ham ortda qoldirdik.
Bugun talab shu, tarixiy yoki dramatik seriallar, voqealarni tomoshabin ko‘rmaydi deyish noto‘g‘ri. Tomoshabin bachkana vayn, tik-tok, prank, seriallardan zerikdi. Ular jiddiylikni xohlashadi. Bunga seriallar, postlarga qoldirilgan izohlarni o‘qib, amin bo‘lmoqdaman.
Endigi maqsad ezgulikka chorlash, yaxshilikni, mehr-oqibatni targ‘ib qilish bo‘lish kerak. Olinayotgan film va seriallar hayotiy bo‘lsin!
Suhbatni Barno Sultonova tayyorladi
2024-yil dekabrning so‘ngi kunlari. Farg‘onada metan gaz quyish shoxobchasida sodir bo‘lgan o‘sha dahshatli portlash lavhalari haliyam ko‘z oldimdan ketmaydi. Mashina ichida bolalari bilan qolib ketgan ona, atrofda ikki bolasi bilan cho‘kkalagancha kuyib kul bo‘lgan ayol… Men u yerda emasdim, voqeani o‘z ko‘zim bilan ko‘rmadim. Lekin fojia payti yashin tezligida tarqalgan surat va videolarni anchagacha xayolimdan chiqara olmadim. O‘shanda mas’uliyatsiz mas’ullarni, inson hayotiga befarq bo‘lganlarni tanqid qilib maqola yozgandim, ularni o‘sha mashhur surat ochlikdan o‘layotgan bolaning tepasida o‘limini kutib turgan kalxatga o‘xshatgandim. Undan keyin yana va yana shu kabi voqealar takrorlanishda davom etdi… men qayta-qayta allaqachon ilmiy nomga ega bo‘lgan “Ma’naviy jarohat” (“Moral Injury investigative journalists”) ya’ni jurnalist ko‘ra-bila turib voqeani to‘xtatolmagani yoki tizimli shafqatsizlik qarshisida o‘zini ojiz his qilganida yuzaga keladigan og‘ir ichki inqirozni o‘z boshimdan o‘tkazaverdim.
Shu yerda jurnalist sifatida o‘zimga savol beraman, men-ku masofadan turib, monitor qarshisida xavfsizgina o‘tirib, faqatgina suratlarni ko‘rib shunchalik azoblandim, ruhiyatim ozorlandi, ammo shunday dahshatlarni, o‘limni, qonni va adolatsizlikni o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan, jahannamning ichida turib kadr olgan jurnalistlar-chi?
Ularning ruhiyati qanday chidagan?
Mana shu savol bizni jahon jurnalistikasi tarixidagi eng mashhur va eng fojiali faktlarga yetaklaydi. Fotoreportyor Kevin Karter 1993 yilda Sudandagi dahshatli ochlikni suratga olayotganda, obyektiviga ochlikdan yerga yopishib qolgan qoqsuyak bola va undan bir necha qadam narida o‘limini kutib turgan kalxat tushadi.
Karter kadrni yo‘qotmaslik uchun suratni oladi. Bu surat dunyoni uyg‘otdi, Sudanga millionlab dollarlik yordamlar oqib keldi. Jurnalist 1994 yil aprelida Pulitser mukofotini oldi. Ammo jamiyat uni qoralashga ham ulgurdi: “Nega bolaga yordam bermading?”
U ko‘rgan dahshatlar va jamiyatning ta’nasi ijodkorni ichidan yemirib bo‘lgan edi. Mukofot olganidan atigi uch yarim oy o‘tib, 1994-yil 33 yoshli Kevin Karter o‘z joniga qasd qildi. Uning qoldirgan xatida shunday so‘zlar bor edi: “Meni o‘limlar, jasadlar va og‘riqlar haqidagi xotiralar ta’qib qilyapti…”
Ha, Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetida har yili bahorda Pulitser laureatlariga mukofotlar topshiriladi. Sahnada hamma kulib turadi, ammo bu tantanali lavhalarning orqa fonida nimalar qolganini faqat jurnalistlarning o‘zlari bilishadi. Pulitser shunchaki muvaffaqiyat ramzi emas, balki jurnalistning ruhiy sog‘lig‘i, tinchligi va ba’zan hayoti evaziga jamiyatga “sotilgan” achchiq haqiqatidir. Va bu og‘riqli qismat faqat Afrikada yoki urush maydonlarida uchramaydi. Insoniyatning tizimli jinoyatlarini fosh qiluvchi har bir surishtiruvchi xuddi shu devorga boshi bilan uriladi.
Yoki bo‘lmasa…
2002-yil 6 yanvarda The Boston Globe nashrining “Spotlight” surishtiruv guruhi dunyo tarixidagi eng og‘ir maqolalar turkumini e’lon qilishni boshladi. Jurnalistlar mahalliy katolik cherkovida yillar davomida bolalarga nisbatan qilingan tizimli zo‘ravonliklarni va yuqori martabali rahbarlar bu jinoyatlarni qanday xaspo‘shlab kelganini fosh etishdi.
Ammo jurnalistlarning ushbu maqolalar to‘plami uchun olgan Pulitser mukofoti maxsus xizmat josuslarining ta’qiblari, telefon eshitishlari va oilasiga bo‘lgan tahdidlar ostida yashash — ular to‘lagan badal edi. Har kuni jabrlanuvchilarning ko‘rsatmalarini o‘qish, yuzlab arxiv hujjatlarini vayron bo‘lgan taqdirlar orqali varaqlash jurnalistlarni insoniyatga bo‘lgan ishonchidan ham ayirgandi.
Jurnalist — qutqaruvchi…
Gohida kasbiy burch va insoniylik o‘rtasidagi chegara shu qadar ingichkalashib ketadiki, u yerda sovuqqon jurnalist bo‘lib qolishning iloji bo‘lmaydi. 1973 yilda fotojurnalist Nik Ut Vetnam urushi paytida amerikaliklar tashlagan yondiruvchi bombadan kiyimlari kuyib ketgan, dahshat va og‘riqdan chinqirib qochib kelayotgan 9 yoshli yalang‘och qizaloq Kim Fukni suratga oladi.
Tasavvur qiling, ko‘z oldingizda bolalar tiriklayin yonyapti, ularning terisi erib ketyapti… Nik Ut kadrni muhrlaydi-yu, ammo shundan so‘ng kamerani tashlab, qizaloqni mashinasiga solib kasalxonaga boradi. U shifokorlarni qizaloqni davolashga majbur qiladi va qiz tirik qoladi. U qizni qutqardi, ammo o‘sha kuyib ketgan bolalarning chinqirig‘i, urushning kuyuk hidi ijodkorning ruhiyatida bir umrlik dahshatli chandiq bo‘lib qoldi. U urushdan qaytsa-da, lekin urush uning ichidan hech qachon chiqmadi.
Tan olish kerak, bu professional majburiyat ba’zan haqiqiy qiynoqqa aylanadi. Maqola mukammal, faktlar esa benuqson chiqishi uchun sen o‘zing aslo xohlamagan, yuragingni unutgancha dahshatli kadrlarni qayta-qayta ko‘rishga majbursan.
Va o‘shanda yana anglaysan…
Yana ichingda o‘zingga qayta-qayta o‘sha savolni berasan: agar men shunchaki monitor qarshisida, xavfsiz xonada o‘tirib, tayyor arxiv kadrlarini majburlikdan qayta-qayta kuzatish orqali mana shunday ichdan kuyish hissini tuygan bo‘lsam, yashirin jinoyatlar zanjirining ichiga kirib, haqiqiy surishtiruv qilayotgan, xavf-xatar bilan yuzma-yuz kelayotgan jurnalistlar-chi? Ularning tunlari qanday o‘tgan ekan?
Jurnalistning eng katta dramasi maqola mukammal, faktologik jihatdan benuqson chiqishi uchun o‘zing xohlamagan, ruhiyatingni chil-chil qiladigan dahshatli kadrlarni qayta-qayta ko‘rishga, kattartirib o‘rganishga, soniyasigacha pauza qilib tikilishga majburligi. O‘quvchiga besh qatorlik fakt taqdim etish uchun, jurnalist o‘sha noxush suratlarni o‘z ichidan qayta-qayta o‘tkazadi. Xorij jurnalistikasi va ruhiyatshunosligida surishtiruvchi jurnalistlarning mana shunday ichidan kuyishini ifodolovchi maxsus terminlar bor. Professional doiralarda bu holatni “Remote Vicarious Trauma” (Masofaviy ikkilamchi jarohat) deb atashadi. Bu jurnalist voqea joyida o‘zi jismonan bo‘lmasa-da, ekran ortida arxivlarni kavlaganda, qurbonlarning suratlari va videolarini qayta-qayta tomosha qilganda, ruhiyati xuddi o‘sha dahshatni o‘z boshidan o‘tkazgandek og‘ir jarohat olishidir. Xuddi shunday holatni tavsiflaydigan yana bir termin “Journalism burnout and PTSD symptoms” — “Jurnalistlardagi kasbiy kuyish va posttravmatik stress belgilari”.
Ichdan kuyish iztirobi…
Insonni ichidan kuydiradigan olovli kuchini 2024 yili Farg‘onadagi metan gaz quyish shoxobchasida sodir bo‘lgan dahshatli portlash haqida o‘rganayotganimda yoki Qibrayda to‘rt bola is gazida qolib ketgani, ayniqsa, qizaloqlardan biri eshikni timdalagancha joni uzilganini onasi aytib berayotganda, vodiylik besh nafar talabaning is gazidan vafot etgani va maqola yozish uchun besh uydagi ta’ziyada ishtirok etganimda o‘z tanamda his qilganman.
Yaqinda esa dunyodagi eng shafqatsiz va qonli konveyerlardan biri bo‘lgan, Xitoyning an’anaviy tibbiyotidagi “eszyao” yoshartiruvchi malhami uchun har yili 6 milliondan ortiq jonzotni qurbon qilayotgan global eshak terisi savdosini surishtirayotib, yana o‘sha “olov” ichiga tushib qoldim. Ingliz va xitoy tillaridagi maxfiy saytlarni, xalqaro hisobotlarni soatlab o‘rgandim. Bu kadrlarni o‘rganish men uchun xuddi o‘zimni eng dahshatli, qonli kinoni tomosha qilishga majburlagandek kechdi, haligacha o‘sha maqolaning ichida yashayapman: ko‘z oldimdan tirik jonzotlarni vagonlarga tiqib, kunlar davomida suvsiz va ovqatsiz chegaralardan olib o‘tishgani, ularni yukxonalardan xuddi jonsiz, tuyg‘usiz bir buyumdek uloqtirishgani ketmaydi. O‘sha vahshiylikdan tirik yuklar tushiriladigan joylarda suyaklari singan xo‘tikchalarni, uzilgan dumlarni, quloqlarni ko‘rdim. Ochko‘zlik va shafqatsizlik shu darajaga yetganki, Afrika dalalarida ularning tiriklayin terisini shilib, qonga belangan go‘sht va suyaklarini shunchaki ko‘chalarga, kalxatlarga tashlab ketishgan. Savdo shu qadar foydali va nazoratsizki, bu sovuq tijorat zanjiriga atrofimizdagi 23 ta davlat allaqachon qo‘shilib bo‘lgan…
Bularning hammasini masofadan turib, soatlab va soniyasigacha pauza qilib o‘rganar ekanman, ichim har safar xuddi o‘sha Farg‘onadagi gaz portlashidagidek kuyishda davom etaverdi. Eng dahshatlisi, bu og‘riq faqat ekran yoki arxiv hujjatlari ichida qolib ketmadi. O‘sha o‘rganishlarimdan keyin bu fojiani yanada teranroq his qila boshladim. Ko‘cha-ko‘yda, bozor atrofida ustida o‘zidan o‘n barobar og‘ir yukni ko‘tarib turgan, xivichlar yag‘irini yara qilib tashlagan bo‘lsa-da, yana qayta-qayta qamchilanayotgan o‘sha beozor jonzotlarni ko‘rganimda, maqola uchun o‘rgangan har bir fakt, har bir surat, Keniyada eshaklari o‘g‘irlanib, tirikchiligi kuniga 30 dollardan 5 dollarga tushib qolgan Morris Njeruning ortda qolgan bolalari ko‘z oldimda jonlanadi….
***
Matbuot va Ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni keng nishonlanayotgan bir paytda, juda ko‘pchilik istehzo bilan eslaydigan jonivorni, eshakni eslash shartmidi, deya istehzoli jilmayishingiz mumkin.
Ha, bugun men uchun shart!
Chunki jurnalistika faqat chiroyli tabriklardan iborat emas.
Garchi hech qachon qonli urushlarda qatnashmagan, olovlarning ichida bo‘lmagan, dunyo tan olgan Pulitser mukofotiga hech qachon da’vogarlik qilmagan bo‘lsam-da, ichidan kuygan, “Ma’naviy jarohat” (“Moral Injury investigative journalists”) ya’ni ko‘ra-bila turib voqeani to‘xtatolmaganim, shafqatsizlik, adolatsizliklar qarshisida o‘zimni ojiz his qilganim uchun og‘ir ichki inqirozni qayta-qayta qalbidan o‘tkazayotgan oddiy jurnalistman. Bayramingiz bilan tabriklayman, yuragi chandiqlarga to‘la hamkasbim!
Saida Mirziyoyeva AQSh Savdo vakili, elchi Jeymison Grir bilan uchrashdi. Uchrashuv davomida bir yil mobaynida birgalikda amalga oshirilgan salmoqli ishlar ikki tomonlama munosabatlarni yangi bosqichga ko‘tarishga xizmat qilgani muhokama qilindi.
Hamkorlikning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri sifatida, yaqin kunlarda o‘zaro savdo va investitsiyalarni rag‘batlantirish to‘g‘risidagi bitim imzolanishi kutilmoqda.
Uchrashuv so‘ngida Saida Mirziyoyeva O‘zbekiston bilan aloqalarni mustahkamlashga hamda ikki tomonlama sheriklikni kengaytirishga ko‘rsatayotgan yuksak e’tibori uchun elchi janoblariga alohida minnatdorchilik bildirdi.
O‘zbekiston Jurnalistlar uyushmasining navbatdagi konferensiyasida tashkilotning so‘nggi besh yillik moliyaviy-xo‘jalik faoliyati atroflicha tahlil qilindi. Taftish komissiyasi raisi Chori Latipovning ma’lum qilishicha, hisobot davrida budjet mablag‘larining sarflanishida hech qanday qonunbuzilish holatlari aniqlanmagan va barcha xarajatlar belgilangan tartibda, maqsadli amalga oshirilgan.
Besh yillik davr mobaynida uyushmaning asosiy hisob raqamiga jami 27 milliard 578,9 million so‘m mablag‘ kelib tushgan bo‘lib, uning sezilarli qismi, ya’ni 15 milliard 333,5 million so‘mi soliq to‘lovlarini qoplashga yo‘naltirilgan. Tashkilotning moddiy-texnik bazasini rivojlantirish va markaziy apparat ta’minoti uchun 849,5 million so‘m sarflangan bo‘lsa, asosiy vositalarni xarid qilishga yana 776,1 million so‘m ajratilgan.
Uyushma budjetining eng yirik xarajatlaridan biri bevosita ijodiy loyihalar va tanlovlarni qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘liq bo‘ldi. Xususan, sohaning eng nufuzli tadbiri hisoblangan “Oltin qalam” milliy mukofoti tanlovi uchun 10 milliard 233,5 million so‘m yo‘naltirildi.
Bundan tashqari, “Eng ulug‘, eng aziz” respublika tanloviga 853,9 million so‘m, Matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni munosabati bilan tashkil etilgan bayram tadbirlariga 1 milliard 191,5 million so‘m sarflangan. Shuningdek, “Yilning eng faol jurnalisti” tanloviga 146,9 million so‘m hamda “Atirgul” tanlovlariga 125,2 million so‘m mablag‘ ajratilgan.
Ijtimoiy loyihalar va sohaviy nashrlar yo‘nalishida ham qator ishlar amalga oshirilgan. Uyushma tomonidan “O‘zbekiston jurnalistlari antologiyasi” kitobini nashrga tayyorlash uchun 585 million so‘m yo‘naltirilgan.
Faxriy jurnalistlarni qo‘llab-quvvatlash, ularning yubiley sanasini nishonlash va sanatoriylarda davolanishini tashkil etish maqsadida 60,8 million so‘m, “Xotira va qadrlash kuni” tadbirlari uchun 49,4 million so‘m hamda xodimlar o‘rtasidagi sport musobaqalariga 34,2 million so‘m sarflangan.
Tashkilot qoshidagi Mahorat maktabini zamonaviylashtirish uchun 9,6 million so‘mlik proyektor ekrani va smart-doska xarid qilingan bo‘lsa, boshqa turli tadbirlar ijrosiga 535,5 million so‘m yo‘naltirilgan.
Uyushma faoliyatining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda tashqi manbalar ham ishtirok etgan. Xususan, Oliy Majlis huzuridagi Jamoat fondi tomonidan ajratilgan subsidiya hisobidan 1 milliard 156,9 million so‘mlik xarajatlar qoplangan. Navbatdan tashqari konferensiyani o‘tkazish tashkilotga 8,3 million so‘mga tushgan.
Shu bilan birga, milliy bankdagi depozit hisob raqamida zaxira sifatida saqlangan 1 milliard so‘m mablag‘ uyushmaning asosiy hisob raqamiga muvaffaqiyatli qaytarilgan. Natijada, o‘tkazilgan keng qamrovli tekshiruvlar tashkilotning moliyaviy faoliyati butunlay shaffof va amaldagi me’yoriy hujjatlarga mos ravishda yuritilganini ko‘rsatdi.
Ijtimoiy tarmoqlarda Samarqand viloyati hokimining oliy ta’lim muassasalari professor-o‘qituvchilarini ko‘chalardagi obodonlashtirish va monitoring ishlariga jalb etish tashabbusi keng muhokamalarga sabab bo‘lmoqda. Ushbu holat jamyatda soha vakillarining huquqlari va qonun ustuvorligi masalasini yana kun tartibiga chiqardi.
Amaldagi qonunchilikka ko‘ra, pedagog xodimlarni ularning kasbiy faoliyati bilan bog‘liq bo‘lmagan ishlarga majburiy tarzda jalb etish qat’iyan taqiqlanadi. Agar mazkur tashabbus amaliyotga joriy etilib, ziyolilar o‘z faoliyatiga daxldor bo‘lmagan yumushlarga jalb etilsa, bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri majburiy mehnat holatlarining yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi.
Shu munosabat bilan, Samarqand viloyati hokimi Adiz Boboyevga pedagoglarni kasbiy faoliyatiga aloqador bo‘lmagan ishlarga jalb etish qonunchilikka zid ekani hamda bunday holatlar uchun qat’iy javobgarlik belgilanganligi yuzasidan rasmiy ogohlantirish yuborildi.
Har qanday ijtimoiy yoki iqtisodiy tashabbusni amalga oshirishda, eng avvalo, amaldagi qonunchilik talablariga rioya etish, jamiyat ko‘zgusi bo‘lgan pedagoglarning huquq va qonuniy manfaatlari himoyasini to‘liq ta’minlash zarur. Oliy ta’lim fidoyilari ko‘cha supirish yoki monitoring bilan emas, ilm-fan va sifatli ta’lim bilan mashg‘ul bo‘lishlari shart.
Davlat va fuqaro o‘rtasidagi mustahkam ishonch ko‘prigini bunyod etish, jamiyat farovonligini ta’minlash hamda barqaror rivojlanish ustuvor maqsadlardan biridir. Ayni shu ezgu maqsad yo‘lida tunu kun xizmat qilayotgan soha vakillarini e’tirof etish maqsadida har yili 23-iyun sanasi xalqaro miqyosda Davlat xizmati kuni sifatida keng nishonlanadi.
Ushbu muhim sana 2002-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining maxsus rezolyusiyasi bilan ta’sis etilgan. Bundan ko‘zlangan asosiy muddao — davlat boshqaruvi tizimining insoniyat hayoti va jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni hamda ahamiyatini yuqori baholash, soha xodimlarining fidokorona mehnatini rag‘batlantirishdan iborat.
Zamonaviy davlat boshqaruvi tizimi nafaqat ma’muriy vazifalarni bajarish, balki aholiga sifatli, tezkor va shaffof xizmat ko‘rsatish san’atidir. Bugungi kunda davlat xizmati sohasi tubdan transformatsiyalanmoqda. Uning negizida quyidagi muhim tamoyillar mujassam:
Davlat organlari faoliyatining xalq ko‘z o‘ngida bo‘lishi, qarorlar qabul qilinishida jamoatchilik nazoratining kuchayishi;
Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali byurokratik to‘siqlarni bartaraf etish va aholi vaqtini tejash;
Korrupsiyaga qarshi murosasiz kurashish, davlat xizmatchisining axloqiy qiyofasini yuksaltirish.
Davlat xizmatchilari kuni faqatgina kasb bayrami emas, balki amalga oshirilgan islohotlar sarhisobi, tizimdagi yutuq va kamchiliklarni tahlil qilish hamda istiqboldagi rejalarni belgilab olish uchun qulay imkoniyatdir.
Davlat boshqaruvi tizimining barqarorligi va uzviyligini ta’minlash bevosita kadrlar salohiyatiga bog‘liq. Shu bois ushbu ayyom yosh avlod vakillarida davlat xizmatiga bo‘lgan qiziqishni uyg‘otishda muhim o‘rin tutadi. Sohaga bilimli, innovatsion fikrlaydigan, vatanparvar va halol yosh kadrlarni jalb etish kelajakdagi muvaffaqiyatlar kafolatidir.
Bugungi shiddatli davr davlat xizmatchisidan nafaqat yuqori bilim, balki yuksak insoniy fazilatlarni, fuqarolarning dardu tashvishlariga sherik bo‘lish hissini talab etmoqda. Sababi, davlat xizmati bu shunchaki kasb yoki lavozim emas, bu xalqqa va Vatanga sadoqat bilan xizmat qilish demakdir.
“Ertangi o‘yin osonroq kechadi” – Kongo bilan o‘yin oldidan matbuot anjumani o‘tkazildi
Bosh vazir Netanyaxu g’azabda – nima uchun biz bilamiz
Qurilish materiallari korxonalariga 50 mln dollar ajratiladi
-
Sport4 days ago🔴 LIVE: AQSh-Eron muzokaralari va Starmer iste’fosi
-
Iqtisodiyot5 days agoO‘zbekiston qaysi mamlakatlarga ko‘proq mahsulot sotmoqda?
-
Siyosat4 days agoPrezident Mirziyoyev Ozarbayjon elchisini oʻz nihoyasiga yetgan “Mehnat Shufrati” ordeni bilan taqdirladi
-
Dunyodan5 days ago
Buyuk Britaniyadagi siyosiy zilzila: Key Starmer iste’foga chiqish arafasida
-
Iqtisodiyot5 days agoMurojaatlar bo‘yicha eng salbiy ko‘rsatkichga ega bo‘lgan banklar ro‘yxati e’lon qilindi
-
Jamiyat5 days agoO‘zbekistonda aholiga tegishli avtomobillar soni qariyb 5 millionga yetdi
-
Siyosat4 days ago
O‘zbekiston uchun nimalar muhim? (video)
-
Dunyodan5 days ago
Eron Hurmuz bo‘g‘ozini yopishni rad etadi