Ba’zi odamlarning hikoyasi bir qarashda oddiy ko‘rinadi: viloyatda tug‘iladi, yaxshi o‘qiydi, izlanadi, keyin chet elga chiqadi. Ammo ayrim hayot yo‘llari bor — ularni diqqat bilan o‘qisangiz, bitta yo‘nalish emas, balki bir-biriga ulanib ketgan ko‘plab tajribalar, sinovlar va qarorlar zanjirini ko‘rasiz. Sardorjon Urinovning hikoyasi ham shunday.

Unda bolalikdan shakllangan tadbirkorlik ruhi bor, auditoriyada o‘qituvchilik qilgan yillar bor, davlat tizimida iqtisodchi bo‘lib ishlagan davr bor, qishloq xo‘jaligi logistikasi ichida toblangan amaliy tajriba bor, Amerikadagi o‘qish va izlanish bor, nihoyat, bugun transport texnologiyalari bilan bog‘liq katta maqsad ham bor.

U Farg‘ona viloyatining O‘zbekiston tumanida tug‘ilib o‘sgan. Uning bolaligi kitoblardagi romantik tasvirlardan ko‘ra hayotga yaqinroq muhitda o‘tgan: oilada tadbirkorlik bor edi, qarindosh-urug‘lar biznes bilan shug‘ullanishardi, oila esa kichik restoran yuritardi. Sardorjonning o‘smirlik yillari aynan shu joy bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. U otasiga yordam berardi, mijozlar bilan gaplashardi, xizmatning sifati nimani anglatishini erta tushunib ulg‘ayardi. Tengqurlari maktabdan keyin o‘yin yoki bekorchilik ortidan yursa, u ko‘pincha tezroq uyga qaytib, oshxonadagi ishga qo‘l urishni xohlardi. Shu jihat uning xarakterini juda erta pishitgan: u vaqtni bekorga sarflashni yoqtirmaydigan, katta yoshdagilar bilan bemalol gaplasha oladigan, mas’uliyatni yoshiga qarab emas, vaziyatga qarab oladigan bolaga aylangan.

Keyinchalik uning o‘ziga xosligi maktabda ham bilinadi. Sardorjon faqat yaxshi o‘quvchi bo‘lib qolmagan, u maktab muhitida faol bo‘lishni yoqtirgan. Sinf sardori bo‘lgan, tadbirlarda boshlovchilik qilgan, sinfdoshlarini harakatga undagan, hatto Qizil Yarim oy jamiyati tadbirlariga ham sinfini jalb etgan. Bu oddiy “faol bola” hikoyasi emas edi. U o‘sha paytdanoq boshqaruvni, mas’uliyatni va odamlarni ortidan ergashtira olishni yoqtirgan. Ayniqsa iqtisodiyotga qiziqishi erta uyg‘ongan: bozor qanday ishlaydi, narxlar nimaga o‘zgaradi, savdo-sotiqning ichki mexanizmi nima — bular uni maktab yoshidan qiziqtirgan savollar edi.

Shuning uchun ham u o‘z yo‘lini tasodifan tanlamagan. 9-sinfdan keyin iqtisodiyot va moliya yo‘nalishidagi kollejga kiradi. U yerda bu qiziqish yanada mustahkamlanadi. So‘ng Toshkentdagi Singapur menejmentni rivojlantirish institutida biznes va iqtisodiyot yo‘nalishida o‘qiydi, keyin Bangor universiteti dasturi orqali xalqaro diplom oladi. Uning ta’lim yo‘li qog‘ozdagi diplomlar yig‘indisi emas, balki bir maqsadga qarab qurilgan zanjirga o‘xshaydi: biznesni tushunish, raqamlar bilan ishlashni o‘rganish, boshqaruvni his qilish va kelajakda o‘z loyihasini qura olish uchun poydevor tayyorlash. Keyinchalik u AQShda Wright State University’da ijtimoiy va amaliy iqtisodiyot yo‘nalishida magistratura ham tamomlagan.

Ammo Sardorjonning hikoyasini qiziqarli qiladigan jihat shundaki, u faqat auditoriyada o‘tirib bilim olgan yigit emas. Talabalik yillaridayoq u ingliz tilidan dars bera boshlaydi, IELTS bo‘yicha o‘qituvchi bo‘lib ishlaydi. Bu ish unga pul topish yoki vaqt o‘tkazish uchun kerak bo‘lmagan. U buni ongli ravishda tanlagan, chunki o‘qituvchilik sabrni, odamlar bilan ishlashni, murakkab narsani sodda tushuntirishni o‘rgatadi. Keyinroq u shu tajribadan tadbirkorlik uchun muhim xulosa chiqarganini aytadi: agar natija chiqmayotgan bo‘lsa, har doim ham muammo odamda yoki bozorda bo‘lmaydi, ba’zan muammo usulda, yondashuvda bo‘ladi. Bu fikr oddiy ko‘rinsa-da, aslida u keyingi professional qarorlariga kuchli ta’sir qilgan.

Uning hayotida 2018-yil alohida eslanadigan davr bo‘lib qolgan. Aynan o‘sha yili u dunyodagi nufuzli talaba platformalaridan biri — Harvard Project for Asian and International Relations dasturida delegat sifatida qatnashish imkoniyatini qo‘lga kiritadi. Profilida bu yutuq “to‘liq grant asosidagi delegat” sifatida qayd etilgan. Sardorjonning o‘zi ta’kidlashicha, bu oddiy qatnashuv emas, balki juda kuchli tanlovdan o‘tib qo‘lga kiritilgan imkoniyat bo‘lgan. U Garvarddagi bunday muhitga kirish, dunyoning turli nuqtalaridan kelgan faol yoshlar bilan bir sahnada bo‘lish orqali o‘zini yanada katta maydonga tayyorlayotganini his qilgan. Afsuski, konferensiya oldidan sog‘lig‘i bilan bog‘liq jiddiy muammo chiqib, operatsiya tufayli bu safarda qatnasha olmay qoladi. Lekin aynan shu voqea uning fe’lini yana bir bor ko‘rsatadi: yutqazilgan imkoniyatni fojiaga aylantirmasdan, uni o‘zini baholash mezoniga aylantirgan. Ya’ni, men bunday maydonga chiqishga loyiq ekanman, demak oldinda bundan kattaroq eshiklar ham ochilishi mumkin, degan ichki ishonch paydo bo‘lgan.

Amerika bilan uning aloqasi faqat shu bilan cheklanmagan. U 2018 va 2019-yillarda Work and Travel dasturi orqali AQShga borgan, Meyn shtatidagi Linekin Bay Resort’da ishlagan, ikkinchi yilida esa hatto yuqoriroq mas’uliyatli vazifaga ko‘tarilgan. Tashqaridan qaraganda bu logistika yoki iqtisodiyotga aloqasizdek tuyulishi mumkin. Aslida esa bu ham uning shakllanishidagi muhim bosqich edi: intizom, xizmat sifati, jamoaviy ish, tezkor qaror, bosim ostida ishlash — bularning barchasi keyinchalik katta tizimlar bilan ishlash uchun kerak bo‘lgan ko‘nikmalardir. Eng muhimi, AQSh unga kitobdagi tasavvur emas, yashab ko‘rilgan tajriba bo‘lib ko‘rinadi. U bu mamlakatdagi ish madaniyati, huquqiy muhit, yangilikka ochiqlik va tizimlilikni ichidan ko‘rgan. Bu esa unda Amerikaga faqat vaqtincha borib kelinadigan joy sifatida emas, balki jiddiy bilim va katta loyihalar makoni sifatida qarashni kuchaytirgan.

O‘zbekistonga qaytgach esa u nazariy bilimlarni real sektor bilan bog‘laydi. Avval Iqtisodiyot va moliya vazirligining Xorijiy investitsiyalar bo‘limida iqtisodchi bo‘lib ishlaydi. Bu ish unga investor qanday o‘ylashini, bozor qanday tahlil qilinishini, raqamlar ortidagi haqiqiy manzarani qanday ko‘rish kerakligini o‘rgatgan. U xorijiy investitsiyalar, bozor tahlili va risklarni tushunish bo‘yicha amaliy tajriba olganini ta’kidlaydi. Keyin esa Nurafshon Vodiy kompaniyasida logistika, ombor, savdo va yetkazib berish jarayonlarini boshqarish bilan shug‘ullanadi. U yerda kundalik operatsiyalarni muvofiqlashtirgan, yetkazib berish jadvalini tuzgan, ombor ishlarini nazorat qilgan, hamkorlar bilan shartnomalar bo‘yicha ishlagan va mavsumiy talabga mos ta’minotni tashkil etgan. Ana shu bosqich uning logistika haqidagi tasavvurini butunlay o‘zgartiradi. Logistika faqat yukni A nuqtadan B nuqtaga olib borish emasligini, u rejalashtirish, vaqt, xarajat, jamoa, xavf va ma’lumotlar bilan chambarchas bog‘liq murakkab mexanizm ekanini shu yerda chuqur his qiladi.

Shundan keyin uning yo‘li tobora aniqroq yo‘nalishga kiradi. AQShga qaytgach, u logistika va tashish sohasida bevosita ishlay boshlaydi. U One Ummah Logistics kompaniyasida biznes va operatsion tahlilchi sifatida faoliyat yuritgan. U yerda xarajatlarni tahlil qilish, kechikishlar va samarasizlik manbalarini topish, xavfsizlik va mijozlar qoniqishi ko‘rsatkichlarini kuzatish bilan shug‘ullangan. Bu tajriba unga bir narsani aniq ko‘rsatadi: AQSh yuk tashish bozorida eng katta firmalar bozordagi yuklarni faqatgina taxminan 10 foiz qismini tashiydi. Kichik firmalar bu tizimning asosiy qismini egallaydi va taxminan bozordagi 90 foiz yuklarni ushbu kichik kompaniyalar tashiydi. Ammo texnologiya, nazorat va xavfsizlik vositalariga kelganda aynan ular eng ko‘p qiynaladi. Kichik firmalardagi tizimning shakllanmaganligi, tartibsizliklar, xarajatlarning ko‘pligi va ularni nazoratga olinmaganligi, sug‘urta narxlarining ular uchun balandligi, havfsizlik va texnika nazorati yo‘qligi yoki sustligi, yuqori texnalogiyalardan raqamli qarorlarda foydalana olmaslik, yuk tashuvchi vositalardagi texnik nosozliklar va bir qancha boshqa sabablar tufayli ushbu turdagi kompaniyalar bozorda qolishga qiynalishadi.

Sardorjonning bugungi asosiy loyihasi — US Road ELD — aynan shu tizimdagi muammolarni kuzatuvlaridan kelib chiqib tug‘ilgan. Profilida u bu platformani AQSh yuk tashish kompaniyalari uchun yo‘l harakati xavfsizligini oshirish, qoidabuzarliklarni kamaytirish va operatsion samaradorlikni yaxshilashga qaratilgan tizim sifatida tasvirlaydi. AQSh transport vazirligi yuk tashish bozoridagi firmalar va yuk tashuvchi haydovchilarni doimiy nazorat qilib boradi. Ushbu vazirlik tomonidan yuk tashish firmalari uchun maxsus xavfsizlik portali yaratilgan va u yerda har bir firma o‘z reytingi va xavfsizlik bahosiga ega agarda qaysidur firma haydovchisi yo‘l harakati qoidalarini buzsa, yo‘l transport hodisasini sodir etsa yoki yo‘lda yurishga layoqatli bo‘lmagan yuk mashinasida harakatlansa tansport vazirligi inspectorlari tomonidan firma va haydovchi jarimaga tortilishlari mumkin. Bu jarimalar va havfli deb topilgan hodisalar firmaning xavflilik darajasini oshirib ularni vazirlikning xavfsizlik portalida bahosini tushirishi mumkin. Bu tabiiyki firmaning sug‘urta xarajatlarini oshiradi chunki sug‘urta firmalari ham vazirlikning xavfsizlik portalini tekshirib firmalarning reytinglarini kuzata oladi va past bahoga ega firmalarni sug‘urtalash ular uchun ham qimmatga tushadi.
Yana bu vazirlikning vakolatlaridan biri yuk tashuvchi haydovchilarning ishlash vaqtlarini yani yo‘lda harakatlanish soatlarini nazorat qilish va ularni dam olmasdan harakatlanishdan cheklash hisoblanadi. Qoidalarga ko‘ra haydovchi 14 soatlik xizmat davri ichida 11 soatgacha transport vositasini boshqarishi mumkin. Ushbu davrdan so‘ng kamida 10 soat uzluksiz dam olish talab etiladi. Bundan tashqari, 8 soatlik uzluksiz haydashdan keyin kamida 30 daqiqalik tanaffus olish majburiy hisoblanadi. Bu qonunlarni nazoratini taminlash maqsadida elektron haydovchi ish vaqti hisoblash qurilmasidan foydalaniladi va bu qurilmani har bir yuk tashuvchi vositaga ulanadi. Vazirlik tomonidan bunday qurilmalar va ularni tashkillab, nazorat qilib, xatosiz ishlashini taminlashda xususiy firmalarga ruhsat berilgan va ulardan talab qilingan narsa ushbu qurilmalardagi malumotlarni saqlab vazirlikka har doim yetkazib berish.

Sardorjon va uning jamoasi yaratgan platforma nafaqat yuqorida takidlangan vazifalarni bajaradi, balki unga qo‘shimcha tarzda juda ko‘plab innovatsion qurilmalarni o‘z ichiga oladi. Mazkur platforma haydovchining ish va dam olish vaqtini nazorat qilish bilan cheklanib qolmay, transport vositasining texnik holatini kompleks monitoring qilish, harakat yo‘nalishini real vaqt rejimida kuzatish hamda videokuzatuv tizimlari orqali yo‘ldagi xavfli xatti-harakatlarni aniqlash imkoniyatlarini yagona integratsiyalashgan tizim doirasida ta’minlaydi. Sardorjonning ta’kidlashicha, yuk tashish bozoridagi kamchilik shundaki, tizimdagi ko‘plab muammolarga yirik texnologik yechimlar kichik kompaniyalar uchun juda qimmat hisoblanadi yoki juda qattiq shartlarga bog‘langan. Uning maqsadi esa aynan shu toifadagi kompaniyalarga hamyonbop, tushunarli va foydali texnologik vosita berish va ularni ish faoliyatini tizimlashtirib tartibga solishga yordamlashishdir.

Bu yerda yana bir muhim nuqta bor. Sardorjon faqat “men ham startap qildim” deydigan tadbirkorlardan emas. U ilmiy va tizimli tayyorgarlikdan ham o‘tgan. U University of Connecticut qoshidagi tadbirkorlik va innovatsiya markazida tadqiqotchi yordamchi sifatida ishlagan, shuningdek, AQSh Milliy fan fondi qo‘llab-quvvatlagan tadbirkorlik dasturida jamoasi bilan grant yutgan. Bu dastur doirasida mahsulot bozorini ilmiy usul bilan tekshirish, gipotezalarni test qilish va mijoz ehtiyojini amaliy suhbatlar orqali aniqlash ustida ishlagan. Bu esa uning bugungi qarashlarida yaqqol seziladi: u texnologiyani shunchaki moda deb emas, real muammoni aniq o‘lchab, keyin yechim qurish vositasi deb ko‘radi.

Sardorjon Urinovning hikoyasi bir jihatdan zamonaviy o‘zbekistonlik mutaxassisning yangi qiyofasini eslatadi. U viloyatdan chiqqan, lekin tor hududiy tafakkurda qolib ketmagan. Iqtisodiyot o‘qigan, lekin faqat nazariya bilan cheklanmagan. O‘qituvchilik qilgan, davlat idorasida ishlagan, qishloq xo‘jaligi logistikasi ichida yurgan, Amerikada oddiy ishlarni ham qilgan, keyin yana o‘qigan, yana tahlil qilgan, yana bozorga qaytgan. Bu yo‘lning har bir bosqichi alohida qaralganda turlicha ko‘rinishi mumkin. Ammo birlashtirib qaralsa, ularning bari bitta nuqtaga kelib ulanadi: katta tizimlarni tushunish va u yerda foydali yechim yaratish istagi.

Bugun u logistika, ma’lumotlar tahlili va zamonaviy transport texnologiyalari kesishgan nuqtada ishlamoqda. Ertaga uning loyihasi qanchalik katta bo‘lishini vaqt ko‘rsatadi. Ammo hozirdanoq ayon bo‘lib turgan narsa shuki, Sardorjon Urinov o‘z yo‘lini tasodiflar bilan emas, bosqichma-bosqich yig‘ilgan tajriba bilan qurayotgan insonlardan. Farg‘onadagi oilaviy oshxonada boshlangan bu yo‘l endi AQShning murakkab logistika bozoriga chiqib borgan bo‘lsa, buning sababi omad emas. Buning ortida yillar davomida to‘plangan kuzatuv, mehnat, o‘qish, sinov va har safar biroz kattaroq maqsadni tanlash odati turibdi.

Adhamjon Qodirov suhbatlashdi

Source link

O‘zbekistonda issiqxona biznesi so‘nggi yillarda jadal rivojlanyapti. Ammo bir qarashda bir xil ko‘rinadigan mahsulot nega turli hududlarda mutlaqo boshqacha tannarxga ega? Nega Toshkentda yetishtirilgan pomidor yoki bodring Surxondaryodagiga qaraganda qariyb 2,5 baravar qimmatga tushadi?

Issiqxona samaradorligiga ta’sir qiluvchi eng muhim uch omil bor, quyosh nurlanishi (insolyasiya), tashqi harorat va energiya sarfi. Aynan shu uchlik mahsulot tannarxining asosiy qismini belgilaydi.

Qish oylarida bu omillar ayniqsa keskin seziladi. Masalan, Toshkentda yanvar oyida o‘rtacha harorat +6°C atrofida bo‘lsa, Termizda bu ko‘rsatkich +10,8°C ga yetadi. Farq — atigi 4–5 daraja. Lekin bu “mayda” tafovut issiqxona iqtisodiyotida katta portlashga teng.

Chunki issiqxonada haroratni 18–22°C darajada ushlab turish kerak. Tashqi muhit qanchalik sovuq bo‘lsa, shunchalik ko‘p yoqilg‘i, gaz yoki elektr sarflanadi. Eng muhimi — bu jarayon chiziqli emas, balki geometrik o‘sishga ega. Har bir 1°C pasayish qo‘shimcha xarajatlarni keskin oshiradi.

Amaliyotda bu quyidagicha namoyon bo‘ladi:

Toshkent viloyatida 1 tonna issiqxona mahsuloti tannarxi — 11,9 mln so‘m, Surxondaryoda esa — atigi 4,9 mln so‘m. Farq qariyb 2,5 baravar.

Bu shunchaki statistika emas, balki investorlar va fermerlar uchun aniq signal. Quyosh — bepul resurs, lekin hammaga birdek teng emas.

Surxondaryo, xususan Termiz va Sherobod, O‘zbekistonda eng yuqori insolyasiya darajasiga ega hududlardan biri hisoblanadi. Bu nima degani?

Bu degani, kun davomida o‘simliklar ko‘proq quyosh nurini qabul qiladi. Fotosintez faolroq kechadi, o‘simlik tezroq o‘sadi, hosildorlik ortadi. Eng muhimi — qo‘shimcha sun’iy yoritishga ehtiyoj kamayadi. Ya’ni energiya tejaladi. Demak, tannarx pasayadi.

Surxondaryoda qishning nisbatan iliq o‘tishi issiqxona egalari uchun yana bir katta ustunlik beradi, ya’ni, isitish tizimiga yuklama kamayadi, avariya va texnik nosozliklar xavfi pasayadi va ishlab chiqarish jarayonlari uzluksiz davom etadi.

Bu omillar esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri moliyaviy barqarorlikka ta’sir qiladi. Chunki har bir to‘xtash — bu zarar, har bir uzilish — bu bozorni boy berish demak.

Sherobod tumanida rejalashtirilayotgan 940 gektarli agropark loyihasi bejiz emas. Bu hudud tasodifan tanlanmagan — aynan yuqori insolyasiya va qulay iqlim uni strategik nuqtaga aylantirgan.

Bu loyiha amalga oshsa mahsulot tannarxi yanada pasayadi, ichki bozorda narx barqarorlashadi, eksport imkoniyatlari kengayadi.

Surxondaryo misolida bir haqiqatni anglashimiz mumkin, qishloq xo‘jaligida muvaffaqiyat faqat texnologiya yoki mehnatga bog‘liq emas. Tabiatning o‘zi — eng katta resurs.

To‘g‘ri hudud tanlansa, xarajatlar keskin kamayadi, hosildorlik ortadi va bozorda raqobatbardoshlik ta’minlanadi.

Source link

23–29 mart kunlari O‘zbekistonda “Tojikiston madaniyati va kinosi kunlari” bo‘lib o‘tadi. Bu haqda O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi matbuot xizmati xabar berdi.

Qayd etilishicha, mazkur tadbirning asosiy maqsadi ikki mamlakatning boy madaniyati va ma’naviy merosini keng namoyish etishdan iborat. Ayni damda “Tojikiston madaniyati va kinosi kunlari” tadbirlari doirasida “Navro‘zi olam” nomli uch avlod uchrashi bo‘lib o‘tmoqda.

Shuningdek kelgusida tomoshabinlar uchun “Qarmoqqa baliq”, “Haqiqat izlab”, “Hayot go‘zal”, hamda “Jo‘ra Sargor” kabi filmlar namoyish etiladi.

Bayram tadbirlari va keng ko‘lamli madaniy dasturlar Toshkent va Samarqand shaharlarida tashkil etilishi rejalashtirilgan.

Source link

O‘zbekiston Milliy kino san’ati saroyida Kinematografiya agentligi buyurtmasi asosida “SHB” studiyasi tomonidan suratga olingan “Osmoni falaklarda: Aviaparvozning yagona qurboni” nomli badiiy filmning taqdimot marosimi bo‘lib o‘tdi.

Unda Kinematografiya agentligi mutasaddilari, turli idoralar vakillari, kino ijodkorlar, san’at fidoyilari, kino ixlosmandlari hamda ommaviy axborot vositalari vakillari ishtirok etdi.

Tadbir doirasida mehmonlar O‘zbekiston Kino san’ati muzeyi faoliyati bilan tanishib, milliy kino merosining tarixi va bugungi taraqqiyoti haqida ma’lumotga ega bo‘lishdi.

Taqdimotni Kinematografiya agentligi direktori Shuhrat Rizayev ochib, film yaratilishi va mazmuniga to‘xtaldi. Shundan so‘ng asar va ssenariy muallifi Xayriddin Sultonov hamda rejissyor Jahongir Qosimov so‘zga chiqib, mamlakatda kino san’ati rivojlanayotganini va ushbu film ana shu jarayonning mantiqiy davomi ekanini ta’kidlashdi.

Qayd etilishicha, film chuqur dramatik syujetga ega bo‘lib, inson taqdiri, ruhiy kechinmalar va hayot sinovlarini falsafiy yondashuvda yoritadi. Asardagi voqealar tomoshabinni teran mushohadaga chorlaydi.

Foto: Yunus Bo‘riyev/«Xalq so‘zi»

Kartinaning bosh rollarini aktyorlar Yulduz Rajabova va Merdan Matveliyev ijro etgan. Ularning obrazlari orqali insoniy tuyg‘ular, fidoyilik va sinovlarga bardoshlilik ta’sirchan ifoda etilgan. Film Navro‘z bayrami munosabati bilan tomoshabinlarga o‘ziga xos bayram tuhfasi bo‘ldi.  

Source link

Navro‘zni odatda tabiatning uyg‘onishi, yangilanish va poklanish ayyomi deb ta’riflaymiz. Bu fasl borliqning qishki sukunatdan chiqishi, ariqlarning suvga to‘lishi va daraxtlarning gullashi bilan kirib keladi. Biroq Navro‘z shunchaki mavsum almashinishi emas, u davomiylik ramzi bo‘lib, tabiatni asrab-avaylash g‘oyasini o‘zida mujassam etgan yuksak ma’naviy qadriyat. Mana shu kunlarda yana o‘sha tanish jumlalar quloqqa chalinadi: «Tabiat uyg‘onmoqda», «Yasharish va yangilanish fasli», «Yer bag‘ridan ko‘katlar bo‘y ko‘rsatmoqda». Go‘yo bu so‘zlar zamirida xalqimizning atrof-muhitga bo‘lgan chuqur ehtiromi va azaliy an’analari yashiringan.

Xalqimiz tomonidan tabiat bilan bog‘liq «Suvga tupurma», «Suv bor joyda — hayot bor», «Ona Yerni asrash — kelajakni asrash» kabi o‘gitlar shunchaki odob qoidalari emas, balki ajdodlarimizdan meros qolgan tabiat bilan munosabat madaniyatidir.

Suvni muqaddas bilgan xalq uni iflos qilishni gunoh, yerni mushtipar onaga qiyos qilgan millat uni asrashni farz deb bilgan. Shu bois, Navro‘z — aynan mana shu ezgu qadriyatlar qayta uyg‘onishi, insonning tabiat bilan uyg‘unligini anglatuvchi qadimiy tuyg‘ular tiklanishi kerak bo‘lgan muborak kun.

Tabiat bilan uyg‘unmizmi….

Qahratonning muzlagan barmoqlari orasidan sitilib chiqqan Navro‘z yer yuziga yasharish mujdasini olib keladi. Biz sumalak qozonlari atrofida tilak aytamiz, tog‘larda «Darveshona» qilib, «Yil go‘ja»ning barakasidan suyunamiz. Bir-birimizni yangilanish fasli bilan qutlaymiz.

Birdamlik, mehr birlashgan shu manzara — bayramning eng go‘zal jihati. Aynan shu bayram va bahorning uyg‘onishi bilan tabiat qo‘ynida sayillar, sayohatlar avjiga chiqadi. Ammo mana shunday sayru sayohat, sayilu bayramlarda ko‘ngilni xira qiladigan yana bir holat borki…

So‘nggi yillarda bayram manzarasini bir martalik plastik idishlarsiz tasavvur qilib bo‘lmay qoldi. Sayillar, ommaviy tadbirlar va dasturxonlar qulaylik uchun tanlangan plastik stakan va paketlar bilan to‘ladi. Tabiat haqida eng ko‘p gapiriladigan kunda aynan tabiatga eng uzoq muddatli iz qoldiradigan buyumlar ishlatiladi.

Birgina sumalak saylini olaylik, uni tarqatishda millionlab bir martalik plastik idishlardan foydalanish ommalashdi. Sayilgohlarda qoldirilgan yelim paketlar, suv oqimini to‘sib qo‘ygan plastik idishlar shunchaki chiqindi emas, balki tabiatning nafas yo‘llarini bo‘g‘ib qo‘yayotgan to‘siqlar.

An’anaga ko‘ra, Navro‘z arafasida ariqlar tozalanib, suv yo‘llari ochilar edi. Bugun esa plastik chiqindilar suv ekotizimlariga zahar kabi yoyilib, daryo va ko‘llarning tabiiy muvozanatini buzmoqda. Siz besh daqiqada yeb bo‘lgan sumalakning plastik idishi tabiatda parchalanishi uchun yuzlab yillar kerak bo‘ladi.

Keling, oddiy matematikaga yuzlanamiz. Agar bayram sayillarida aytaylik 7 tonna sumalak pishirilib, har bir kishiga 100 grammdan tarqatilsa, bu — 70 000 dona plastik idish degani. Bitta kichik idishning yuzasi 0.01 m² bo‘lsa, birgina xayriya tadbiridan so‘ng 700 kvadrat metr yer plastik «kishan» ostida qoladi. Bu taxminan 10 ta tomorqaning maydoniga teng.

Biz bir kun bayram qilamiz, lekin yer to‘rt-besh asr davomida uning zahridan azoblanadi. Bugun ariqqa oqizilgan plastik idishning tili bo‘lganida, u bizga shunday degan bo‘lardi: «Sizlardan keyin men 500 yil yashayman, kelajakda men sizning avlodlaringiz ichadigan suvda, ular yeydigan taom tarkibida bo‘laman».

Aynan shu plastik chiqindilar va uning zarrachalari tuproqning tabiiy nafas olishini qiyinlashtiradi va yerdagi mikroorganizmlar faoliyatiga, hosildorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Albatta, gap bayramni nishonlamaslikda emas. Gap uning mazmuniga mos munosabatda. Qayta ishlatiladigan idishlar, an’anaviy sopol yoki metall kosalar, umumiy dasturxon madaniyati — bular Navro‘z ruhiga yaqinroq emasmi?

Xayrli amal chindan xayrlimi…

Yaqinda qishloqqa borganimda toshlar orasida singan chinni va paxta gulli sopol idishlarni uchratdim. Bu har yili Navro‘z bahonasida qir-adirlarda o‘tkaziladigan darveshona va yilgo‘ja marosimlaridan qolgan «xotira» edi. Yer va suvga shukronalik keltirish uchun nishonlanadigan bu qadimiy marosimlar bugun tog‘ yonbag‘irlarida yelim paket va shisha siniqlari uyumini qoldirmoqda.

Agar ushbu marosimlardan keyin atrof chiqindixonaga aylansa, bu qanday xayrli amal bo‘lsin?

Bu yerda nafaqat ekologik, balki ma’naviy inqiroz yaqqol ko‘rinadi: biz yerdan baraka so‘rab duo qilamiz-u, lekin uning baraka yo‘llarini chiqindi bilan bekitayotganimizni o‘ylab ham ko‘rmaymiz. Singan paxta gulli kosa — bu shunchaki chiqindi emas, bu bizning tabiatga bo‘lgan munosabatimizning aksi emasmi?

Tabiat uyg‘onmay qolsa-chi?

Agar biz tabiatga adolatsizlikni hozirgi sur’atda davom etsak, 2126 yilning bahorida bizni nima kutmoqda? Bir asrdan keyin keladigan bahorni tasavvur qilib ko‘rganmisiz, tabiatning uyg‘onishini-chi?

Afsuski, agar bir martalik idishlardan foydalanish shu tezlikda davom etsa Yerning ustki unumdor qatlami ostida milliardlab idishlardan iborat «plastik qatlam» tufayli, nihollar tuproqdan emas, plastik devorlar orasidan yo‘l izlashga majbur bo‘ladi.

Quyosh nuri va yomg‘ir ta’sirida parchalangan idishlar mikroplastikka aylanib, oziq-ovqat zanjiri orqali dasturxonimizga qaytadi. Siz «uyg‘onish» deb ataydigan jarayon aslida kimyoviy zaharlanishga aylanadi.

Boychechak va lolalarning «vidolashuv» sayli…

Bahorning ilk mujdasi — boychechak. U qor tagidan zahmat bilan yo‘l topib, bizga umid va tiriklik xabarini olib keladi. Biz esa uni yer bag‘ridan avaylab emas, piyozi (ildizi) bilan yulib olamiz.

Demak ildiz sug‘urib olindimi tabiat o‘sha nuqtada qayta uyg‘onmaydi. Biz  bahorning ilk elchisini keyingi yili u yerdan topolmasligimiz mumkin.

Tog‘-toshlarda qip-qizil gilam bo‘lib to‘shalgan lolazorlar bugun yildan-yilga siyraklashib, go‘yo qon yig‘lamoqda. Keyingi paytlarda odamlarning lolaqizg‘aldoq o‘sadigan qir adirlarga to‘g‘ri mashina bilan kirib borish urf bo‘ldi… Lola va lolaqizg‘aldoq sayli bahonasida ularni dasta-dasta qilib uzamiz, shaharga yetib kelguncha esa ular so‘liydi va axlat qutisidan joy oladi.

Navro‘z aslida tabiatning yangilanish bayrami, ammo tabiatni ulug‘layotgan kunimizda, unga ko‘proq ozor yetkazayotgan bo‘lsak demak, biz Navro‘zni shunchaki ramz sifatida qabul qilyapmiz, lekin uning mohiyatini yashamayapmiz. Bu shunchaki ekologik muammo emas, balki madaniy paradoks.

Gap bayramni nishonlash yoki uni tanqid qilishda emas, balki qadriyat va amaliyot o‘rtasidagi masofada. Navro‘z haqiqatan tabiat uyg‘onishi bo‘lsa, u avvalo insonning munosabatini uyg‘otishi kerak.

Navro‘z har yili qayta keladi. Quyosh yana yorug‘roq nur sochadi, yer yana isiydi. Ammo savol ochiq qoladi: biz ham har yili bir oz o‘zgaryapmizmi?

Yoki tabiatning har yili uyg‘onishi biz tashlab ketgan plastik qatlamlari ostida tobora qiyinlashib boraveradimi?

Bugun biz tabiatning yangilanayotganidan, uyg‘onayotganidan xursand bo‘lamiz. Ammo shu tabiat borib-borib plastikli yer ostida uyg‘onishga qiynalmasmikan?
Umuman, bir kun kelib, Yer uyg‘onmay qolsa-chi?

Eng xavflisi biz o‘zimizni yomon ish qilayapmiz, deb hisoblamaymiz. Chunki bayram nishonlayapmiz, sumalak saylida birlashayapmiz, hashar uyushtirayapmiz, ko‘chat ekayapmiz. Ya’ni ramziy poklanish bor, ammo ekologik mas’uliyat yo‘q.

Navro‘zning haqiqiy qiymati bayram tantanalarida emas, balki bayramdan keyingi sukutda, bo‘sh qolgan maydonlarda, adirlarda va ariq yoqalarida ko‘rinadi. Sukunatni chiqindilar shovqini buzsa demak, biz nafaqat tabiatni, balki o‘zimizni ham aldagan bo‘lamiz.

Shunda o‘z-o‘zidan savol tug‘iladi: biz haqiqatan ham Navro‘zni qarshi oldikmi  yoki faqat uning nomini nishonladikmi?

Barno Sultonova

Source link