Mahalliy
Seni yaxshi ko‘raman «maxluqcha» (Esse)
Dam olish — yakshanba kuni, havo ochiq, saxiy quyosh charaqlab shahri azimni hayotbaxsh nurlari bilan siylab turdi. Yon-atrofdagi yarim-yalang‘och, qorga burkangan daraxtlar quyoshning zarrin nurlarida tovlandi.
Kichkina qizim bilan do‘konlarni aylana turib, o‘yinchoqlar do‘koni ro‘parasidan chiqib qoldik. Qizim o‘yinchoq o‘ynaydigan yoshdan o‘tib qolgan bo‘lsada, nima uchundir biror o‘yinchoq olib berib xursand qilgim keldi va do‘kon eshigidan mo‘raladim. To‘g‘risini aytadigan bo‘lsam, do‘konning ochiq eshiklaridan ichkaridagi sevimli o‘yinchog‘imga ko‘zim tushib qoldi va qizimga olib berish fikri uyg‘ondi. Bu o‘yinchoq butun dunyoga mashhur bo‘lgan o‘sha, sizu biz bilgan maxluqcha bo‘lib, har safar ko‘zim tushganida bolaligimni eslatib yuborardi. Sababi, u bolaligimda otam sovg‘a qilgan va juda yaxshi ko‘rib doim yonimda olib yuradigan bir o‘yinchog‘imga qancha o‘xshash bo‘lsa, shu bilan birgalikda, shunchalik farqlanar ham edi. Bolalikdagi o‘yinchog‘im juda beozor, mehribon va xushchaqchaq edi.
Quloqlari katta-katta, paxmoq, jigarrang maxluqcha edi. Uni ko‘rdim deguncha sevinib ketardim. Hozirgi, do‘konda ko‘rib turgan o‘yinchoq esa, xuddi o‘sha bolalikdagi o‘yinchog‘imning o‘zginasi edi, ammo, u mehr-e’tiborga judayam muhtojdek ko‘rinar, hurpaygan yungi, chaqchayib turadigan ko‘zlari va hattoki, tirjayib turgan tishlari ham, xuddi odamlar aytgani kabi uni menga yovuz ko‘rsatmasdi. Uni ilk bor ko‘rganimdayoq, o‘sha bolalikdagi o‘yinchog‘imni o‘zginasi deb bilgandim. Huddiki, oradan yillar o‘tib, u judayam yolg‘izlanib qolgan, dard va og‘ir yuklar bilan to‘lib-toshgan yuragini hech kimsaga ocholmagan, ochganida ham hech kim eshitmaganu qandaydir, o‘ziga, yoshiga to‘g‘ri kelmaydigan chalg‘ituvchi nimadirlar bilan shug‘ullanib shu ahvolga tushgandek ko‘rinadi. O‘sha bir vaqtlardagi o‘zidek tabassum qilgisi keladiyu, eplolmaydi. Atrofdagi odamlarni yaxshi ko‘rgisi keladi, ammo, barchasidan ko‘ngli sovib ketgan. Yaxshi so‘zlar aytgisi, mehr berib, mehr olgisi kelib cho‘zilgan qo‘llari o‘ziga loqaydlik, nafrat bilan boqib turgan nigohlarni payqagani zahoti, beixtiyor musht bo‘lib tugiladi va ko‘zlari uloqtirish uchun tosh qidira boshlaydi.
Unga qarab turar ekanman, yuragim allanechuk aralash-quralash hislarga to‘lib ketadi. Qizimning qo‘lidan tortqilayman.
— Kelchi bolam, senga o‘yinchoq olib beraman. Qaragin, mana bu o‘yinchoqqa nima deysan? Ajoyib-a, — deyman o‘yinchoqni qo‘limga olib. Qizim menga hayratlanib qaraydi.
— Oyi, juda kichkina ko‘rinyapmanmi? Yodingizda bo‘lsa men o‘n yoshdaman. Keyin, menga o‘yinchoq emas, kitob olib bermoqchi edingiz. Agar, mobodo o‘yinchoq o‘ynagim kelib qolsa ham bu maxluqchangizni olmasdim.
— Nega olmaysan, qara yoqimtoyligini?!
— Hecham yoqimtoy emas, qarang u judayam jahldor, ko‘zlari ham qo‘rqinchli. Huddi sinfimizdagi yomon bolaga o‘xshaydi, o‘qishni, yozishni ham bilmaydi. Hammani uradi, hafa qiladi. Bilgan ishi yomonlik…
—Yo‘q, sen yaxshilab qaragin, u kim bilandir do‘stlashgisi, birga o‘ynab tabassum qilgisi kelib turibdi. Balki, u bilan do‘st bo‘lsak, mehr bilan quchoqlab, huddi ikkimiz bir-birimizga aytgandek, har kuni «Men seni yaxshi ko‘raman!» — desak, yaxshi maxluqchaga aylanib qolar, nima deysan? Olamizmi?
— Yo‘q, baribir u menga yoqmaydi, olmayman! — o‘ylab ham o‘tirmasdan javob berdi qizim.
Uyga qaytayotib, lip-lip ortda qolayotgan yo‘llar, odamlar, yetaklashib ketayotgan ona-bolalarni kuzata turib hayol yana bolalik tomon olib qochadi. Sinfimizda bir bola bo‘lar edi, qorachadan kelgan, jikkakkina gavdasi va sichqonnikidek yaltiroq timqora ko‘zlari atay teri rangiga moslab yasalganu, yoqimsiz tirjayib turishi, har kuni ko‘plab janjallar uyushtirib yoqa yirtishi, sinfdagi o‘g‘il bolalar, balki, qiz bolalarga ham ayamasdan qo‘l ko‘tarishi, mudom g‘azabnok hamda alamzada qiyofasi bilan bir-birini to‘ldirib turgandek ko‘rinardi. O‘qituvchilar qanday usulni qo‘llashmasin u o‘zgarmas, boshlang‘ichdan yuqori sinfga o‘tganimizga qaramasdan na biror harf tanir na o‘qib-o‘rganishga harakat qilmas, sinfdoshlar ham undan uzoqroq yurishga harakat qilar, biror yaqin o‘rtog‘i ham yo‘q edi. U ko‘pincha yolg‘iz yurar, hali birovni toshbo‘ron qilib boshini yorsa, boshqaning sumkasini suvga otar edi. Hozir eslasam, men ham bu boladan juda qo‘rqar edim. Oradan shuncha yillar o‘tsada, yuz qiyofasi hamon esimda, u yuqoridagi qahramonimiz yovuz qiyofali maxluqchaning o‘zginasi edi. Ko‘p o‘tmasdan u maktabga kelmay qoldi.
Eshitishimizcha, oilasi ko‘chib ketishibdi. (Adashmasam, bu paytda 6-7 sinfda o‘qirdik) Sinfimiz, balki, butun maktab tinchib, shu qadar yengil tortdikki, asti qo‘yaverasiz. Keyinchalik, nima sababdan ko‘chib ketishgani ma’lum bo‘ldi. Oilasi yetishmovchilik, kambag‘alchilikdan, ichkilikboz otaning tahqirlari, ota-onasining har kungi janjallariyu, bolalarni do‘pposlashgacha boradigan bosimlardan allaqachon jar yoqasiga kelib qolgan, otaning ichkilik tufayli vafot etishi barchasiga nuqta qo‘yib tugatgan ekan. Garchi, hali juda yosh bo‘lsamda o‘sha damlarda ham bu to‘polonchi sinfdoshimizga juda ichim achishgan, agar yana maktabga qaytib keladigan bo‘lsayu, barchamiz: «Yaxshiyam kelding, sinfimiz sensiz huvillab qoldi. Biz seni yaxshi ko‘ramiz!» — desak, u yaxshi bolaga aylanib qoladigandek, hamma bilan ahil-inoq, quvonib, darslardan yaxshi o‘zlashtirib, chehrasi ham ochilib, o‘zini baxtli his etadigandek tuyulgan, balki men shuni istagan, ishongan edim. Qiziq, buni qarangki, nima bo‘lmasin sinfdoshimiz mehr va yupanchni sinfdoshlaridan topgan ekan. U har yili yozgi ta’tildan oldin, imtihonlar topshirib yurgan mahalimizda maktabimizga kelar, 4-5 kun bizlar bilan darslarda qatnashib, suhbatlar qurib yana uyiga qaytib ketardi. U go‘yoki boshqa bolaga aylanib qolgandek edi. Ko‘zlaridagi g‘azab va alamzadalik ketgandek, hatto ko‘rkamlashgandek edi. Shu bo‘ldiyu, toki maktabni bitirib ketgunimizga qadar kelib-ketib turdi. Do‘stlik rishtalarimiz uzilmadi. O‘sha vaqtlardayoq mehr-oqibat asta-sekin har qanday odamni yaxshi tomonga o‘zgartirishi, qattiqlashgan qalbini yumshata olishiga amin bo‘lgan edim va shu o‘rinda buyuk mutafakkir, tibbiyot otasi Abu Ali ibn Sino aytgan so‘zlarni keltirib o‘tsam maqsadga muvofiq bo‘ladi deb o‘ylayman:
«Oilada katta yoki kichik narsa bo‘lmaydi. Hamma narsa, hatto, eng oddiy bo‘lib ko‘ringan oilaviy munosabatlar ham bolaga ta’sir ko‘rsatadi. Aynisqa, rostgo‘ylik, samimiylik, sadoqatlilik, shirin suxan bo‘lish bola kamolotidagi zarur hayotiy vositalardan biridir».
Mana, yana bir do‘konda tanish maxluqchamizga duch bo‘lib qoldimda, uning yig‘ilgan qovog‘i, chaqchaygan ko‘zlariga qarab o‘ylab qoldim va atrofdagi o‘tib-qaytayotgan ota-onalarga go‘yoki, g‘ayrioddiy murojaat signallarini yubora boshladim.
Odamlar bu yoqimtoyni ichiga yovuz ruh joylashib olgan, u bolalarga yomon ta’sir o‘tkazadi deyishgacha bordi. Qiziq, juda kulgim qistadi bu safsatalaringizga!
Ularga xayolan murojaat qildim: «sinchiklab boqing-chi, bu maxluqchaning yuziga, u sizga kimnidir eslatmayapdimi? Bolaligingizdagi yoqimtoy, aqlligina «Cheburashka»ni eslaysizmi? Qoyilmaqom o‘xshashlikmi? Farqi, u sizni ota-onangiz tarbiya qilgan an’anaviy, bu esa hozirda siz tarbiya etayotgan zamonaviy «maxluqcha»lar. Mistikaga berilmang, uni ichiga yovuz ruh joylashtirishdan oldin ozgina o‘ylab ko‘ringchi, sizga ikki maxluqcha ham bitta mavjudotu, ikkinchisi nimadandir xafadek, norozidek, mehrga judayam muhtojdek, jahli chiqqandek ko‘rinmayaptimi?
Ishli odamdirsiz, vaqtingiz bebahodir, charchagandursiz, farzandingizdan uzoq yoki yaqindadirsiz, bugun sizni bir savol bilan band qilaman. Axir o‘ylash uchun ortiqcha vaqt sarflanmaydiku, to‘g‘rimi?! Yo‘l-yo‘lakay o‘ylasa ham bo‘ladi, shunday emasmi!?
Yaxshilab o‘ylang, keyin menga, yo‘q, o‘zingizga javobini aytasiz! Keling, yaxshisi umumso‘rovnoma uyishtira qolamiz.
Balki, o‘zimiz yovuz ruhdirmiz, biz, ota yoki onalar bugun, kecha, o‘tgan kuni, umuman yaqin oylar yoki yillar mobaynida farzandimizning yuzi, ko‘zlari, nigohlariga biror marta bo‘lsin e’tibor berib qaradikmi? Ovqatlanayotganida, dars tayyorlayotgan mahalida, telefonda o‘yin o‘ynayotganida yuz qiyofasi, mimikasi, tana harakatlarini kuzatdikmi? Ular maktabidan qaytgach yoki biz ishimizdan uyga kelgach darslari qanday o‘tgani, maktabida nimalar bilan band bo‘lgani haqida qiziqib ko‘rdikmi? Agar ularda qandaydir ruhiy o‘zgarish bo‘lsa, sezib olamizmi? Farzandlarimiz hech kimga aytolmaydigan ichki sirlarini bizga, ya’ni ota yoki onasiga ayta oladimi? Yaqin do‘stlarmizmi? Oxirgi marta qachon va qaysi kitobni sovg‘a qilgan edik? Ular bilan nimalar haqida suhbatlashayapmiz? Umuman atrof-olam, odamlar haqidagi turli xil qora fikrlar, mayda va g‘iybat gaplarni oila davrasida to‘kib solaveramizmi? Aslini olganda, farzandlarimizning ruh ustozi, ularga ilk shakl, ruhiy qiyofa beradigan, har bir harakat, har bitta so‘zimiz, munosabatimiz insoniylik yoki aksincha, noto‘g‘ri tomonga yetaklaydigan, tashqaridagi begonalar emas, biz ota-onalar ekanimizni o‘zimiz anglab yetolganmizmi? Ular eng ko‘p vaqtini kim yoki nima bilan birga o‘tkazmoqda? Nimalarga qiziqadi, yaxshi yoki yomon ko‘radigan, uni qo‘rqitadigan narsalar haqida bilamizmi?
Oxiri yo‘q savollardan sabr-toqatingiz toshib, hafsalangiz pir bo‘lib ketdimi? Chuqur nafas oling, oxirgi savolga keldik. O‘ylab ko‘ringchi, farzandingizga «Sen eng yaxshisan, sen chiroylisan, sen aqllisan, kuchlisan, seni judayam yaxshi ko‘raman» — deb aytgan kunni eslay olarmikinsiz?»
Do‘kondan chiqib ketayotib tanish mahluqchamiz «Labubu»ning chimirilib turgan quloqchalaridan tortqilab erkalab qo‘ygan bo‘ldim. Yonimdagi ayol: «Biram xunuk o‘yinchoq-a!?» — dedi unga barmog‘ini nuqib.
«Juda yoqimtoy, men uni yaxshi ko‘raman!» — dedim maxluqchani yonog‘idan yengil chimchilab. Ayol goh menga, goh maxluqchaga hayron qaraganicha qoldi. Endi tanish kitob do‘konga yo‘l olaman, qizimga va’da qilgan kitobni olib borsam juda xursand bo‘ladi. Balki, kitobini keyinchalik maxluqchasiga ham o‘qib berar…
Mastura Abduraimova
U bir oz kechikib tug‘ilgan bola edi. Shu bois chaqaloqning inga-ingasi er-xotin o‘rtasida soviy boshlagan munosabatlarni yana asl holiga keltirdi…
Chaqaloqqa Orzimurod deb ism qo‘yishdi. Topgan-tutganlarini dasturxonga to‘kib, qarindosh-urug‘, do‘st-qadrdonga aqiqa oshi tortmoqchi bo‘lishgandi, kimdir: «Hay-hay, aslo unday qilmang, bola ko‘zikib ketadi», dedi. Aqiqa marosimi juda kamtarin o‘tdi, birov bildi, birov bilmadi.
Orzimurodning sunnat to‘yi ham choqqina o‘tdi. Otasining yelkasiga omad qushi qo‘nib, balandroq lavozimga o‘tirgan payt edi-da, bir-ikkita hamkasbi: «To‘yni katta qivormang, nozik joyda ishlayapsiz», deb shipshib qo‘yishdi.
Orzimurod uylanganida, o‘zi farzand ko‘rganida ham shunday bo‘ldi. Farzandlari ulg‘aygach, orttirgan uch-to‘rt so‘miga hovli qurmoqchi bo‘lgandi, «Hay birodar, sal o‘ylab ish qiling. Otangiz falon joyda, o‘zingiz pismadon joydasiz, «dom»ingiz bo‘lsa bor, hovlini nima qilasiz, gap-so‘z bo‘lishi mumkin», deb bu niyatidan qaytarishdi.
Gap-so‘z bo‘lishidan qo‘rqib, hovli qurmadi, mashina sotib olmadi, umrida biror marta bo‘lsin bola-chaqasi bilan kurortga borib dam olmadi. Ellik, oltmishga kirganini birov bildi, birov bilmadi.
Nabirasi uylanayotganida yoshlar «To‘yni falon restoranda qilamiz, falon-pismadon san’atkorlarni taklif qilamiz, qancha deyishsa, beramiz», deb oyoq tirab qolishdi. Maslahatchilarning fikri esa butunlay boshqacha bo‘ldi: «Dabdabaning nima keragi bor, el og‘izga tushgan to‘yning xosiyati bo‘lmaydi».
To‘y mahalla choyxonasida, mahalla havaskorlari ishtirokida o‘tdi. Birovga ma’qul keldi, boshqa birov burnini jiyirdi: «O‘l, xasis, puling bo‘lsa bor, to‘y deganni varanglatib qilmaysanmi…»
Orzimurod ota pensiyaga chiqayotganida hamkasblari maromiga yetkazib maqtashdi. Kamtar, kamsuqumligi, o‘zini o‘t-cho‘qqa urmasligi, betga chopmasligi, kim nima desa «xo‘p» deyishini takror-takror aytib, qo‘liga bir dasta gul tutqazishdi.
Otaxon gulni ko‘tarib uyiga keldi. Bekorchilik, kun sanashga o‘tdi. Umrida birinchi marta kasal bo‘ldi. Uzoq vaqt yotib qoldi. Birov bildi, birov bilmadi.
O‘tgan yili bahorda Orzimurod otaning qazosi yetdi. Mahalladoshlaridan biri: «Ta’ziya marosimida bir-ikki kishi gapirsin», deganday gap qilgandi, masjid imomi unga yovqarash qildi. Marhum «Menga hech narsa kerakmas», deganday qo‘llarini ko‘ksiga qo‘yib, shahar chekkasidagi qabristonning bir chetidan qazilgan qabrga beozorgina kirib ketdi.
Xotira marosimlari choqqina o‘tdi. Birov bildi, birov bilmadi…
(«Siz yozmagan kitob»dan)
Jakarta shahrida bo‘lib o‘tgan «Global Sustainable Development Congress-2026» doirasida «Times Higher Education» xalqaro reyting agentligi «THE Sustainability Impact Ratings-2026» natijalarini e’lon qildi. Reyting oliy ta’lim muassasalarining Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror rivojlanish maqsadlariga qo‘shayotgan hissasini baholaydi.
Bu yilgi reytingga O‘zbekistonning 50 ta oliy ta’lim tashkiloti kiritildi. Ulardan 24 tasi dunyoning eng yaxshi 1000 ta universiteti qatoridan joy oldi.
101–200 o‘rinlar:
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti;
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti.
201–300 o‘rinlar:
O‘zbekiston Milliy universiteti;
«TIQXMMI» Milliy tadqiqot universiteti.
301–400 o‘rinlar:
Buxoro davlat universiteti;
Samarqand davlat tibbiyot universiteti;
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti.
401–600 o‘rinlar:
Farg‘ona davlat texnika universiteti;
O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti;
Toshkent davlat texnika universiteti;
Toshkent davlat yuridik universiteti;
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti;
Termiz davlat universiteti;
Toshkentdagi «Vestminster» xalqaro universiteti.
601–800 o‘rinlar:
International School of Finance Technology and Science;
Navoiy davlat universiteti;
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti;
Samarqand davlat universiteti;
Toshkent davlat tibbiyot universiteti;
Toshkent davlat transport universiteti;
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti.
801–1000 o‘rinlar:
Farg‘ona davlat universiteti;
O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi;
Toshkent farmatsevtika instituti.
O‘zbekiston universitetlari Barqaror rivojlanish maqsadlarining alohida yo‘nalishlari bo‘yicha ham yuqori o‘rinlarni egalladi. Xususan, Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti «Gender tengligi» yo‘nalishida dunyoda 8-o‘rinni egalladi. Toshkent davlat texnika universiteti «Arzon va toza energiya» yo‘nalishida 5-o‘rin, Farg‘ona politexnika instituti esa shu yo‘nalishda 6-o‘rinni qayd etdi.
Shuningdek, O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti «Gender tengligi» bo‘yicha 20-o‘rin, Termiz davlat universiteti 36-o‘rin, Toshkent axborot texnologiyalari universiteti 48-o‘rinni egalladi. Toshkent davlat tibbiyot universiteti «Sog‘liq va farovonlik» yo‘nalishida 81-o‘rin, Samarqand davlat tibbiyot universiteti esa 82-o‘rindan joy oldi.
2024-yil dekabrning so‘ngi kunlari. Farg‘onada metan gaz quyish shoxobchasida sodir bo‘lgan o‘sha dahshatli portlash lavhalari haliyam ko‘z oldimdan ketmaydi. Mashina ichida bolalari bilan qolib ketgan ona, atrofda ikki bolasi bilan cho‘kkalagancha kuyib kul bo‘lgan ayol… Men u yerda emasdim, voqeani o‘z ko‘zim bilan ko‘rmadim. Lekin fojia payti yashin tezligida tarqalgan surat va videolarni anchagacha xayolimdan chiqara olmadim. O‘shanda mas’uliyatsiz mas’ullarni, inson hayotiga befarq bo‘lganlarni tanqid qilib maqola yozgandim, ularni o‘sha mashhur surat ochlikdan o‘layotgan bolaning tepasida o‘limini kutib turgan kalxatga o‘xshatgandim. Undan keyin yana va yana shu kabi voqealar takrorlanishda davom etdi… men qayta-qayta allaqachon ilmiy nomga ega bo‘lgan “Ma’naviy jarohat” (“Moral Injury investigative journalists”) ya’ni jurnalist ko‘ra-bila turib voqeani to‘xtatolmagani yoki tizimli shafqatsizlik qarshisida o‘zini ojiz his qilganida yuzaga keladigan og‘ir ichki inqirozni o‘z boshimdan o‘tkazaverdim.
Shu yerda jurnalist sifatida o‘zimga savol beraman, men-ku masofadan turib, monitor qarshisida xavfsizgina o‘tirib, faqatgina suratlarni ko‘rib shunchalik azoblandim, ruhiyatim ozorlandi, ammo shunday dahshatlarni, o‘limni, qonni va adolatsizlikni o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan, jahannamning ichida turib kadr olgan jurnalistlar-chi?
Ularning ruhiyati qanday chidagan?
Mana shu savol bizni jahon jurnalistikasi tarixidagi eng mashhur va eng fojiali faktlarga yetaklaydi. Fotoreportyor Kevin Karter 1993 yilda Sudandagi dahshatli ochlikni suratga olayotganda, obyektiviga ochlikdan yerga yopishib qolgan qoqsuyak bola va undan bir necha qadam narida o‘limini kutib turgan kalxat tushadi.
Karter kadrni yo‘qotmaslik uchun suratni oladi. Bu surat dunyoni uyg‘otdi, Sudanga millionlab dollarlik yordamlar oqib keldi. Jurnalist 1994 yil aprelida Pulitser mukofotini oldi. Ammo jamiyat uni qoralashga ham ulgurdi: “Nega bolaga yordam bermading?”
U ko‘rgan dahshatlar va jamiyatning ta’nasi ijodkorni ichidan yemirib bo‘lgan edi. Mukofot olganidan atigi uch yarim oy o‘tib, 1994-yil 33 yoshli Kevin Karter o‘z joniga qasd qildi. Uning qoldirgan xatida shunday so‘zlar bor edi: “Meni o‘limlar, jasadlar va og‘riqlar haqidagi xotiralar ta’qib qilyapti…”
Ha, Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetida har yili bahorda Pulitser laureatlariga mukofotlar topshiriladi. Sahnada hamma kulib turadi, ammo bu tantanali lavhalarning orqa fonida nimalar qolganini faqat jurnalistlarning o‘zlari bilishadi. Pulitser shunchaki muvaffaqiyat ramzi emas, balki jurnalistning ruhiy sog‘lig‘i, tinchligi va ba’zan hayoti evaziga jamiyatga “sotilgan” achchiq haqiqatidir. Va bu og‘riqli qismat faqat Afrikada yoki urush maydonlarida uchramaydi. Insoniyatning tizimli jinoyatlarini fosh qiluvchi har bir surishtiruvchi xuddi shu devorga boshi bilan uriladi.
Yoki bo‘lmasa…
2002-yil 6 yanvarda The Boston Globe nashrining “Spotlight” surishtiruv guruhi dunyo tarixidagi eng og‘ir maqolalar turkumini e’lon qilishni boshladi. Jurnalistlar mahalliy katolik cherkovida yillar davomida bolalarga nisbatan qilingan tizimli zo‘ravonliklarni va yuqori martabali rahbarlar bu jinoyatlarni qanday xaspo‘shlab kelganini fosh etishdi.
Ammo jurnalistlarning ushbu maqolalar to‘plami uchun olgan Pulitser mukofoti maxsus xizmat josuslarining ta’qiblari, telefon eshitishlari va oilasiga bo‘lgan tahdidlar ostida yashash — ular to‘lagan badal edi. Har kuni jabrlanuvchilarning ko‘rsatmalarini o‘qish, yuzlab arxiv hujjatlarini vayron bo‘lgan taqdirlar orqali varaqlash jurnalistlarni insoniyatga bo‘lgan ishonchidan ham ayirgandi.
Jurnalist — qutqaruvchi…
Gohida kasbiy burch va insoniylik o‘rtasidagi chegara shu qadar ingichkalashib ketadiki, u yerda sovuqqon jurnalist bo‘lib qolishning iloji bo‘lmaydi. 1973 yilda fotojurnalist Nik Ut Vetnam urushi paytida amerikaliklar tashlagan yondiruvchi bombadan kiyimlari kuyib ketgan, dahshat va og‘riqdan chinqirib qochib kelayotgan 9 yoshli yalang‘och qizaloq Kim Fukni suratga oladi.
Tasavvur qiling, ko‘z oldingizda bolalar tiriklayin yonyapti, ularning terisi erib ketyapti… Nik Ut kadrni muhrlaydi-yu, ammo shundan so‘ng kamerani tashlab, qizaloqni mashinasiga solib kasalxonaga boradi. U shifokorlarni qizaloqni davolashga majbur qiladi va qiz tirik qoladi. U qizni qutqardi, ammo o‘sha kuyib ketgan bolalarning chinqirig‘i, urushning kuyuk hidi ijodkorning ruhiyatida bir umrlik dahshatli chandiq bo‘lib qoldi. U urushdan qaytsa-da, lekin urush uning ichidan hech qachon chiqmadi.
Tan olish kerak, bu professional majburiyat ba’zan haqiqiy qiynoqqa aylanadi. Maqola mukammal, faktlar esa benuqson chiqishi uchun sen o‘zing aslo xohlamagan, yuragingni unutgancha dahshatli kadrlarni qayta-qayta ko‘rishga majbursan.
Va o‘shanda yana anglaysan…
Yana ichingda o‘zingga qayta-qayta o‘sha savolni berasan: agar men shunchaki monitor qarshisida, xavfsiz xonada o‘tirib, tayyor arxiv kadrlarini majburlikdan qayta-qayta kuzatish orqali mana shunday ichdan kuyish hissini tuygan bo‘lsam, yashirin jinoyatlar zanjirining ichiga kirib, haqiqiy surishtiruv qilayotgan, xavf-xatar bilan yuzma-yuz kelayotgan jurnalistlar-chi? Ularning tunlari qanday o‘tgan ekan?
Jurnalistning eng katta dramasi maqola mukammal, faktologik jihatdan benuqson chiqishi uchun o‘zing xohlamagan, ruhiyatingni chil-chil qiladigan dahshatli kadrlarni qayta-qayta ko‘rishga, kattartirib o‘rganishga, soniyasigacha pauza qilib tikilishga majburligi. O‘quvchiga besh qatorlik fakt taqdim etish uchun, jurnalist o‘sha noxush suratlarni o‘z ichidan qayta-qayta o‘tkazadi. Xorij jurnalistikasi va ruhiyatshunosligida surishtiruvchi jurnalistlarning mana shunday ichidan kuyishini ifodolovchi maxsus terminlar bor. Professional doiralarda bu holatni “Remote Vicarious Trauma” (Masofaviy ikkilamchi jarohat) deb atashadi. Bu jurnalist voqea joyida o‘zi jismonan bo‘lmasa-da, ekran ortida arxivlarni kavlaganda, qurbonlarning suratlari va videolarini qayta-qayta tomosha qilganda, ruhiyati xuddi o‘sha dahshatni o‘z boshidan o‘tkazgandek og‘ir jarohat olishidir. Xuddi shunday holatni tavsiflaydigan yana bir termin “Journalism burnout and PTSD symptoms” — “Jurnalistlardagi kasbiy kuyish va posttravmatik stress belgilari”.
Ichdan kuyish iztirobi…
Insonni ichidan kuydiradigan olovli kuchini 2024 yili Farg‘onadagi metan gaz quyish shoxobchasida sodir bo‘lgan dahshatli portlash haqida o‘rganayotganimda yoki Qibrayda to‘rt bola is gazida qolib ketgani, ayniqsa, qizaloqlardan biri eshikni timdalagancha joni uzilganini onasi aytib berayotganda, vodiylik besh nafar talabaning is gazidan vafot etgani va maqola yozish uchun besh uydagi ta’ziyada ishtirok etganimda o‘z tanamda his qilganman.
Yaqinda esa dunyodagi eng shafqatsiz va qonli konveyerlardan biri bo‘lgan, Xitoyning an’anaviy tibbiyotidagi “eszyao” yoshartiruvchi malhami uchun har yili 6 milliondan ortiq jonzotni qurbon qilayotgan global eshak terisi savdosini surishtirayotib, yana o‘sha “olov” ichiga tushib qoldim. Ingliz va xitoy tillaridagi maxfiy saytlarni, xalqaro hisobotlarni soatlab o‘rgandim. Bu kadrlarni o‘rganish men uchun xuddi o‘zimni eng dahshatli, qonli kinoni tomosha qilishga majburlagandek kechdi, haligacha o‘sha maqolaning ichida yashayapman: ko‘z oldimdan tirik jonzotlarni vagonlarga tiqib, kunlar davomida suvsiz va ovqatsiz chegaralardan olib o‘tishgani, ularni yukxonalardan xuddi jonsiz, tuyg‘usiz bir buyumdek uloqtirishgani ketmaydi. O‘sha vahshiylikdan tirik yuklar tushiriladigan joylarda suyaklari singan xo‘tikchalarni, uzilgan dumlarni, quloqlarni ko‘rdim. Ochko‘zlik va shafqatsizlik shu darajaga yetganki, Afrika dalalarida ularning tiriklayin terisini shilib, qonga belangan go‘sht va suyaklarini shunchaki ko‘chalarga, kalxatlarga tashlab ketishgan. Savdo shu qadar foydali va nazoratsizki, bu sovuq tijorat zanjiriga atrofimizdagi 23 ta davlat allaqachon qo‘shilib bo‘lgan…
Bularning hammasini masofadan turib, soatlab va soniyasigacha pauza qilib o‘rganar ekanman, ichim har safar xuddi o‘sha Farg‘onadagi gaz portlashidagidek kuyishda davom etaverdi. Eng dahshatlisi, bu og‘riq faqat ekran yoki arxiv hujjatlari ichida qolib ketmadi. O‘sha o‘rganishlarimdan keyin bu fojiani yanada teranroq his qila boshladim. Ko‘cha-ko‘yda, bozor atrofida ustida o‘zidan o‘n barobar og‘ir yukni ko‘tarib turgan, xivichlar yag‘irini yara qilib tashlagan bo‘lsa-da, yana qayta-qayta qamchilanayotgan o‘sha beozor jonzotlarni ko‘rganimda, maqola uchun o‘rgangan har bir fakt, har bir surat, Keniyada eshaklari o‘g‘irlanib, tirikchiligi kuniga 30 dollardan 5 dollarga tushib qolgan Morris Njeruning ortda qolgan bolalari ko‘z oldimda jonlanadi….
***
Matbuot va Ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni keng nishonlanayotgan bir paytda, juda ko‘pchilik istehzo bilan eslaydigan jonivorni, eshakni eslash shartmidi, deya istehzoli jilmayishingiz mumkin.
Ha, bugun men uchun shart!
Chunki jurnalistika faqat chiroyli tabriklardan iborat emas.
Garchi hech qachon qonli urushlarda qatnashmagan, olovlarning ichida bo‘lmagan, dunyo tan olgan Pulitser mukofotiga hech qachon da’vogarlik qilmagan bo‘lsam-da, ichidan kuygan, “Ma’naviy jarohat” (“Moral Injury investigative journalists”) ya’ni ko‘ra-bila turib voqeani to‘xtatolmaganim, shafqatsizlik, adolatsizliklar qarshisida o‘zimni ojiz his qilganim uchun og‘ir ichki inqirozni qayta-qayta qalbidan o‘tkazayotgan oddiy jurnalistman. Bayramingiz bilan tabriklayman, yuragi chandiqlarga to‘la hamkasbim!
Saida Mirziyoyeva AQSh Savdo vakili, elchi Jeymison Grir bilan uchrashdi. Uchrashuv davomida bir yil mobaynida birgalikda amalga oshirilgan salmoqli ishlar ikki tomonlama munosabatlarni yangi bosqichga ko‘tarishga xizmat qilgani muhokama qilindi.
Hamkorlikning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri sifatida, yaqin kunlarda o‘zaro savdo va investitsiyalarni rag‘batlantirish to‘g‘risidagi bitim imzolanishi kutilmoqda.
Uchrashuv so‘ngida Saida Mirziyoyeva O‘zbekiston bilan aloqalarni mustahkamlashga hamda ikki tomonlama sheriklikni kengaytirishga ko‘rsatayotgan yuksak e’tibori uchun elchi janoblariga alohida minnatdorchilik bildirdi.
O‘zbekiston Jurnalistlar uyushmasining navbatdagi konferensiyasida tashkilotning so‘nggi besh yillik moliyaviy-xo‘jalik faoliyati atroflicha tahlil qilindi. Taftish komissiyasi raisi Chori Latipovning ma’lum qilishicha, hisobot davrida budjet mablag‘larining sarflanishida hech qanday qonunbuzilish holatlari aniqlanmagan va barcha xarajatlar belgilangan tartibda, maqsadli amalga oshirilgan.
Besh yillik davr mobaynida uyushmaning asosiy hisob raqamiga jami 27 milliard 578,9 million so‘m mablag‘ kelib tushgan bo‘lib, uning sezilarli qismi, ya’ni 15 milliard 333,5 million so‘mi soliq to‘lovlarini qoplashga yo‘naltirilgan. Tashkilotning moddiy-texnik bazasini rivojlantirish va markaziy apparat ta’minoti uchun 849,5 million so‘m sarflangan bo‘lsa, asosiy vositalarni xarid qilishga yana 776,1 million so‘m ajratilgan.
Uyushma budjetining eng yirik xarajatlaridan biri bevosita ijodiy loyihalar va tanlovlarni qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘liq bo‘ldi. Xususan, sohaning eng nufuzli tadbiri hisoblangan “Oltin qalam” milliy mukofoti tanlovi uchun 10 milliard 233,5 million so‘m yo‘naltirildi.
Bundan tashqari, “Eng ulug‘, eng aziz” respublika tanloviga 853,9 million so‘m, Matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni munosabati bilan tashkil etilgan bayram tadbirlariga 1 milliard 191,5 million so‘m sarflangan. Shuningdek, “Yilning eng faol jurnalisti” tanloviga 146,9 million so‘m hamda “Atirgul” tanlovlariga 125,2 million so‘m mablag‘ ajratilgan.
Ijtimoiy loyihalar va sohaviy nashrlar yo‘nalishida ham qator ishlar amalga oshirilgan. Uyushma tomonidan “O‘zbekiston jurnalistlari antologiyasi” kitobini nashrga tayyorlash uchun 585 million so‘m yo‘naltirilgan.
Faxriy jurnalistlarni qo‘llab-quvvatlash, ularning yubiley sanasini nishonlash va sanatoriylarda davolanishini tashkil etish maqsadida 60,8 million so‘m, “Xotira va qadrlash kuni” tadbirlari uchun 49,4 million so‘m hamda xodimlar o‘rtasidagi sport musobaqalariga 34,2 million so‘m sarflangan.
Tashkilot qoshidagi Mahorat maktabini zamonaviylashtirish uchun 9,6 million so‘mlik proyektor ekrani va smart-doska xarid qilingan bo‘lsa, boshqa turli tadbirlar ijrosiga 535,5 million so‘m yo‘naltirilgan.
Uyushma faoliyatining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda tashqi manbalar ham ishtirok etgan. Xususan, Oliy Majlis huzuridagi Jamoat fondi tomonidan ajratilgan subsidiya hisobidan 1 milliard 156,9 million so‘mlik xarajatlar qoplangan. Navbatdan tashqari konferensiyani o‘tkazish tashkilotga 8,3 million so‘mga tushgan.
Shu bilan birga, milliy bankdagi depozit hisob raqamida zaxira sifatida saqlangan 1 milliard so‘m mablag‘ uyushmaning asosiy hisob raqamiga muvaffaqiyatli qaytarilgan. Natijada, o‘tkazilgan keng qamrovli tekshiruvlar tashkilotning moliyaviy faoliyati butunlay shaffof va amaldagi me’yoriy hujjatlarga mos ravishda yuritilganini ko‘rsatdi.
O‘zbekistonda aholi jon boshiga YaIM hajmi 11,7 mln so‘mga yetdi
Qaysi davlatlar eng katta valuta zaxirasiga ega?
Elektr ta’minoti tizimida mansabdorlar pora bilan ushlandi
-
Jamiyat4 days ago«Andijon polkasi» tadbiriga ketayotgan o‘quvchilar YTHga uchradi
-
Sport3 days agoYaponiya futbolining buyuk sabog‘i: mag‘lubiyatdan to‘g‘ri xulosa chiqarish
-
Dunyodan2 days agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Dunyodan4 days agoQirg‘izistonda navbatdagi prezidentlik saylovlari qachon o‘tkazilishi ma’lum qilindi.
-
Jamiyat3 days agoVatanparvar jurnalistlarni o‘zimga do‘st va maslakdosh deb bilaman
-
Dunyodan5 days ago
BAAda 15 yoshgacha bo’lgan bolalar uchun ijtimoiy tarmoqlar taqiqlangan
-
Iqtisodiyot4 days ago
O‘zbekiston banklari aktivlari 962,8 trln so‘mga yetdi
-
Siyosat5 days agoAshraf Xo‘jayev O‘zbekistonning Efiopiyadagi birinchi elchisi etib tayinlandi.