Iqtisodiyot
Rossiya iqtisodiyoti migrantlarsiz yashay oladimi?
Rossiyada mehnat migrantlaridan olabo‘ji obrazi yasalib, ularni asossiz yoki arzimas sabablar bilan qamash, do‘pposlash, tahqirlash va urushga jo‘natish odatiy holga aylanib qoldi. Har oy qaysidir ksenofob amaldor migrantlar haqida biror salbiy taklif ko‘tarib chiqadi, natijada mehnat muhojirlariga cheklovlar ko‘payib boryapti.
{Yii::t(}
O’tkazib yuborish 6s
O’tkazib yuborish
Xo‘sh, aslini olganda, joriy shart-sharoitlarda xorijiy ishchilarsiz Rossiya iqtisodiyoti “o‘tirib” qolmaydimi?
Rossiya mehnat bozoridagi vaziyat
Rossiya uzoq yillardan beri jiddiy demografik muammoga duch kelyapti: aholi qariyapti, tug‘ilish darajasi past, mehnatga layoqatli yoshlar ulushi qisqarib boryapti. So‘nggi yillarda bu muammo yanada keskinlashdi. Harbiy safarbarlik, emigratsiya va pandemiya natijasida yuz minglab mahalliy ishchi kuchi bozorni tark etdi. Natijada iqtisodiyotning asosiy tarmoqlarida mehnat resurslari tanqisligi yuzaga keldi. Aynan shu bo‘shliqni migrantlar, xususan Markaziy Osiyodan kelgan ishchilar to‘ldirib turibdi.
Rossiya Ichki ishlar vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda rasman ishlayotgan chet el fuqarolari soni taxminan 3 mln kishi. 2024 yilda patent asosida ishlayotgan migrantlar to‘lagan soliq qariyb 124 mlrd rublni tashkil etgan. 2025 yilning 5 oyida bu ko‘rsatkich 35 foizga oshgan. Ya’ni Rossiya budjeti migrantlar hisobidan katta daromad ko‘ryapti. Mamlakatdagi umumiy xorijlik ishchilar soni esa 6-6,5 mln atrofida ekani taxmin qilinadi. Bu ulush umumiy mehnat bozorining 7–8 foizini tashkil qiladi.
2025 yilda Rossiyada ishsizlik darajasi 2,1 foizgacha pasaydi. Bu SSSR parchalanib ketgan 1991 yildan keyingi davrdagi eng past ko‘rsatkich. Bir qarashda, ishsizlik qancha past bo‘lsa, shuncha yaxshidek ko‘rinadi, lekin aslida har doim ham unday emas. O‘ta past darajadagi ishsizlik ham chuqur iqtisodiy muammolardan darak beradi. Shu boisdan tahlilchilar Rossiyadagi ishsizlik darajasining o‘ta pastligini iqtisodiyot uchun ijobiy emas, balki inqiroz belgisi sifatida baholayapti.
Gap shundaki, yangi xodim topish imkonsiz bo‘lgani sababli, kompaniyalar kadrni ushlab qolish uchun oyliklarni oshirishga majbur bo‘lyapti. Ya’ni maoshlarning o‘sishi mehnat unumdorligidan ko‘ra tezroq yuz bera boshlagan. Bu esa istiqbolda tovarlar va xizmatlar narxining ko‘tarilishiga, inflatsiyaning kutilgan darajada pasaymasligiga sabab bo‘ladi. Yakunda iqtisodiy o‘sish sekinlashadi.
Sodda qilib aytganda, ishchi bo‘lmasa, zavod qo‘shimcha liniyani ishga tushirishni, quruvchi yangi bino qurishni boshlay olmaydi. Agar mehnat resursi tugasa, kapital va texnologiya bo‘lgan taqdirda ham ishlab chiqarish kengaymaydi. Masalan, zavod 10 ta yangi stanok sotib olishi mumkin, lekin ularni boshqaradigan operator bo‘lmasa, investitsiya o‘zini oqlamaydi.
Rossiyada kadrlar yetishmovchiligini ichki resurslar bilan to‘ldirib bo‘lmaydi. Mamlakat Markaziy banki ham asosiy stavkaning yuqori darajada ushlab turilishiga asosiy sabablaridan biri sifatida aynan ishsizlikning pastligi sababli odamlarning qo‘lidagi pul ko‘payishi va taklifning yetishmasligini keltirib o‘tgan.
Hukumatning “ishchi kam bo‘lsa, ayollar ko‘proq tug‘ishi kerak” degan g‘oyasi uzoq muddatda samara berishi mumkin, lekin qisqa muddatda vaziyatni yomonlashtiradi. Chunki tug‘uruq arafasida va undan keyin ayollarning bir muddat mehnat bozoridan chiqib ketishi kuzatiladi.
Migrantlar nima ish qiladi?
Rossiyadagi umumiy ishchi kuchida migrantlarning ulushi 7 foizdan 10 foizgacha baholansa-da, ayrim tarmoqlarda bu ko‘rsatkich nihoyatda katta. Masalan, qurilish – migrantlar eng ko‘p band bo‘lgan va xorijiy ishchi kuchisiz to‘xtab qolishi mumkin bo‘lgan asosiy tarmoq. Sohadagi jami ishchilarning 35–40 foizini migrantlar tashkil qiladi. Ba’zi yirik megapolislarda bu raqam 60–70 foizgacha yetishi mumkin.
Shuningdek, tozalash, ovqatlanish, savdo, kommunal xizmatlar, transport va logistika, issiqxonalar, hosil yig‘imi, chorvachilik va qayta ishlash tarmoqlarida ham migrantlar asosiy ishchi kuchi hisoblanadi.
Turli manbalarning baholashiga ko‘ra, Rossiyada bir xil ish uchun yo‘llanadigan mahalliy xodim va migrant xodimning o‘rtacha maoshi farqi taxminan 25 foizdan 40 foizgacha. Oxirgi paytlarda bu tafovut nisbatan qisqargan bo‘lishi mumkin, ammo migrantlarning ish vaqtlari davomiyligi mahalliy ishchilarga nisbatan ko‘proqligicha qolyapti.
“Rossiyadan yuborilayotgan pullar xayriya yoki sadaqa emas”
Iqtisodchi Behzod Hoshimov “biz Rossiyaga qarammiz” yoki “ular bizni boqyapti” degan iddaolar asossiz ekani haqida shunday yozadi:
“O‘zbekistonliklar Rossiyadan milliardlab dollar jo‘natishadi, to‘g‘ri. Lekin bu – rossiyaliklarning sadaqasi yoki xayriyasi emas, balki vatandoshlarimizning mashaqqatli mehnati evaziga olingan halol ish haqi. Maosh odatda xodim yaratgan qiymatdan past bo‘ladi, aks holda, u ishga olinmagan bo‘lardi. Demak, agar o‘zbekistonliklar Rossiyada bir milliard dollar ish haqi olgan bo‘lsa, ular bundan ham katta iqtisodiy qiymat yaratishgan. Qolaversa, barcha pul uyga yuborilmaydi: Rossiyaning o‘zida tovarlar va xizmatlar ko‘rinishida sarflanadi. Buning ustiga, jamg‘arma va investitsiyalar hisobiga Rossiya iqtisodiyotida qoladi. Bularning barchasi iqtisodiyotda ijobiy multiplikativ ta’sir beradi. Shu bois vatandoshlarimizning Rossiya iqtisodiyotiga va aholi farovonligiga qo‘shgan hissasi juda yuqori. Menimcha, ko‘pchilik tasavvuridan ancha katta multiplikativ ta’sirga ega”.
Behzod Hoshimovning qo‘shimcha qilishicha, o‘zbekistonlik mehnat muhojirlarini chiqarib yuborishga urinishdan birinchi navbatda Rossiya tomonining o‘zi katta yo‘qotishga uchraydi.
“Qisqasi, ko‘p o‘zbeklar muhojir bo‘lgani uchun, biz Rossiyaga qaram emasmiz, aksincha, Rossiya iqtisodiyoti bizning mehnat kuchiga sezilarli darajada tayanishga majbur. Ikki taraflama foydali almashuv bu, lekin ularda bizdan ko‘ra yo‘qotadigan zarari kattaroq. Alternativa ularda kamroq.
Biz kabi til biladigan, moslashuvchan, kontekstni tushunadigan va madaniy jihatdan yaqin mehnat muhojirlarini ular o‘rta muddatda boshqa joydan topa olishmaydi va tezda almashtira olmaydi. Shuning uchun migrantlarga to‘siq qo‘yishdan ko‘proq zarar ko‘radigan tomon – aynan Rossiya”, deydi iqtisodchi.
Umuman olganda, Rossiyada ishlayotgan muhojirlar boqimanda emas, ular bir vaqtning o‘zida ikki mamlakatni iqtisodiy jihatdan rivojlantiryapti. Shu sababli ularga nisbatan bo‘layotgan munosabatda siyosiy populizm va emotsiyadan ko‘ra, fakt va iqtisodiy mantiqqa tayanish har ikkala tomon uchun ham foydali bo‘ladi.
Raqobat qo‘mitasining Maxsus komissiyasi mahalliy bozorga propan yetkazib berish bilan shug‘ullanuvchi 31 ta kompaniyaga nisbatan narxlarni asossiz ravishda oshirish holatlari bo‘yicha ish qo‘zg‘atdi. Tekshiruv yakunlariga ko‘ra, qoidabuzar kompaniyalarga 28,9 mlrd so‘m miqdorida jarima tayinlandi. Shuningdek, asossiz olingan 34,1 mlrd so‘m pul mablag‘larini respublika budjetiga qaytarish bo‘yicha qaror qabul qilingan.
2025 yil noyabr-dekabr oylari va joriy yilning yanvar oyida propanning birja savdolaridagi boshlang‘ich narxini asossiz oshirish va hajmlarni sun’iy ravishda birja savdolariga chiqarmaslik holatlari kuzatilgan, deya xabar berdi Raqobat qo‘mitasi axborot xizmati.
Nazorat tadbirlari va xo‘jalik yurituvchi sub’yektlar bilan o‘tkazilgan muhokamalar yakuniga ko‘ra, quyidagi 31 ta kompaniya tomonidan raqobat to‘g‘risidagi qonunchilik talablari buzilgan deb topildi:
«POYTUG‘ GAZ TO‘LDIRISH KORXONASI» MChJ,
«TARAQQIYOT GAZ SERVIS» MChJ,
«SHIRIN GAZ SERVIS» MChJ,
«OLTINKO‘L HAMKOR RIVOJ» MChJ,
«OSIYO HAMKOR MAKS» MChJ,
«INGINERING GAZAVTO SERVIS» MChJ,
«NAMANGAN-ISTIQLOL BOG‘I» MChJ,
«NASAF TA”MINOT GAZ PRESS» MChJ,
«FRIDAY-EXSTRA» XK,
«SAIDBEK TURABOV» MChJ,
«PLANETA NEFT GAZ INVEST» MChJ,
«GOLD SAMARKAND OIL» MChJ,
«MAROQAND-ENERGY GAZ OIL» MChJ,
«ASATILLO BOBO GAZ INVEST» MChJ,
«UNIT GROUP SIRDARYA» MChJ,
«GAZONE» MChJ,
«CRITICAL MERCHANT» MChJ,
«NAFTON» MChJ,
«FARG‘ONA GAZ TO‘LDIRISH STANSIYASI» MChJ,
«DAVR GLOBAL SYSTEM» MChJ,
«LUTF GAZ OIL» MChJ,
«PRIME ENERGI OIL» MChJ,
«OILCHEM» MChJ,
«SH-Z HANDSOME GROUP» MChJ,
«CRUDE OIL» MChJ,
«TARBATNEFT» MChJ,
«INTERNEFT» MChJ,
«GTL GAZ» MChJ,
«WIMBLEDON OIL» MChJ,
«INTER GAS OIL LPG» MChJ,
«ENERGIE-GROUP» MChJ
Shundan, 12 ta sub’yekt («SHIRIN GAZ SERVIS» MChJ, «NASAF TA’MINOT GAZ PRESS» MChJ, «FRIDAY-EXSTRA» XK, «MAROQAND-ENERGY GAZ OIL» MChJ, «ASATILLO BOBO GAZ INVEST» MChJ, «UNIT GROUP SIRDARYA» MChJ, «GAZONE» MChJ, «FARG‘ONA GAZ TO‘LDIRISH STANSIYASI» MChJ, «OILCHEM» MChJ, «SH-Z HANDSOME GROUP» MChJ, «INTERNEFT» MChJ hamda «GTL GAZ» MChJ) tomonidan birja savdolarida raqobatga zid bo‘lgan muvofiqlashtirilgan harakatlarni amalga oshirganlik holatlari, qolgan holatlarda birja savdolarida boshlang‘ich narxlarni asossiz oshirish, mahsulotni qonunchilikka zid ravishda to‘g‘ridan-to‘g‘ri shartnomalar asosida sotganlik harakatlari sodir etilganligi aniqlangan.
Yuqoridagilarga ko‘ra, qo‘mita Maxsus komissiyasi tomonidan 31 ta sub’yekt tomonidan «Raqobat to‘g‘risida»gi qonun talablari buzilganligi e’tirof etilib, qonunbuzilishi davridagi tovar aylanmasiga nisbatan (28,9 mlrd so‘m) moliyaviy jarima qo‘llash hamda asossiz olingan (34,1 mlrd so‘m) pul mablag‘larini respublika budjetiga yo‘naltirish bo‘yicha qaror qabul qilingan.
Qayd etilishicha, ko‘rilgan tezkor choralar natijasida propan narxi 21 foizgacha arzonlashtirilishiga erishilgan.
O‘zbekistonda metallurgiya sanoati yil boshida 2,1 barobarga o‘sdi.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilning yanvar oyida O‘zbekistonda 29,2 trln so‘mlik metallurgiya sanoati mahsulotlari ishlab chiqarilgan.
Bu ko‘rsatkich 2025-yilning mos davriga nisbatan 2,1 barobarga oshgan.
Yillar kesimida metallurgiya sanoati hajmi quyidagicha (yanvar):
2020- yil – 4,8 mlrd so‘m
2021-yil – 6,8 mlrd so‘m
2022-yil – 7,7 mlrd so‘m
2023-yil – 8,1 mlrd so‘m
2024-yil – 10,4 mlrd so‘m
2025-yil – 14,1 mlrd so‘m
2026-yil – 29,2 mlrd so‘m.
Prezident qaroriga muvofiq, aholini kuz-qish mavsumlarida qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bilan barqaror ta’minlash maqsadida issiqxona xo‘jaliklarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan qator yangi imtiyoz va preferensiyalar joriy etildi.
2026 yil 25 martda qabul qilingan “Aholini kuz-qish mavsumlarida qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bilan barqaror ta’minlashning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi prezident qaroriga ko‘ra, 2026–2027 yillarda respublikada issiqxonalar faoliyatini rivojlantirish bo‘yicha asosiy maqsadli ko‘rsatkichlar belgilandi.
Jumladan, Surxondaryo viloyati Sherobod tumanida kamida 940 gektar maydonda zamonaviy issiqxona majmualarini tashkil etish rejalashtirilgan. Shuningdek, energiya tejamkor va muqobil energiya manbalariga asoslangan isitish tizimlari ulushini kamida 50 foizga yetkazish ko‘zda tutilgan.
Qarorga muvofiq, Surxondaryo viloyatida “Surxon-Agro” erkin iqtisodiy zonasi tashkil etiladi. Mazkur hududda faoliyat yurituvchi issiqxona xo‘jaliklariga qator imtiyozlar taqdim etiladi.
Xususan, yer uchastkalari tadbirkorlarga elektron onlayn auksion orqali ijaraga berilganda 5 yil davomida ijara to‘lovining nol stavkasi qo‘llanadi. Shuningdek, issiqxonalarni sug‘orish va texnologik jarayonlar uchun foydalaniladigan oqova hamda yerosti suvlari uchun to‘lovlardan 3 yil muddatga ozod etish belgilangan.
Bundan tashqari, anomal sovuq ob-havo sharoitlarida, ekologik talablarga rioya qilingan holda, istisno tariqasida ko‘mir yoqishga ruxsat beriladi.
Mazkur chora-tadbirlar issiqxona xo‘jaliklarini rivojlantirish, oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini oshirish va aholini yil davomida barqaror ta’minlashga xizmat qiladi.
Tarkibidagi xomashyo O‘zbekistonda ishlab chiqarilmaydigan 15 turdagi mahsulot uchun xomashyoga import bojlari olib tashlanadi. Maqsad – mahalliy ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash va ichki bozordagi raqobatni oshirish. Bosh vazir o‘rinbosari Jamshid Xo‘jayev qandolat mahsulotlari misolida vaziyatni izohlab, ayni paytda shokolad va boshqa shirinliklarni import qilish mahalliy ishlab chiqarishdan arzonga tushayotganiga e’tibor qaratdi. Buning asosiy sababi tayyor mahsulotlarga bojlar yo‘q, ammo xomashyoga tariflar saqlanib qolyapti.
O‘zbekistonda 15 turdagi mahsulotni ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan xomashyo importiga bojxona bojlari bekor qilinadi. Bu haqda 28 mart kuni bosh vazir o‘rinbosari Jamshid Xo‘jayev Idoralararo komissiyaning Jahon savdo tashkiloti bilan hamkorlik bo‘yicha tadbirkorlar bilan o‘tkazilgan ilk ochiq muloqotida ma’lum qildi.
Xo‘jayevning ta’kidlashicha, ayrim mahsulotlarda “tarif inversiyasi” holati mavjud. Ya’ni tayyor mahsulotlar import qilinishi arzonroq, ammo ushbu turdagi mahsulotlarni mamlakat ichida ishlab chiqarish uchun kerakli xomashyolarga yuqori bojlar qo‘llanyapti. Natijada mahalliy ishlab chiqaruvchilar tannarxning oshishi, import mahsulotlari bilan raqobat qilish imkoniyatining pasayishi kabi muammolarga duch kelishyapti, ko‘p korxonalar to‘laqonli ishlay olmayapti.
Bosh vazir o‘rinbosari qandolat mahsulotlari misolida vaziyatni izohlab, ayni paytda shokolad va boshqa shirinliklarni import qilish mahalliy ishlab chiqarishdan arzonga tushayotganiga e’tibor qaratdi. Buning asosiy sababi tayyor mahsulotlarga bojlar yo‘q, ammo xomashyoga bojlar saqlanib qolyapti.
2025 yil dekabr oyida prezident JST bilan hamkorlik bo‘yicha Idoralararo komissiyaga “bojxona hududida qayta ishlash” bojxona rejimi doirasida ayrim tovarlarni olib kirishga va tayyor mahsulotlarni ichki bozorda sotishga ruxsat berish vakolatini bergan edi. Ishchi guruh tahlil o‘tkazib, tajriba tariqasida yangi tartib qo‘llanishi rejalashtirilayotgan bir qator tovarlarni tanlab olgan. Xususan, 15 turdagi mahsulot uchun xomashyo importida bojlar bekor qilinishi mumkin. Ular qatoriga quyidagilar kirishi mumkin:
elektr skuterlar;
nogironlik aravachalari;
kungaboqar yog‘i;
marmeladlar;
karamelli shirinliklar;
shokolad;
bolalar ozuqasi;
tez tayyorlanadigan ugra;
pryanik va pechenelar;
vaflilar;
piroglar;
kekslar;
jyem va murabbolar;
konservalangan qulupnay;
shakarli ichimliklar.
Xo‘jayevning so‘zlariga ko‘ra, tadbirkor mahsulotni ichki bozorda sotgan taqdirdagina QQS to‘laydi. Bundan tashqari, tayyor mahsulot mamlakat ichida sotilganda, unga tayyor mahsulot sifatida boj undiriladi, biroq uni ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan barcha xomashyo bojsiz olib kiriladi.
2026-yil 1-fevral holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda nashriyotchilik faoliyati sohasida 2,1 mingta korxona faoliyat yuritmoqda. Bu Milliy statistika qo‘mitasi xabar berdi.
Qayd etilishicha, ko‘rsatkich o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 520 taga ko‘paygan. Bu esa noshirlik bozorida yangi ishtirokchilar paydo bo‘layotganini anglatadi.
So‘nggi yillarda korxonalar soni ma’lum darajada o‘zgaruvchan dinamikani namoyon etgan. 2022-yil 1 fevral holatida 1 587 ta korxona qayd etilgan.
2023-yilda bu ko‘rsatkich 1 677 taga yetgan bo‘lsa, 2024-yilda 1 632 taga biroz pasaygan. 2025-yilda esa 1 571 ta korxona faoliyat yuritgan.
2026-yildagi 2 091 ta natija esa sohada keskin o‘sish yuz berganini ko‘rsatadi va avvalgi yillar tendensiyasidan farq qiladi.
O‘zbekiston va Serbiya turizm sohasida hamkorlik qiladi
O‘zbekistonda islom banki faoliyatining huquqiy asoslari yaratilgan
Namanganda 6-sinf o‘quvchisiga jinsiy zo‘ravonlik qilgan o‘qituvchi qamoqqa olindi
-
Jamiyat5 days ago
O‘zbekistonliklar qaysi mamlakatlarga eng ko‘p safar qilmoqda (top-10)
-
Siyosat4 days agoOʻzbekiston ikkita toʻlaqonli islom bankini tashkil etadi, 2030-yilgacha 1 milliard dollar jalb etishni maqsad qilgan
-
Dunyodan1 day agoOrmuz boʻgʻozi taqdirini hal qiluvchi yetti orol
-
Dunyodan4 days ago
Maskat va Toshkent oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri reyslar yoʻlga qoʻyiladi.
-
Dunyodan2 days ago
Prezident Tramp Hormuz boʻgʻozini ochish haqidagi soʻrovni yana keyinga qoldirdi
-
Jamiyat4 days ago
«Ташаббусли бюджет» ғолиблари эълон қилинди
-
Dunyodan2 days ago
Eron Hormuz boʻgʻozida baʼzi davlatlar bilan koridor ochadi
-
Dunyodan2 days ago
Saudiya Arabistoni AQShni urushga chaqirmoqda