Iqtisodiyot
“Quyoshli xonadon” dasturi inqirozdami?
Uyiga quyosh panellari o‘rnatib, iste’molidan ortgan elektr energiyasini tarmoqqa sotayotgan fuqarolarga subsidiya to‘lash hech qanaqa izohsiz to‘xtab qoldi. Hukumat sukut saqlashni afzal bilayotgani, parlamentdan ham tayinli harakatlar bo‘lmayotgani – investorlar ishonchiga putur yetkazyapti. Kun.uz mavzuni iqtisodchi Otabek Bakirov bilan muhokama qildi.
— Bu subsidiya fuqarolarga qay tartibda to‘lanib kelingan edi?
— Avvalo, shuni aytish kerakki, bu dastur 2023 yilda og‘ir qishdan chiqqanimizdan keyin mamlakatning muqobil energiya imkoniyatlari cheklangani sababli yo‘lga qo‘yilgan edi. Eslasangiz, o‘sha yilning fevral–mart oylarida energetika sohasi bo‘yicha bir nechta qarorlar qabul qilingan. “Quyoshli xonadon” dasturi ham aynan shu qarorlarning uzviy qismi hisoblanadi.
Qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rag‘batlantirish faqat jismoniy shaxslar yoki xonadonlar uchun emas, balki ijtimoiy obektlar, tadbirkorlik sub’yektlari, hududlar va tarmoqlar kesimida ham rejalashtirilgan edi.
Agar xotiram aldamasa, dastlabki rejaga ko‘ra, 2023 yilning o‘zida 37 mingga yaqin xonadonga quvvati 50 kilovattgacha bo‘lgan quyosh panellarini o‘rnatish belgilangan edi. Bugungi kun nuqtayi nazaridan bu katta raqam emasdek tuyulishi mumkin, ammo o‘sha payt uchun 37 ming juda katta ko‘rsatkich edi. Chunki o‘sha vaqtda quyosh panellarining narxi ancha yuqori bo‘lgan. Keyingi yillarda esa ularning narxi yil sayin pasayib bormoqda. Shuningdek, o‘rnatish infratuzilmasi bilan bog‘liq ko‘plab muammolar ham mavjud edi.
O‘shanda odamlar duch kelgan asosiy muammolardan biri – majburlash bilan bog‘liq edi. Hozir ko‘pchilik subsidiyasini ololmayotganidan shikoyat qilyapti. Ammo uch yil avval ular boshqa muammoga – quyosh panellarini majburiy o‘rnatishga duch kelgan edi.
Bu, birinchi navbatda, fermer xo‘jaliklari rahbarlari, mahalla raislari, maktab direktorlari va bog‘cha mudirlari kabi kasb egalariga taalluqli edi. Ko‘pchilik panellarni ma’muriy yo‘l bilan tarqatilgan kreditlar hisobidan o‘rnatgan.
— O‘sha paytdagi normativ-huquqiy hujjatga ko‘ra, quvvati 50 kilovattgacha bo‘lgan quyosh paneli o‘rnatganlarga o‘z ehtiyojidan ortiqcha ishlab chiqarilgan har bir kilovatt-soat elektr energiyasi uchun ming so‘mdan subsidiya to‘lanishi belgilangan edi. Bu mablag‘ davlat budjeti hisobidan ajratilishi kerak edi. Subsidiya mexanizmi qanday ishlagan?
— Aslida bu yerda ikki yoki uch bosqichli moliyalashtirish bo‘lmasligi uchun bir marta to‘lov qilish mexanizmi tanlangan. Masalan, bir kilovatt-soat elektr energiyasining tannarxi 600 so‘m bo‘lsa, davlat quyosh paneli orqali ishlab chiqarilgan har bir kilovatt-soat elektr energiyasi uchun 1000 so‘m to‘lagan.
Lekin dastur boshidanoq shoshmashosharlik bilan ishlab chiqilgan: to‘lovlarni budjet mablag‘lariga bog‘lash unchalik to‘g‘ri qaror bo‘lmagan. Menimcha, elektr energiyasini kim qabul qilib, keyin iste’molchilarga sotayotgan bo‘lsa, aynan o‘sha sub’yekt orqali hisob-kitob qilish mexanizmi yaratilishi kerak edi.
— Subsidiyalarning o‘z vaqtida to‘lanmayotgani oddiy texnik uzilishmi yoki bu holat fiskal va energetika siyosati bilan bog‘liqmi?
— Bu haqda, avvalo, Energetika vazirligi yoki Iqtisodiyot va moliya vazirligi vakillarining fikrini eshitishni istardim. Chunki biz qanchalik taxmin bildirmaylik, bu baribir xususiy qarash bo‘lib qoladi.
Lekin men tushunmayotgan bir jihat bor. 2023 yilda budjet bilan bog‘liq muammolar mavjud edi. Buni hamma bilardi. Hatto oyliklar va pensiyalarni to‘lashda ham kechikishlar kuzatilgan. Biroq 2024 yildan keyin makroiqtisodiy barqarorlik ta’minlandi, budjet intizomi kuchaytirildi, taqchillik cheklandi. Fiskal cheklovlar natijasida 2025 yilga kelib budjet ancha barqarorlashdi.
Shunday sharoitda ham subsidiyalarning kechikishi meni hayron qoldirmoqda. Agar bu muammo 2023 yoki 2024 yillarda kuzatilganida, men buni to‘g‘ridan to‘g‘ri budjetdagi qiyinchiliklar bilan izohlagan bo‘lardim. Chunki o‘sha paytda davlat daromadlarini shakllantirishda haqiqatan ham muammolar bor edi. Hozir esa vaziyat boshqacha. Iqtisodiy o‘sish yuqori sur’atlarda davom etyapti, budjet daromadlari reja asosida bajarilmoqda.
Bu yil “Quyoshli xonadon” dasturi uchun 100 milliard so‘m ajratilgan. Lekin oyma-oy qancha elektr energiyasi davlat tomonidan sotib olingani, hududlar kesimida qancha subsidiya to‘langani haqida ochiq hisobotlarni ko‘rmayapmiz. Axborot bo‘lmaganidan keyin, iste’molchi ham muammoning asl sababini tushuna olmaydi.
— 2026 yilgi davlat budjetida “Quyoshli xonadon” dasturida doirasida jismoniy shaxslarga subsidiya to‘lash uchun 100 mlrd so‘m ajratilgan. Vaholanki, yilning birinchi choragidayoq 73,9 mlrd so‘mlik subsidiya to‘lab bo‘lingan. Nima deb o‘ylaysiz, balki xarajatlar noto‘g‘ri prognoz qilingan, rejalashtirishda xatolik bo‘lganmi?
— Bunday gumonlar ham yo‘q emas. Ha, shunday ehtimol haqida o‘ylashga asos bor. Lekin buning o‘zi alohida savolni keltirib chiqaradi: dastur boshlanganida u qanchalik iqtisodiy jihatdan asoslangan edi?
Bizdagi eng katta muammolardan biri shuki, biror qaror yoki loyiha ilgari surilganda, uni taklif qilayotgan idoralar ko‘pincha uning o‘rta va uzoq muddatli oqibatlarini yetarlicha hisobga olmaydi. Masalan, ertaga bu qarordan orqaga qaytishga to‘g‘ri kelsa, nima bo‘ladi? Yoki moliyaviy imkoniyatlar yetarli bo‘lmay qolsa-chi? Yoxud “Quyoshli xonadon” dasturi ishtirokchilari soni 200 ming yoki 250 mingtaga yetsa, davlat budjeti bu yuklamani ko‘tara oladimi?
Ana shu savollarga dastur qabul qilinishi oldidan javob topilishi kerak edi.
— Ideal mexanizm qanday bo‘lishi kerak edi?
— Mening nazarimda, elektr energiyasini sotib olish mexanizmi bozor tamoyillari asosida qurilishi lozim edi.
Bugun issiqlik elektr stansiyalaridan elektr energiyasi taxminan 550–600 so‘m atrofida sotib olinadi. Keyin uni uzatish xarajatlari, tarmoqdagi yo‘qotishlar, chakana sotuvchining operatsion va ma’muriy xarajatlari qo‘shiladi. Shuning uchun yakuniy iste’molchiga elektr energiyasi 650 so‘mdan 1100 so‘mgacha bo‘lgan narxlarda sotiladi.
Iste’molchilar ham turli toifalarga ajratilgan: birinchi toifa, ikkinchi toifa va jismoniy shaxslar. Shuning uchun hisob-kitob ham aynan hududiy elektr tarmoqlari bilan amalga oshirilishi kerak edi.
Chunki elektr energiyasi kimning tarmog‘iga uzatilayotgan bo‘lsa, o‘sha tashkilot uni keyin boshqa iste’molchiga sotadi. Masalan, Ali o‘z ishlab chiqargan elektr energiyasini tarmoqqa uzatadi, hududiy elektr tarmoqlari esa uni Valiga yoki boshqa yuridik shaxsga sotadi.
Shu sababli avvalboshdan taklif qilingan subsidiya mexanizmi to‘g‘ri emas edi. Umuman olganda, bu yerda subsidiyaning o‘zi iqtisodiy jihatdan qay darajada to‘g‘ri ekani ham bahsli masala.
Hozir meni eshitayotgan, “Quyoshli xonadon” dasturiga kirib, kredit olib, panel o‘rnatgan odamlar mendan xafa bo‘lishi ham mumkin, lekin haqiqat shuki, dastlabki mexanizmning o‘zi noto‘g‘ri qurilgan edi. Eng achinarlisi, o‘sha paytda bu haqda ochiq gapiradiganlar bo‘lmadi. Hech kim “majburlash noto‘g‘ri”, “majburiy kredit berish noto‘g‘ri” demadi.
Rag‘batlantirish tizimi boshidanoq bozor tamoyillari asosida qurilishi kerak edi. Imtiyoz bilan subsidiyani aralashtirmaslik lozim edi. Elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar ham gilos yoki tarvuz yetishtirib sotgan tadbirkor kabi bozor munosabatlarida ishtirok etishi kerak edi.
Ochiq bozor bo‘lishi lozim edi. “Quyoshli xonadon” ishtirokchilari elektr energiyasini hududiy elektr tarmoqlariga sotishi, to‘lov esa har oy yakuniga ko‘ra to‘g‘ridan to‘g‘ri shu tashkilot tomonidan amalga oshirilishi kerak edi. Bu budjetga ortiqcha yuk tushirmas edi.
Chunki budjetning vazifasi elektr energiyasi sotib olish emas. Budjet, avvalo, pensionerlarga pensiya to‘lash, o‘qituvchilarga oylik berish, maktab, shifoxona va poliklinikalar qurish uchun xizmat qilishi kerak.
Biz esa ko‘p hollarda vazifalarni aralashtirib yubordik. Bu faqat ushbu subsidiyaga emas, boshqa qator subsidiyalarga ham tegishli. Ularning ayrimlari mazmunan o‘zini oqlamaydi va bozorda noto‘g‘ri rag‘batlar yaratadi.
Suhbatni to‘liq shaklda video orqali tomosha qilishingiz mumkin.
Milliy statistika qo‘mitasiga ko‘ra, 2026-yil yanvar–iyun oylarida O‘zbekistonda yirik korxonalar tomonidan 75,2 trln so‘mlik oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarilgan.
Bu ko‘rsatkich 2025-yilning mos davriga nisbatan 12 foizga oshgan. Hududlar kesimida eng yuqori natija Toshkent shahrida qayd etilgan — 13,9 trln so‘m.
Keyingi o‘rinlarda Toshkent viloyati 10,7 trln so‘m va Samarqand viloyati 10,1 trln so‘m bilan joylashgan. Andijon va Farg‘ona viloyatlarining har birida 5,6 trln so‘mlik oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarilgan.
Buxoro viloyatida oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 4,7 trln so‘m, Qashqadaryoda 4,6 trln so‘m, Namanganda 4,5 trln so‘mni tashkil etgan.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Navoiy viloyatida ko‘rsatkich bir xil — 3,2 trln so‘mdan. Xorazm viloyatida 2,4 trln so‘m, Sirdaryo va Surxondaryo viloyatlarining har birida 2,3 trln so‘mlik mahsulot ishlab chiqarilgan. Jizzax viloyatida esa yirik korxonalar tomonidan 2,1 trln so‘mlik oziq-ovqat mahsuloti ishlab chiqarilgan.
Prezident Shavkat Mirziyoyev ishtirokida mamlakatimiz mustaqilligining 35 yilligi munosabati bilan hududlarda yangi obyektlarni ishga tushirish marosimi bo‘lib o‘tdi.
Tadbirda davlatimiz rahbari hududlardagi studiyalarga yig‘ilgan keng jamoatchilik vakillarini, ular orqali butun xalqimizni yaqinlashib kelayotgan ulug‘ bayram bilan tabrikladi.
Ortda qolgan o‘n yilda O‘zbekistonda inson qadrini ulug‘lash va aholi farovonligini oshirishga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlar yuz berdi. Tadbirkorlikka keng yo‘l ochilib, iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish, raqobatbardosh sanoat tarmoqlarini yaratish, chekka tuman va qishloqlar infratuzilmasini yaxshilash bo‘yicha ulkan ishlar bajarildi. Ta’lim, tibbiyot va madaniyat sohalariga e’tibor yangi bosqichga ko‘tarildi.
– So‘nggi o‘n yil mamlakatimiz tarixida yangi Uyg‘onish davri – Uchinchi Renessans poydevorini qurish bosqichi sifatida abadiy muhrlandi, – dedi Prezidentimiz.
Bu davrda iqtisodiyotimiz hajmi 2,5 barobardan ziyod oshdi. Iqtisodiyot tarmoqlariga 160 milliard dollar xorijiy investitsiya jalb qilinib, umumiy qiymati 76 milliard dollarlik 2 ming 163 ta yirik sanoat loyihasi ishga tushirildi, qariyb 6 million nafar aholi doimiy ish o‘rni bilan ta’minlandi.
Bugun yurtimizda dunyoning yetakchi kompaniyalari, yirik investorlari va xalqaro moliya institutlari ishtirokida ko‘plab loyihalar amalga oshirilmoqda. Investitsiyalar ko‘payishi bilan sanoatimiz qiyofasi ham tubdan o‘zgarmoqda.
– Biz xomashyo eksport qilgan davlatdan uni chuqur qayta ishlash zanjiri asosida tayyor mahsulotni jahon bozoriga olib chiqadigan iqtisodiyotga o‘tyapmiz. Eng muhimi, yangi korxonalar bilan birga zamonaviy texnologiyalar, yangi kasblar va yuqori malakali ish o‘rinlari ham paydo bo‘lmoqda, – dedi davlatimiz rahbari.
Joriy yilning o‘zida 1,7 milliard dollarlik 56 ta yirik zamonaviy sanoat va servis obyekti ish boshladi, 8,8 mingta yuqori daromadli ish o‘rni yaratildi.
Shuningdek, budjetdan ajratilgan 46 trillion so‘m hisobidan 385 ta maktab, 113 ta bog‘cha, 81 ta shifoxona, 7,5 ming kilometr yo‘l, 3,2 ming kilometr ichimlik suvi va kanalizatsiya tarmoqlari qurildi, ta’mirlandi va rekonstruksiya qilindi.
Bugungi marosimda mamlakatimizning barcha hududlarida umumiy qiymati qariyb 50 trillion so‘m bo‘lgan 72 ta yirik sanoat va servis loyihasi hamda 91 ta ijtimoiy soha obyekti foydalanishga topshirildi. Ularning ochilishi Mustaqillik bayramiga munosib tuhfa bo‘ldi.
Yangi loyihalar hisobiga 15 mingta ish o‘rni yaratiladi, budjetga yiliga qo‘shimcha 1 trillion so‘m tushum tushishi ta’minlanadi.
Investitsiya loyihalari energetika, qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat sanoati, metallurgiya, avtomobilsozlik, elektrotexnika, qurilish materiallari, tog‘-kon, to‘qimachilik va yengil sanoat kabi muhim yo‘nalishlarni qamrab olgan.
Jumladan, Sirdaryo viloyatida 1 ming 573 megavattli elektr energiyasi ishlab chiqarish quvvati, Qoraqalpog‘iston Respublikasida 200 megavattli shamol elektr stansiyasi va 100 megavattli energiya saqlash tizimi ishga tushirildi. Navoiy viloyatidagi yangi energetika loyihalari yiliga 657 million kilovatt-soat elektr energiyasini ishlab chiqaradi.
Mazkur loyihalar orasida mamlakatimizning eksport salohiyatini sezilarli oshiradigan quvvatlar ham bor. Andijon, Namangan va Jizzax viloyatlarida ishga tushirilgan to‘qimachilik, trikotaj va gilam mahsulotlari ishlab chiqarish korxonalari millionlab dollarlik eksportni ta’minlaydi. Samarqand va Toshkent viloyatlarida barpo etilgan yangi metallurgiya korxonalari ham sanoat kooperatsiyasini kengaytirish va import o‘rnini bosishga xizmat qiladi.
Prezidentimiz bugungi loyihalarni faqat investitsiya va eksport ko‘rsatkichlari bilan o‘lchash to‘g‘ri bo‘lmasligini ta’kidladi. Yangi o‘quv yili arafasida ijtimoiy sohada ham ko‘plab zamonaviy obyektlar foydalanishga topshirilmoqda. Ular orasida 36 ta bolalar bog‘chasi, 43 ta maktab, 7 ta oliy ta’lim muassasasi va 3 ta shifoxona bor.
Yangi Toshkent hududida jahon standartlari asosida 10 gektar maydonda barpo etilgan Yangi O‘zbekiston universitetining zamonaviy majmuasi shular jumlasidandir. Bu yerda 7 ming nafar talaba tahsil olishi uchun sharoit yaratilgan.
Oliy ta’lim muassasasida Garvard universiteti bilan hamkorlikda Rektorlar maktabi faoliyati yo‘lga qo‘yildi. Oksford universiteti bilan birgalikda davlat xizmatchilarining malakasini oshirish bo‘yicha “Ta’lim xabi” tashkil etiladi. 1-oktyabrdan Sun’iy intellekt instituti ish boshlaydi.
Shuningdek, 30 ming kvadrat metr maydonga ega besh qavatli yangi Milliy kutubxona eng zamonaviy texnikalar bilan jihozlangan. U bir vaqtning o‘zida 1,5 ming nafar kitobxonga xizmat ko‘rsata oladi. Bu yerda 28 dan ziyod o‘quv xonasi va zallar, turli sig‘imdagi konferensiya zallari tashkil etilgan, 200 mingdan ortiq kitob jamlangan.
Qarshi shahrida 400 milliard so‘mlik Iqtisodiyot va pedagogika universitetining zamonaviy bino va inshootlari barpo etildi. Bu yerda 3 ming nafar talaba tahsil oladi, 700 nafar aholi daromadli ish bilan ta’minlanadi.
Farg‘ona viloyatidagi yangi zamonaviy tibbiyot muassasasida esa yiliga 60 ming nafar bemorni davolash va 30 ming nafar ayolni skriningdan o‘tkazish imkoniyati yaratildi.
Davlatimiz rahbari yangi obyektlarni barpo etishda ishtirok etgan investor va tadbirkorlar mehnatini yuksak baholadi.
– Siz kiritayotgan har bir investitsiya O‘zbekiston kelajagining poydevorini mustahkamlaydi. Siz yaratayotgan har bir ish o‘rni oilalar farovonligiga xizmat qiladi. Siz ishlab chiqarayotgan har bir mahsulot mamlakatimiz iqtisodiy salohiyatini yangi bosqichga olib chiqadi. Siz eksport qilayotgan har bir tovar O‘zbekistonning jahon bozoridagi raqobatbardoshligini oshiradi, – dedi Prezidentimiz.
Ushbu loyihalarni barpo etishda fidoyilik ko‘rsatgan quruvchilar, muhandis va loyihachilar, tadbirkor va investorlarga minnatdorlik bildirildi.
Shundan so‘ng davlatimiz rahbari ramziy tugmani bosdi va 72 ta yirik investitsiya loyihasi hamda 91 ta ijtimoiy soha obyekti foydalanishga topshirildi.
O‘zbekiston kartoshkani asosan qaysi davlatlardan sotib oldi?
Source link
2026-yil yanvar–iyun oylarida O‘zbekistonda yirik korxonalar tomonidan 19 trln so‘mlik kiyimlar ishlab chiqarilgan. Bu haqda Milliy statistika qo‘mitasi xabar berdi.
Qayd etilishicha, hududlar kesimida eng yuqori ko‘rsatkich Andijon viloyatida qayd etilgan — 7,1 trln so‘m. Bu ko‘rsatkich ikkinchi o‘rindagi Toshkent viloyati natijasidan 3 barobardan ko‘proq yuqori.
Toshkent viloyatida kiyim ishlab chiqarish hajmi 2,1 trln so‘m, Namanganda 1,8 trln so‘m, Toshkent shahrida esa 1,7 trln so‘mni tashkil etgan. Farg‘ona viloyatida ham 1,4 trln so‘mlik mahsulot ishlab chiqarilgan.
Samarqand viloyatida yirik korxonalar 1 trln so‘mlik kiyim mahsulotlari ishlab chiqargan. Qashqadaryoda bu ko‘rsatkich 897,9 mlrd so‘m, Buxoroda 659,8 mlrd so‘m, Xorazmda 620,1 mlrd so‘m bo‘lgan.
Navoiy viloyatida kiyim ishlab chiqarish hajmi 578 mlrd so‘m, Sirdaryoda 324,7 mlrd so‘m, Qoraqalpog‘iston Respublikasida 307,8 mlrd so‘mni tashkil etgan.
Bulardan tashqari, Surxondaryoda 227,1 mlrd so‘m, Jizzax viloyatida esa 203 mlrd so‘mlik kiyim mahsulotlari ishlab chiqarilgan.
Dushanbadan dollar bilan bog‘liq vaziyat qanday bo‘ladi?
Source link
Oziq-ovqat ishlab chiqarishda qaysi hududlar yetakchi?
Prezident ishtirokida umumiy qiymati 50 trln so‘mlik loyihalar ishga tushirildi
«Milliy manfaatlarni himoya qilish dunyodan yopilish degani emas» — Sherzod Asadov
-
Siyosat4 days ago
Илҳом Алиев Тошкентда тантанали кутиб олинди
-
Siyosat5 days ago
To‘qayev prezidentlikka qayta nomzod qo‘yishi haqidagi savolga javob berdi
-
Siyosat5 days ago
O‘zbekiston va Ozarbayjon o‘rtasida Abadiy do‘stlik shartnomasi imzolandi
-
Siyosat5 days ago
Shavkat Mirziyoyev «Haydar Aliyev» ordeni bilan taqdirlandi
-
Siyosat4 days ago
Ўзбекистон ва Озарбайжон раҳбарлари Бухоронинг машҳур обидаларини зиёрат қилдилар (фото)
-
Siyosat3 days ago
«Milliy manfaatlarni himoya qilish dunyodan yopilish degani emas» — Sherzod Asadov
-
Siyosat4 days ago
Shavkat Mirziyoyev AQSh kongressmenlari delegatsiyasini qabul qildi
-
Jamiyat5 days ago
Chet el fuqarolari va xorijda istiqomat qilayotgan vatandoshlarimiz mukofotlandi