Mahalliy
Qon bilan yozilgan qonunlar yoxud nega Qobiljon Emmett Till bo‘lolmaydi?
Amerika o‘zini demokratiya, erkinlik, inson huquqlari vatani deb atashni yaxshi ko‘radi. Lekin bu mamlakatning har bir katta qonuni, har bir «ilg‘or islohoti» ortida bir qurbonlik bor. Ammo ko‘plab qurbonliklar berilsa-da siljish va o‘zgarish qilaolmayotgan mamlakatlar haqida nima deya olamiz?
Bir paytlar Amerikada irqchilik juda avj olgan. Qora tanli inson inson emas, mulk hisoblangan paytlar bo‘lgan. Keyin «mulk» degan so‘zni olib tashlashgan, ammo ularga nisbatan munosabat o‘zgarmagan.
Bunday qotilliklar qayd etila boshlagan 1882 yildan beri shtatda 500 dan ortiq, janubda esa 3000 dan ortiq irqiy qotillik qayd etilgan. Zo‘ravonlikning eng yuqori cho‘qqisi 1876-1930-yillar oralig‘ida sodir bo‘lgan.
Emmett Till
Irqiy nafrat shu qadar kuchli ediki, Emmett Missisipiga kelishidan bir hafta oldin qora tanli faol Lamar Smit sud binosi oldida otib o‘ldirilgan. Uch nafar oq tanli gumondor hibsga olingan bo‘lsa-da, ular tez orada qo‘yib yuborildi.
Emmett Tillning o‘ldirilishi fuqarolik huquqlari harakatini tezlashtirgan muhim voqea bo‘ldi. 1955 yilning dekabridayoq Alabama shtatida Montgomeri avtobusiga boykot boshlandi, bu bir yildan ortiq davom etdi va AQSh Oliy sudining qaroriga ko‘ra jamoat transportida segregatsiya (irqiy kamsitish, millatga ajratish)ni konstitutsiyaga zid deb topdi. Tarixchilarning ta’kidlashicha,
Tillning hayoti va o‘limi bilan bog‘liq voqealar bugungi kunda ham jamiyatga ta’sir ko‘rsatmoqda.
Fojeali voqea 14 yoshli chikagolik afro-amerikalik Emmett Louis Till 1955-yilning yozida Missisipining kichik shaharchasida joylashgan qarindoshlarinikiga borganida yuz berdi. Till mahalliy do‘konga kiradi va u yerda oq tanli 21 yoshli Kerolin Brayant bilan suhbatlashadi. Ularning o‘rtasida nima sodir bo‘lgani aniq emas, lekin Till unga gap otishda ayblanadi. Agar uning xatti-harakati beg‘araz hazil bo‘lsa ham, bu qora tanli bolakay o‘sha davrdagi oq tanli ayol bilan muloqot qilish mumkin bo‘lmagan, ya’ni yozilmagan qoidalarni buzgan. Ushbu voqeadan bir necha kun o‘tgach, Karolinning eri Roy Brayant va uning o‘gay ukasi J.V. Milam qurollanib, Tillning uyiga bostirib kiradi va uni majburan olib ketadi. Ular o‘smirni shafqatsizlarcha do‘pposlaydi, boshiga o‘q uzadi, jasadini daryoga tashlab yuborishadi, uch kundan keyin Tillning shishgan tanasi topiladi.
Jasad Chikagoga olib ketiladi va bolaning onasi ochiq tobut bilan ommaviy dafn marosimini o‘tkazishni talab qilgan. Uning nega qurbon bo‘lganini va ayanchli yuzini butun dunyo ko‘rishini istaydi onaizor.
Emmett Till onasi bilan
Keyinchalik bu qaror o‘g‘lining jasadini butun dunyoga ko‘rsatishdan ko‘ra, ko‘proq narsani amalga oshirdi – bu Amerikadagi irqchilik muammosini, vahshiy «linch» (qonunsiz jazolash) amaliyotini va mamlakat demokratik institutlarining zaifligini fosh qildi. O‘n minglab odamlar Emmett Tillga hurmat bajo keltirish uchun keldilar va gazeta-jurnallarda chop etilgan ayanchli fotosuratlari nafaqat qora tanlilar, balki irqchilikka qarshi bo‘lgan oq tanli fuqarolar orasida norozilik uyg‘otdi.
Shu yerda aytib o‘tish kerakki, xuddi bugungi kunda Qobiljonning yig‘lab qochayotgani va qonga belangan tanasi ko‘pchilikda rahm-shafqat, o‘ldirgan o‘smirga nafrat uyg‘otganidek, xuddi kechagi kunda uning jasadini tuproqqa qo‘yish uchun minglab odamlar borganidek. Ammo… bu norozilik Amerikada o‘ldirilgan Emmett Till fojeasiga aynan o‘xshash bo‘lsa-da, mamlakatlar siyosatida nimanidir o‘zgartiradimi?
E’tibor bering, qora tanlilarning huquqlari muntazam ravishda poymol qilinadigan Missisipi shtatida bu holat alohida e’tiborni tortdi. Mahalliy hokimiyat dastlab qotillikni qoralab, aybdorlarni jazolashga va’da bergan bo‘lsa-da, milliy tanqidlar to‘lqinidan so‘ng ular shtat aholisini himoya qilishga va hatto qotillarning harakatlarini bilvosita oqlashga o‘tishdi. Bu holatni rus sigmentida ko‘rishingiz mumkin. Ayniqsa, OAVlar bu voqeaga yuzaki e’tibor qaratgani yanayam afsuslanarlisi.
Ha, 1955-yil sentyabr oyida oq tanli hakamlar hay’ati qotillarni oqladi. Sudni qayta ko‘rib chiqish imkonsiz bo‘lganligi sababli, bir yil o‘tgach, jinoyatchilar «Look» jurnaliga samimiy intervyu berib, Tillni qiynoqqa solib o‘ldirganliklarini tan olishdi…
Rivojlangan davlatning fuqarosi bo‘lish uchun faqat davlat rivojlanishi emas, fuqarolarning ham ongi, dunyoqarashi o‘sishi kerak ekan-da. Qotillik qilganlar qilmishlarini ochiq-oydin o‘zini oqlamasdan tan olishi ham progress aslida. Bizda-chi? Markaziy Osiyo xalqlari fuqarolarida ham mana shunday mardlarcha tan olishni kuzatish mumkinmi?
Rivojlangan davlatda inson qotillik qurboni bo‘lsa, avvalo jamiyat o‘zini so‘roq qiladi. Bizda esa bunday voqealar ro‘y bersa jim bo‘lamiz yoki boshqalarni ayblaymiz. Qobilga o‘xshagan qurbonlar esa shunchaki statistikaga aylanadi. U aslida Emmet. Till bo‘lishi kerak edi, tizimni titratgan ism bo‘lishi mumkin edi. Lekin bu uchun bitta shart bor…
Roza Parks
Roza Parks AQShdagi irqiy segregatsiyaga qarshi kurashning mashhur timsollaridan biri sifatida tanilgan. 1955-yil 1 dekabr kuni u avtobusda o‘tirgan joyini oq tanli yo‘lovchiga bo‘shatishdan bosh tortgan. O‘sha paytda qonunga ko‘ra, qora tanli yo‘lovchilar avtobusning orqa qatorlarida – «qora tanlilar uchun ajratilgan hudud»da o‘tirishi shart edi. Agar avtobusda oq tanlilarga o‘tirish joyi yetmay qolsa, haydovchi qora tanli yo‘lovchidan joyini bo‘shatishni talab qilish huquqiga ega bo‘lgan. Bunday hollarda haydovchi «qora tanlilar uchun» degan belgini yanada orqa qatorga ko‘chirar, hatto ayrim paytlarda qora tanlilarga umuman o‘tirish joyi qolmasdi.
Roza Parks avtobusda
Uch nafar qora tanli erkak talabga bo‘ysunib, avtobusning orqa qismiga o‘tadi. Ammo Roza Parks o‘rnidan turmaydi. Ayrim manbalarga ko‘ra, u: «Menimcha, turishim shart emas», – deb javob bergan.
Keyinchalik Parks doimiy haqoratlar va adolatsiz irqiy qonunlarga bo‘ysunishdan charchaganini, shu sababli o‘rnidan turishdan bosh tortganini aytadi. U shunday deb yozgan:
«Odamlar men juda charchaganim uchun o‘rnidan turmagan, deyishadi. Bu noto‘g‘ri. Men 42 yoshda edim, qariya emasdim. Men bitta narsadan charchagan edim: doimiy ravishda yo‘l berishdan». Haydovchi qonunga ko‘ra, uni kuch bilan tushirib yuborish huquqiga ega edi, ammo u politsiya chaqirishni afzal ko‘rdi.
Roza Parks ushbu haydovchi bilan avval ham muammoga duch kelgan. 12 yil oldin u avtobusga old eshikdan chiqib, haq to‘lagan, ammo haydovchi uni qora tanlilar kabi orqa eshikdan chiqib kirishga majburlagan. Parks bunga rozi bo‘lmay, avtobusdan tushib ketgan va o‘sha paytda o‘ziga-o‘zi qasam ichgan: «Bu haydovchining avtobusiga boshqa chiqmayman».
Roza Parks «jamoat tartibini buzgani» uchun hibsga olindi va 10 dollar jarima hamda 4 dollar sud xarajati to‘lashga hukm qilindi. U qaror ustidan shikoyat berdi.
Shu yilning o‘zida Missisipi shtatida afroamerikalik o‘smir Emmett Till oq tanli ayolga tegajoglik qilgan, degan yolg‘on ayb bilan o‘ldirilgani mamlakatda irqiy muammolarni yanada keskinlashtirgan edi.
Qonunga o‘zgartirish kiritilayotgan kun
Martin Lyuter King va avtobus boykoti
Roza Parksning harakati Martin Lyuter Kingni qora tanli aholining ommaviy avtobus boykotini tashkil etishga ilhomlantirdi. Boykot 381 kun davom etdi. Qora tanlilar avtobusdan foydalanishni to‘xtatishdi, ishga piyoda borishdi, taksilar esa ramziy haq evaziga xizmat qildi.
Natijada shahar budjetiga katta zarar yetdi. Ko‘plab faollar hibsga olindi, King va Nikson uylari portlatildi. Roza Parks ishidan haydaldi, eri ham ishsiz qoldi. Oila og‘ir qashshoqlikka tushdi.
1956-yil 13 noyabrda AQSh Oliy sudi avtobuslarda irqiy segregatsiya Konstitutsiyaga zid, degan qaror chiqardi.
Boykotdan keyin Parks oilasi tahdidlar sabab janubni tark etishga majbur bo‘ldi. Ammo u borgan joyda ham rasizm saqlanib qolgan edi. Keyingi 40 yil davomida Roza Parks faol jamoat arbobi bo‘lib qoldi, fuqarolik huquqlari uchun kurashni to‘xtatmadi. Roza Parks o‘tirgan avtobus hozirda Genri Ford muzeyida namoyish etiladi.
Foto: Ochiq internet manbai
Qobiljon fojeasi
Ushbu voqealar bilan Qobiljon fojeasi o‘rtasida farq yo‘q va juda katta. Agar bu voqea o‘sha Emmett Till, Roza Parks yashaydigan jamiyatlarda sodir bo‘lganida edi, odamlar och, ishsiz qolishdan qo‘rqmasdan o‘sha yurtga borib ishlashdan bosh tortardi, hamma ommaviy o‘sha yurtni tashlab chiqib ketardi. Balki shunda yurt siyosati o‘zgarardi, qaytib kelgan aholi uchun yangi ish o‘rinlari yaratishga harakat boshlanardi, balki hatto korrupsiyaga asta-sekin barham berilardi…
Qobiljon o‘ldirildi. Endi nima bo‘ladi?
Rossiyada tojik bola Qobiljon millati uchun o‘ldirildi. Ayrim telegram kanallarda bolaning o‘limi masxara qilindi, kulguli smayliklar qo‘yildi, «bitta migrant kamayibdi» qabilidagi izohlar yozildi.
Bu endi shunchaki jinoyat emas. Bu insonni inson sifatida ko‘rmaslik darajasiga yetib borgan nafrat.
Nafrat qachon bu darajaga chiqdi?
Rossiyada migratsiya so‘nggi yillarda keskin oshdi. Ayniqsa, Markaziy Osiyodan kelgan ishchi muhojirlar soni ko‘paydi. Iqtisodiy inqiroz, urush, sanksiyalar fonida kim aybdor bo‘lishi kerak? Albatta, eng himoyasiz qatlam muhojirlarda.
Nafrat siyosiy ovozga aylandi. Teleshoularda, internetda, hatto rasmiy bayonotlarda ham «muhojir jinoyatchi», «muhojir xavf» degan obraz qotib qoldi. Bu obraz odamlarni qo‘rqitadi. Qo‘rquv esa zo‘ravonlikka olib keladi.
Qobiljonni o‘ldirgan qo‘l yakka shaxsniki bo‘lishi mumkin, Lekin uni tarbiyalagan muhit jamoaviy. Internet esa jinoyatni oqlayotgan maydonga aylanyapti.
Mana shu yerda davlatning javobgarligi boshlanadi. Chunki nafrat tili bu ham zo‘ravonlik. U avval so‘zda, keyin zo‘ravonlikda namoyon bo‘ladi.
Agar bola o‘limi ustidan qotgan smaylik qo‘yib, xayp orqali pul ishlayotgan telegram kanallarga chora ko‘rilmasa, agar izohlar javobgarliksiz qolsa ertaga, yana o‘nlab Qobiljonlar qurbon bo‘ladi.
Irqiy yoki milliy nafrat asosida qilingan jinoyatlar alohida va qattiq jazolanishi shart. Internetda nafrat qo‘zg‘atish «so‘z erkinligi» emas, jinoyat ekani aniq belgilab qo‘yilishi kerak.
Bu nafaqat muhojirning emas, balki jamiyatning o‘z muhofazasi uchun ham muhim. Nega odam o‘z yurtida yashamasdan begona yurtda xor bo‘lishi kerak? Eng og‘ir savol shu.
Muhojirlik har doim ham tanlov emas, majburiyat. Kambag‘allik, ishsizlik, korrupsiya, yopiq iqtisod, inson qadrining yo‘qligi muhojirlikka majburlamayaptimikan, degan savolni har bir mamlakat o‘z oldiga qo‘yish vaqti keldi.
Nega xuddi shu markaziy osiyoliklar Yevropa yoki AQShda ishlab yurganda deyarli bunday ochiq kamsitishga uchramaydi?
Yevropa va AQShda irqiy yoki milliy nafrat asosida qilingan jinoyat alohida jinoyat hisoblanadi, bola fojeasidan pul ishlash uchun uning o‘limini xayp qilgan kontentlar yopiladi, nafrat so‘zi «fikr» deb emas, xavf deb baholanadi.
Rivojlangan davlat sifatida tan olinish uchun yaxshi shart-sharoit, muqim ish joyi, qurilgan baland-baland inshootlarning o‘zi yetarli emas. Rivojlangan davlatlar qatoriga kirish uchun haqiqiy bag‘rikeng bo‘la olish, gumanizm, empatiya degan fazilatlarni ham g‘oya sifatida keng yoyish kerak… Ming qudratli bo‘ling, olimlaringiz, muhandislaringiz, armiyangiz kuchli bo‘lsa-da kichkina bolani millati uchun o‘ldirsangiz va bunga befarq qarasangiz hech qachon rivojlangan davlatlar qatori bo‘la olmaysiz…
Qobiljon butun Markaziy Osiyo xalqlariga shuni ko‘rsatib ketdi, uning o‘limi bizga bitta haqiqatni baqirib aytdi: odamni xor qilishga ruxsat berilgan jamiyatda, bolalar o‘limi oddiy holga aylanadi. Bu nafaqat muhojirlik muammosi, balki inson qadri muammosi ham emasmi?
Agar hukumat uyg‘onmasa, onalar jim tursa, hamma yana hayotini avvalgidek davom ettirsa, o‘zgartirishni, o‘zgarishni istamasa nafrat kamaymaydi, Qobiljonlar esa ko‘payib boradi…
Qobiljon nega Emmett Till bo‘lolmaydi, nega Roza Parks bo‘lolmaydi? Nimadirlarni o‘zgartirish haqida o‘ylayapsizlarmi?
Barno Sultonova
Bugungi kunda ta’lim tizimida o‘zbek tilini davlat tili sifatida o‘qitish sifatini oshirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini rivojlantirish hamda ta’lim jarayoniga zamonaviy yondashuvlarni keng joriy etishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Bu borada belgilangan vazifalar ijrosi doirasida joriy yilning 24-28-avgust kunlari Ta’limni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi va Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi tomonidan “Maktabgacha va maktab ta’limida o‘zbek tilini sifatli o‘qitish: zamonaviy metodika va innovatsion yondashuvlar” mavzusida respublika o‘quv-seminari tashkil etildi.
Seminarga respublikamizning barcha hududlaridan jami 180 nafar pedagog, xususan, 120 nafar maktabgacha ta’lim tashkiloti tarbiyachisi hamda umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 60 nafar boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi jalb etildi.
Joriy yilning 24-avgust kuni Maktabgacha ta’lim tashkilotlari direktor va mutaxassislarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish institutida respublika o‘quv-seminarining tantanali ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi.
Unda Maktabgacha va maktab ta’limi vazirining birinchi o‘rinbosari Sherzod Karimov, Prezident Administratsiyasi rahbarining ta’limni isloh qilish bo‘yicha o‘rinbosari bo‘linmasining loyiha koordinatori Yuliya Risyukova hamda Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti rektori Shuhrat Sirojiddinov va Ta’limni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi direktor o‘rinbosari Habibullo Nosirov ishtirok etdi.
Ochilish marosimida ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan maktablar hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida o‘zbek tilini o‘qitish sifatini oshirish, davlat tiliga bo‘lgan e’tiborni kuchaytirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini rivojlantirish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Tadbirda so‘zga chiqqan Prezident Administratsiyasi rahbarining ta’limni isloh qilish bo‘yicha o‘rinbosari bo‘linmasining loyiha koordinatori Yuliya Risyukova bugungi seminar sohadagi ilg‘or tajribalarni ommalashtirish, zamonaviy metodikalarni amaliyotga keng joriy etish va o‘zbek tilini o‘qitish sifatini yanada oshirishga xizmat qilishini ta’kidladi.
”Mustaqillik bizga nafaqat erkin va farovon hayot qurish, balki milliy tilimiz, madaniyatimiz va qadriyatlarimizni asrab-avaylash, ularni kelgusi avlodlarga yetkazish imkonini berdi. Shu ma’noda, bugungi “Maktabgacha va maktab ta’limida o‘zbek tilini sifatli o‘qitish: zamonaviy metodika va innovatsion yondashuvlar” mavzusidagi seminar alohida ahamiyatga ega. Chunki til – bu shunchaki muloqot vositasi emas. Til – xalqning tarixi, ma’naviyati va tafakkurini o‘zida mujassam etgan bebaho qadriyatdir. Farzandlarimizga o‘zbek tilini sifatli o‘rgatish orqali biz ularning nafaqat savodxonligini, balki Vatanga daxldorlik hissini, milliy qadriyatlarga hurmatini va jamiyat bilan erkin muloqot qilish qobiliyatini ham rivojlantiramiz. Bu jarayonda, ayniqsa, pedagogning o‘rni beqiyos. Bolada tilga muhabbat uyg‘otish uchun, avvalo, unga erkin gapirish, fikr bildirish va xato qilishdan qo‘rqmaslik imkonini berish zarur. Bugungi seminarda 180 nafar pedagog ishtirok etayotgani ham ushbu yo‘nalishdagi ishlar ko‘lami tobora kengayib borayotganini ko‘rsatadi. Ishonamanki, bugungi seminar sohadagi ilg‘or tajribalarni ommalashtirish, zamonaviy metodikalarni amaliyotga keng joriy etish va o‘zbek tilini o‘qitish sifatini yanada oshirishga xizmat qiladi.” – dedi Yuliya Risyukova.
Maktabgacha va maktab ta’limi vazirining birinchi o‘rinbosari Sherzod Karimov bu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan ishlar, tashkil etilayotgan seminarlar, yaratilayotgan dastur va metodikalar pedagoglarning bilim va ko‘nikmalarini oshirishga xizmat qilishini ta’kidladi.
”Millatning taraqqiyoti, eng avvalo, uning tiliga bo‘lgan munosabati bilan belgilanadi. O‘z tilini qadrlagan, unda erkin fikrlay oladigan va o‘z fikrini ravon ifoda eta oladigan avlod milliy qadriyatlarni ham chuqurroq anglaydi. Shuning uchun bolalarimizga o‘zbek tilini o‘rgatish masalasi faqat ta’lim muassasalarining vazifasi bo‘lib qolmasligi kerak. Bolaning tilga bo‘lgan munosabati, avvalo, oilada shakllanadi. Ota-onalar, ayniqsa, onalar bolaning dastlabki nutqi, so‘z boyligi va fikrlash tarzining rivojlanishida katta o‘rin tutadi. Bola bilan o‘zbek tilida ko‘proq suhbatlashish, uning savollariga to‘liq va tushunarli javob berish, ertak, she’r va hikoyalar o‘qib berish juda muhim,” – dedi Sherzod Karimov.
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti rektori Shuhrat Sirojiddinov mashg‘ulotlarda egallangan bilimlar amaliyotga tatbiq etilsa, ular o‘z samarasini beradi. Olingan tajribalar ta’lim muassasalariga, pedagoglarga va eng asosiysi, bolalarimizga yetib borishi lozimligini ta’kidladi.
”Bugungi kunda mamlakatimiz ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan o‘zgarishlar nihoyatda katta. Prezidentimiz tashabbusi bilan yosh avlodga sifatli ta’lim va munosib tarbiya berish, ularning bilim doirasini kengaytirish hamda kelajakda yetuk inson bo‘lib shakllanishi uchun keng imkoniyatlar yaratilmoqda. Bugun pedagoglar uchun ham katta imkoniyatlar mavjud. Ilgari biz o‘rganmagan yoki yetarlicha foydalanmagan metodikalar, tajribalar va bilimlarni egallash imkoniga ega bo‘lyapmiz. Bunday seminar va uchrashuvlar orqali o‘qituvchilar bir-biridan o‘rganadi, o‘z qarashlarini boyitadi va mavjud muammolarga birgalikda yechim izlaydi. Oldimizda hali ko‘plab vazifalar va yechimini kutayotgan savollar mavjud. Ularni hal etish uchun bilim, tajriba, hamkorlik va mas’uliyat talab qilinadi. Eng muhimi, amalga oshirayotgan har bir ishimiz bolalarning kelajagiga xizmat qilishi kerak. Bugungi uchrashuv va mashg‘ulotlarda egallangan bilimlar amaliyotga tatbiq etilsa, ular o‘z samarasini beradi. Olingan tajribalar ta’lim muassasalariga, pedagoglarga va eng asosiysi, bolalarimizga yetib borishi lozim. Shundagina biz bilimli, ma’naviy yetuk, o‘z ona tilini, milliy madaniyati va Vatanini sevadigan yosh avlodni tarbiyalay olamiz.” – dedi Shuhrat Sirojiddinov.
Mazkur o‘quv-seminardan ko‘zlangan asosiy maqsad ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari o‘zbek tili fani o‘qituvchilari hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyachilarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish, ularni zamonaviy metod va vositalardan samarali foydalanishga yo‘naltirishdan iborat.
Seminar davomida umumiy o‘rta ta’lim maktablari pedagoglari uchun o‘zbek tilini o‘qitishning zamonaviy usullari, muloqotga yo‘naltirilgan ta’lim, amaliy topshiriqlar asosida o‘qitish, darslarni rejalashtirish va baholash usullari bo‘yicha mashg‘ulotlar tashkil etildi.
Mashg‘ulotlarda pedagoglar o‘quv materiallarini tahlil qilish, o‘quvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlar ishlab chiqish, amaliy mashqlar va muloqotga asoslangan yondashuvlardan foydalanish bo‘yicha tajriba almashdi.
Maktabgacha ta’lim yo‘nalishida tashkil etilgan mashg‘ulotlarda esa bolalarga o‘zbek tilini o‘rgatishda o‘yin texnologiyalaridan foydalanish, tabiiy til muhitini yaratish, talaffuz va lug‘at boyligini rivojlantirish usullariga e’tibor qaratildi.
Seminar doirasida “O‘zbek tili” interfaol ta’lim platformasi ham taqdim etildi. Mazkur platforma maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyachilari va pedagoglar uchun o‘zbek tilini o‘rgatish jarayonini raqamli vositalar asosida tashkil etishga xizmat qiladi.
Platformada bolalarning yosh xususiyatlari hisobga olingan holda kichik va o‘rta guruh hamda katta va tayyorlov guruhi uchun alohida o‘quv resurslari shakllantirilgan. Unda mavzuli materiallar, interfaol o‘yinlar, video mashg‘ulotlar va foydalanuvchi uchun yo‘riqnomalar joylashtirilgan.
Mazkur resurslar orqali bolalarning lug‘at boyligini oshirish, og‘zaki nutqini rivojlantirish va o‘zbek tilida muloqot qilish ko‘nikmalarini shakllantirish imkoniyati yaratilgan. Platformada kundalik hayot, oila, tabiat, fasllar, hayvonot olami, kasblar, transport, milliy qadriyatlar, o‘quv qurollari hamda alifbo kabi mavzular bo‘yicha interfaol materiallar mavjud.
Shuningdek, mashg‘ulotlarda raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt vositalari va zamonaviy o‘quv resurslaridan foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berildi. Ishtirokchilar guruhli ishlar, amaliy topshiriqlar va muhokamalar orqali o‘z metodik yondashuvlarini boyitdi.
Mazkur seminar ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan maktablar hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida o‘zbek tilini o‘qitish sifatini oshirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini rivojlantirish va davlat tilini o‘qitish samaradorligini yanada yuksaltirishga xizmat qiladi.
Seminarni muvaffaqiyatli tamomlagan pedagoglarga tegishli sertifikatlar topshiriladi. Ular “Milliy mentor” sifatida o‘z hududlariga qaytgach, seminar davomida egallagan bilim va ko‘nikmalari hamda o‘zlashtirgan zamonaviy metodikalarni kaskad-kombinatsiyalashgan yondashuv asosida hududdagi boshqa pedagoglarga yetkazish va amaliyotga joriy etish ishlarini davom ettiradi.
Hukumat qarori bilan «Texnikumlar bilan dual ta’limni yo‘lga qo‘ygan hamda bitiruvchilar bandligini ta’minlagan tashkilotlarga kredit ajratish tartibi to‘g‘risida»gi nizom tasdiqlandi.
Ushbu Nizom davlat texnikumlari bilan dual ta’limni yo‘lga qo‘ygan hamda bitiruvchilar bandligini ta’minlagan tashkilotlarga kredit ajratish tartibini belgilaydi.
Quyidagi talablarga javob bergan tashkilotlar kredit olish huquqiga ega:
– texnikum bilan dual ta’limni yo‘lga qo‘ygan hamda dual ta’lim bo‘yicha texnikum bilan amal qiluvchi shartnoma mavjud bo‘lishi;
– dual ta’lim doirasida o‘quvchilar uchun ish joylari va ishlab chiqarish amaliyoti tashkil etilgan bo‘lishi;
– dual ta’lim doirasida o‘quvchilarga tashkilotning malakali mutaxassislarini “ustoz” sifatida biriktirgan bo‘lishi;
– dual ta’lim shaklida tahsil olayotgan o‘quvchilar bilan muddatli mehnat shartnomalari tuzilgan bo‘lishi hamda ish haqi to‘lashi;
– joriy yilda texnikum bitiruvchisini tashkilotdagi vakant ish o‘rniga mehnat shartnomasi asosida ishga qabul qilgan bo‘lishi.
Tashkilotlar dual ta’lim dasturi doirasida kredit olish uchun tijorat banklariga quyidagi hujjatlarni qog‘oz shaklida taqdim etadi:
kreditni olish to‘g‘risidagi ariza;
ariza beruvchi (tashkilot)larning amalda bo‘lgan tasdiqlovchi hujjatlari;
texnikum va tashkilot o‘rtasidagi hamda tashkilot va o‘quvchi o‘rtasidagi dual ta’lim bo‘yicha shartnoma nusxalari;
dual ta’lim dasturi va dual ta’limda tahsil olayotgan o‘quvchilar ro‘yxati;
tashkilot tomonidan kreditdan foydalanish rejasi;
tashkilotning soliq qarzdorligi mavjud emasligi to‘g‘risida ma’lumot.
Tashkilotning kredit ajratish bo‘yicha taqdim etgan barcha hujjatlari kreditga layoqatlilik ko‘rsatkichiga muvofiq kelgan taqdirda, tijorat banki 3 ish kunida bu haqda tashkilotga xabar beradi, shartnoma tuzadi hamda uning hisobvarag‘iga kreditni o‘tkazadi.
O‘zbekistonda 10-sinf o‘quvchilariga o‘qishini texnikumlarga ko‘chirish imkoniyatini beruvchi yangi tartib belgilandi. Bu Vazirlar Mahkamasining tegishli qarori bilan tasdiqlangan.
Qarorga ko‘ra, kasbiy ta’lim tashkilotlari o‘quvchilarining o‘qishini ko‘chirish yoki qayta tiklash, shuningdek, umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 10-sinf o‘quvchilarini texnikumlarga ko‘chirish bo‘yicha davlat xizmatlarini ko‘rsatishning yagona tartibi joriy etiladi.
Mazkur xizmatlardan foydalanish uchun arizalar Davlat xizmatlari markazlari yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali (YaIDXP) orqali elektron shaklda topshiriladi.
10-sinf o‘quvchilarining o‘qishini texnikumlarga ko‘chirish tartibi alohida belgilanadi. Bu o‘quvchilarga kasbiy ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qilishi kutilmoqda.
Shuningdek, kasbiy ta’lim tashkilotlariga o‘qishni ko‘chirish va qayta tiklash bo‘yicha xulosa berishning yagona tartibi joriy etiladi.
Raqamli texnologiyalar vazirligi bilan hamkorlikda ikki oy muddatda mazkur davlat xizmatlarini YaIDXP orqali ko‘rsatish imkoniyatini yo‘lga qo‘yish belgilangan.
Bundan tashqari, davlat xizmatlarini ko‘rsatish uchun zarur ma’lumotlarni tegishli davlat organlaridan elektron shaklda olish imkoniyati yaratiladi.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025/2026-o‘quv yili boshida O‘zbekistonda 30 ta xorijiy oliy ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan.
Bu 2015/2016-o‘quv yilidagi 7 taga nisbatan 4,3 barobar ko‘p. Shu tariqa, o‘n yil ichida mamlakatda faoliyat yuritayotgan xorijiy OTMlar soni 23 taga oshgan.
Xorijiy oliy ta’lim tashkilotlari soni 2005/2006-o‘quv yilida 2 ta bo‘lgan. 2010/2011-o‘quv yiliga kelib bu ko‘rsatkich 6 taga yetgan.
2015/2016-o‘quv yilida mamlakatda 7 ta xorijiy oliy ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan bo‘lsa, keyingi besh yilda ular soni yana sezilarli ko‘paygan.
2020/2021-o‘quv yili boshida xorijiy OTMlar soni 18 taga yetgan. Bu 2015/2016-o‘quv yiliga nisbatan 11 taga ko‘pdir.
Shuningdek, 2020/2021-yildan 2025/2026-o‘quv yiligacha xorijiy oliy ta’lim tashkilotlari soni yana 12 taga oshgan. Natijada besh yillik davrda ular soni 18 tadan 30 taga yetdi.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025/2026-o‘quv yili boshida O‘zbekistonda 11 118 ta umumiy o‘rta ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan.
Bu ko‘rsatkich 1991/1992-o‘quv yilidagi 8 557 ta maktabga nisbatan 1,3 barobar ko‘p. Shu tariqa, mustaqillikdan keyingi davrda mamlakatdagi umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari soni 2 561 taga oshgan.
Dinamikaga ko‘ra, maktablar soni ayrim davrlarda sekin o‘sgan yoki qisqargan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda barqaror ko‘payish kuzatilgan. 2020/2021-o‘quv yilida ular soni 10 181 tani tashkil etgan.
1995/1996-o‘quv yilida mamlakatda 9 289 ta, 2000/2001 o‘quv yilida 9 726 ta umumiy o‘rta ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan.
2005/2006-o‘quv yiliga kelib bu ko‘rsatkich 9 803 taga yetgan. 2010/2011-o‘quv yilida esa 9 806 ta maktab qayd etilgan. Keyingi besh yilda ko‘rsatkich biroz pasayib, 2015/2016-o‘quv yilida 9 720 tani tashkil qilgan.
2020/2021-o‘quv yilidan boshlab o‘sish yana tezlashgan. 2021/2022-yilda 10 289 ta, 2022/2023-yilda 10 522 ta, 2023/2024-yilda 10 750 ta maktab faoliyat yuritgan.
2024/2025-o‘quv yili boshida umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari soni 10 943 tani tashkil etgan. Bir yil o‘tib, bu ko‘rsatkich yana 175 taga oshib, 11 118 taga yetgan.
Shunday qilib, 2020/2021-o‘quv yilidan 2025/2026-o‘quv yiligacha mamlakatdagi maktablar soni 937 taga ko‘paygan.
Oziq-ovqat ishlab chiqarishda qaysi hududlar yetakchi?
Prezident ishtirokida umumiy qiymati 50 trln so‘mlik loyihalar ishga tushirildi
«Milliy manfaatlarni himoya qilish dunyodan yopilish degani emas» — Sherzod Asadov
-
Siyosat4 days ago
Илҳом Алиев Тошкентда тантанали кутиб олинди
-
Siyosat5 days ago
To‘qayev prezidentlikka qayta nomzod qo‘yishi haqidagi savolga javob berdi
-
Siyosat5 days ago
O‘zbekiston va Ozarbayjon o‘rtasida Abadiy do‘stlik shartnomasi imzolandi
-
Siyosat5 days ago
Shavkat Mirziyoyev «Haydar Aliyev» ordeni bilan taqdirlandi
-
Siyosat3 days ago
Ўзбекистон ва Озарбайжон раҳбарлари Бухоронинг машҳур обидаларини зиёрат қилдилар (фото)
-
Siyosat3 days ago
«Milliy manfaatlarni himoya qilish dunyodan yopilish degani emas» — Sherzod Asadov
-
Siyosat4 days ago
Shavkat Mirziyoyev AQSh kongressmenlari delegatsiyasini qabul qildi
-
Jamiyat5 days ago
Chet el fuqarolari va xorijda istiqomat qilayotgan vatandoshlarimiz mukofotlandi