Iqtisodiyot
Qanday qilib pulni samarali tejash mumkin?
Agar biz o‘zimizga yoqqan hamma narsaga pul sarflayversak, yakunda eng keraklisiga pulimiz qolmaydi. Biror narsa sotib olayotganimizda ko‘p hollarda shunchaki “yoqdi”, “kerak bo‘lib qolar”, “hamma olgan” degan tuyg‘ular bilan harakat qilamiz – bu ko‘pincha cho‘ntagimizni bo‘shatish bilan yakunlanadi. Xo‘sh, unda nima qilish kerak?
Ushbu maqolada tejashni eskicha “pul kamligi” yoki “o‘zingni siqib yashash” deb emas, balki zamonaviy, oqilona, erkin yashash vositasi sifatida ko‘rib chiqamiz.
Tejash – o‘zingga emas, keraksiz narsalarga “yo‘q” deyishdir.
“Tejamkorlik” – ko‘pchilik uchun “kambag‘allik bilan kelishib yashash”dek tuyuladi. Lekin aslida bu shunchaki moliyaviy ixtiyorni qo‘lga olishdir. Ya’ni har bir so‘mni o‘ylab ishlatish, har bir sarfda sabr, ong va maqsad bo‘lishidir.
“Boy odam har doim ko‘p daromad qilgan emas, balki har doim o‘z harajatlarini bilgan odamdir”, – deydi Robert Kiyosaki.
Xarajat qilishdan oldin bir daqiqa to‘xtab, o‘zingizga savol bering: “Bu narsa menga xizmat qiladimi yoki men unga xizmat qilamanmi?”
Ko‘p hollarda, pul sarflagach ham hayotingiz o‘zgarmaydi. Lekin shu pulni jamg‘arsangiz, bir yil ichida hayotingizni ozmi-ko‘pmi o‘zgartiradigan sarmoyaga aylanadi.
Haqiqiy erkinlik degani – istagan joyga borish, istagan kursda o‘qish, bolangga yoki oilangga ortiqcha “hisob-kitob”siz narsa olib berish emasmi? Shunday hayot uchun esa daromaddan ko‘ra muhimroq narsa bor – bu tartibli xarajat.
Yapon yozuvchisi Masaru Ibuka yozadi: “Odamlar bilimni bolaligidan o‘rganadi, pul bilan muomala qilishni esa hayot o‘rgatadi”. Biz ham puldan qo‘rqib emas, pulni boshqarib yashashga o‘rganishimiz kerak. Tejamkorlik – bu yo‘ldagi birinchi qadam. Undan uyalmaylik.
Pul tejash uchun samarali qoidalar
1. “Avval o‘zimga” qoidasi – 10 foiz qoidasini joriy qiling. Oylik tushgan kuni birinchi qilinadigan ish – xarajat qilish emas, o‘zingga jamg‘arma ajratish bo‘lsin.
“Birinchi bo‘lib o‘zingga to‘la” tamoyili quyidagicha: har oy oylikdan kamida 10 foizini alohida hisobga (yoki konvert, yoki bank kartasiga) solish kerak. Tez orada bu pulga boshqacha ko‘z bilan qaray boshlaysiz – bu sizning kelajagingiz, xavfsizlik zaxirangiz, xotirjamligingiz garovi.
2. Hech bo‘lmasa, 1 oy davomida barcha xarajatlaringni yozib boring. Bu oddiy tuyuladi, lekin juda yaxshi usul: 1 oy davomida nima sotib oldingiz, qancha sarfladingiz, qachon – barchasini yozing. Yozganda shunchalik ko‘p “bekorchi xarajatlar” borligini ko‘rib, o‘zingiz hayron qolasiz.
Bu tahlildan keyin “qaysi xarajatni qisqartirsa bo‘ladi”, “qayerga ortiqcha ketyapti” degan haqiqat ko‘rinadi. Shundagina haqiqiy nazorat paydo bo‘ladi.
Buning uchun Zenmoney, Moneyfy yoki Coinkeeper kabi foydali ilovalarni ishlatish mumkin. Yoki shunchaki oddiy daftar bilan ham boshlasa bo‘ladi.
3. Maqsadli tejash – avtomatlashtirilgan tejash
Maqsadsiz jamg‘arma uzoqqa bormaydi. Pulni “nimagadir” emas, “mana bu narsaga” deb aniq ajratsangiz – bu psixologik farq qiladi. Masalan:
• “Dubay safari uchun har oy 500 ming so‘m”
• “Kurs uchun 6 oyda 3 million so‘m yig‘ish”
• “Farzandimga maktab fondi”
Shu jamg‘arma uchun alohida nom bilan konvert yoki karta oching.
4. “24 soat qoidasi”ga doim odat qiling
Har safar birdaniga xarid qilgingiz kelganda, kuting! O‘zingizga shart qo‘ying: ertagacha kutaman.
80 foiz holatda odamlar 24 soat ichida bu xarid kerak emasligini tushunib yetadi. Bu – pulni saqlashning eng kuchli psixologik usuli.
Mashhur investor Uorren Baffett aytadi: “Agar har bir xohlagan narsangni olsang, oxir-oqibat eng keraklisiga puling qolmaydi”.
5. “No spend day” – hafta/oyda 1 kun xarajatsiz o‘tishini belgilab qo‘ying
Masalan, har payshanba – “xarajatsiz kun”. Bu kuni hech narsaga pul sarflamayman. Hatto choyxona, transport, kichkina shirinlik ham sotib olmayman.
Bu – puldan ko‘ra ko‘proq hissiy impulslarni boshqarish mashqi. Nafaqat tejaydi, balki o‘z ustingizdan nazorat tuyg‘usini kuchaytiradi.
6. “Sovg‘a fondi”ni tayyorlab qo‘ying
Yil davomida tug‘ilgan kunlar, to‘ylar, bayramlar bor. Har gal kattaroq xarajatga tushish o‘rniga, har oy muayyan summada jamg‘arib borish – oqilona yechim.
Pul – bu vosita, u maqsad emas. Bu vositani qanday ishlatishingiz hayotingizni belgilaydi. Tejash esa – bu vositani ongli va strategik ishlatish san’atidir.
Soliq kodeksining 337-moddasiga muvofiq, foyda solig‘i to‘lovchilarining ayrim toifasi belgilangan stavkaning 50 foizi miqdorida pasaytirilgan stavkani qo‘llash huquqiga ega.
Ushbu imtiyoz 2022-yil 1-sentyabrdan keyin joriy soliq davrida jami daromadi ilk bor 10 mlrd so‘mdan oshgan soliq to‘lovchilarga beriladi.
Pasaytirilgan stavka joriy soliq davrida hamda undan keyingi soliq davri mobaynida amal qiladi.
Imtiyozdan foydalanish uchun pasaytirilgan stavka qo‘llanilayotgan davrlarda soliq to‘lovchining jami daromadi 100 mlrd so‘mdan oshmasligi shart. Agar ushbu chegaradan oshib ketilsa, pasaytirilgan stavkani qo‘llash huquqi bekor bo‘ladi.
Mazkur imtiyoz yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq to‘lovchilari va aksiz solig‘i to‘lovchilariga nisbatan qo‘llanilmaydi.
Shuningdek, soliq to‘lovchi tugatilayotgan hollarda yoki imtiyoz olish maqsadida bir nechta tadbirkorlik subyekti o‘rtasida daromad sun’iy ravishda bo‘lingani aniqlansa, pasaytirilgan stavkadan foydalanishga ruxsat berilmaydi.
Mazkur tartib Soliq kodeksining 337-moddasida belgilangan bo‘lib, tadbirkorlik subyektlarini halol soliq to‘lash va biznesni qonuniy kengaytirishga rag‘batlantirishga qaratilgan.
Iqtisodiyot
O‘zbekistonda chetdan xomashyo olib keladigan yangi kompaniya tuzilib, unga 200 mln dollar ajratiladi
Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida o‘tkazilayotgan yig‘ilishda metallurgiya sanoatini rivojlantirish, xomashyo bazasini mustahkamlash va mahalliylashtirish darajasini oshirishga qaratilgan ustuvor vazifalar belgilandi.
Qayd etilishicha, Toshkent viloyati, Samarqand va Surxondaryoda ham temir zaxiralari mavjudligi prognoz qilinmoqda. Shu munosabat bilan temir sifati uchun zarur bo‘lgan marganets va ferrosilitsiy kabi minerallar zaxiralarini ko‘paytirish vazifasi qo‘yildi.
Mutasaddilarga sun’iy intellekt yordamida geologik maydonlarni tahlil qilib, bir oy muddatda temir hamda uni boyitish uchun zarur minerallar zaxiralarini oshirish bo‘yicha geologiya dasturini ishlab chiqish topshirildi. Hudud rahbarlariga esa bu jarayonlarga yirik tadbirkorlarni jalb qilish vazifasi yuklatildi.
Bugungi kunda mamlakatda metallurgiya sohasida 150 ga yaqin o‘rta va kichik xususiy korxona faoliyat yuritmoqda. Qurilish materiallari sohasidagi islohotlardan keyin hududlarda metall mahsulotlari ishlab chiqarishga qaratilgan yangi loyihalar boshlangani qayd etildi.
Xususiy korxonalarni xomashyo bilan barqaror ta’minlash maqsadida import xomashyoni markazlashgan tarzda olib kelish bo‘yicha alohida kompaniya tashkil etiladi. Ushbu tuzilmaga 200 million dollar ajratiladi, import qilingan xomashyo esa faqat birja savdolari orqali sotiladi.
Yig‘ilishda iqtisodiyotning yangi texnologik bosqichga o‘tayotgani munosabati bilan metall mahsulotlari turini ko‘paytirish, shuningdek, yirik metallurgiya korxonalari va xususiy sektor o‘rtasida kooperatsiyani kuchaytirish zarurligi ham ta’kidlandi.
Ma’lum qilinishicha, mamlakatda choksiz quvurga bo‘lgan yillik talab 280 million dollarga teng. Asosiy tashqi savdo hamkorlari esa har yili 1,5 milliard dollarlik shunday mahsulot import qiladi.
Hisob-kitoblarga ko‘ra, choksiz quvur ishlab chiqarishni mahalliylashtirish uchun 275 million dollar investitsiya talab etiladi. Bu orqali yiliga 450 million dollarlik mahsulot ishlab chiqarish va uning 170 million dollarlik qismini eksport qilish imkoniyati yaratiladi.
Shuningdek, ishga tushirilgan quyuv-prokatlash majmuasi avtomobilsozlik, maxsus transport, texnologik uskunalar, maishiy va qishloq xo‘jaligi texnikasi hamda qurilish materiallari uchun 1,5 milliard dollarlik mahsulotni mamlakatning o‘zida ishlab chiqarish imkonini beradi. Mas’ullarga uch oy muddatda choksiz quvur, sovuq prokat, metallni 3D usulda bosib chiqarish va yuqori aniqlikda ishlov berish bo‘yicha loyihalar paketini tayyorlash topshirildi.
Apple kompaniyasi kapitallashuv bo‘yicha grafik protsessorlar ishlab chiqaruvchi Nvidia kompaniyasidan o‘zib ketdi.
Foto: Adam Gray/Bloomberg
Bloomberg xabariga ko‘ra, Apple kompaniyasi kapitallashuv bo‘yicha grafik protsessorlar ishlab chiqaruvchi Nvidia kompaniyasidan o‘zib ketdi va dunyoning eng qimmat ommaviy kompaniyasiga aylandi.
17 iyul kuni Nvidia aksiyalari 3,7 foizga arzonlashdi, oqibatda kompaniyaning bozor qiymati 4,8 trillion dollargacha tushdi. O‘z navbatida, Apple aksiyalari 0,4 foizga qimmatlab, kompaniya kapitallashuvi 4,9 trillion dollarga yetdi.
Nvidia 2025 yilning may oyidan buyon birjadagi eng qimmat kompaniyalar reytingini boshqarib kelayotgan edi. Oktabr oyida uning kapitallashuvi besh trillion dollarga yetgan.
Reuters nashrining qayd etishicha, eng qimmat kompaniyalar ro‘yxatida yetakchining o‘zgarishi investorlar e’tiborini Nvidia kabi «sun’iy intellekt bumining eng yaqqol benefitsiarlari» doirasidan tashqariga kengaytira boshlaganidan dalolat beradi. Tahlilchilarning so‘zlariga ko‘ra, Apple o‘z modellarini rivojlantirishga mablag‘ sarflamagani uchun sun’iy intellekt poygasida ortda qolayotgan hisoblanardi, biroq endi «kayfiyat o‘zgargan».
«Apple <…> sun’iy intellektni servislari orqali monetizatsiya qilish, foydalanuvchilarni o‘z ekotizimiga bog‘lash va uskunalarni yangilash uchun ancha qulayroq mavqega ega. Qayta baholash sun’iy intellekt bilan bog‘liq spekulyativ o‘sishni emas, balki [kompaniya] daromadining barqarorligiga bo‘lgan ishonchni aks ettiradi», deb ta’kidladi BRI Wealth Management investitsiya bo‘limi rahbari Toni Medouz.
Markaziy bank 2026-yil 14-iyuldan valyutalarning yangi kursini belgiladi.
AQSh dollari 16,89 so‘mga oshib, 12 092,87 so‘m etib belgilandi.
Yevro kursi 24,14 so‘mga oshdi va 13 824,57 so‘m bo‘ldi. Funt-sterling 16 194,77 so‘m bo‘ldi (+0,88).
Rossiya rubli 157,13 so‘m etib belgilandi (-0,19).
Foto: Markaziy bank
O‘zbekistonda valuta operatsiyalarini amalga oshirish qoidalariga kiritilgan o‘zgartirishga ko‘ra, tadbirkorlik sub’yektlari endilikda ichki valuta bozoridan sotib olingan valuta mablag‘laridan foydalanish maqsadini qayta sotib olish amaliyotisiz o‘zgartirishi mumkin.
Adliya vazirligi tomonidan O‘zbekistonda valuta operatsiyalarini amalga oshirish qoidalarining 28-bandiga kiritilgan o‘zgartirish davlat ro‘yxatidan o‘tkazildi (3281-6-son, 2026 yil 16 iyul).
Amaldagi tartibga ko‘ra, “Valutani tartibga solish to‘g‘risida“gi qonunning 15-moddasiga muvofiq, joriy xalqaro operatsiyalar bilan bog‘liq hollarda chet el valutasini sotib olish yoki sotish cheklovlarsiz amalga oshiriladi.
Shu bilan birga, maxsus valuta hisobvaraqlariga o‘tkazilgan mablag‘lar buyurtmada ko‘rsatilgan maqsadlar uchun sarflanishi shart edi.
Ilgari bir shartnoma doirasida sotib olingan valuta mablag‘laridan boshqa shartnoma bo‘yicha foydalanish zarurati tug‘ilganda, tadbirkorlar ushbu valutani avval bankka sotishi, so‘ngra yangi maqsad uchun qayta sotib olishi talab etilardi.
Yangi o‘zgartirish mazkur jarayonni soddalashtirishga qaratilgan. Endi tadbirkorlik sub’yektlari ichki valuta bozoridan sotib olingan valuta mablag‘laridan foydalanish maqsadini belgilangan tartibda o‘zgartirishi mumkin bo‘ladi.
Mazkur o‘zgartish tadbirkorlar uchun ortiqcha vaqt va xarajatlarni qisqartirish, shuningdek, valuta operatsiyalarini amalga oshirishda qo‘shimcha qulayliklar yaratishga xizmat qilishi kutilmoqda.
Iordaniya amerikalik askari Eron hujumida halok bo’ldi: Prezident Trampning javobi
Turkiya muxolifati yetakchisi Prezident Erdo‘g‘anga qarshi kurashuvchi yangi partiya tuzmoqchi
Vengriya prezidenti isteʼfoga chiqish toʻgʻrisidagi konstitutsiyaviy oʻzgartirishni imzoladi
-
Dunyodan5 days agoMalayziya Isroil fuqarolarini deportatsiya qilmoqda
-
Jamiyat4 days agoNikoh shartnomasi qanday tartibda tuziladi?
-
Iqtisodiyot4 days ago
Dollar kursi qimmatlashuvi davom etadi
-
Jamiyat3 days agoXalqaro qidiruvdagi fuqaro Varshavadan Toshkentga olib kelindi
-
Jamiyat5 days agoJazirama sabab poyezdlar tezligiga cheklov qo‘yiladi
-
Jamiyat3 days agoPoytaxtda qalbaki valuta savdosi fosh etildi
-
Mahalliy1 day ago
O‘zbekistonda Integratsiyalashgan dasturlar oliy maktabi tashkil etiladi
-
Jamiyat2 days agoMehnat inspeksiyasi barcha hokimliklarga ko‘rsatma yubordi