Iqtisodiyot
Qanday qilib pulni samarali tejash mumkin?
Agar biz o‘zimizga yoqqan hamma narsaga pul sarflayversak, yakunda eng keraklisiga pulimiz qolmaydi. Biror narsa sotib olayotganimizda ko‘p hollarda shunchaki “yoqdi”, “kerak bo‘lib qolar”, “hamma olgan” degan tuyg‘ular bilan harakat qilamiz – bu ko‘pincha cho‘ntagimizni bo‘shatish bilan yakunlanadi. Xo‘sh, unda nima qilish kerak?
Ushbu maqolada tejashni eskicha “pul kamligi” yoki “o‘zingni siqib yashash” deb emas, balki zamonaviy, oqilona, erkin yashash vositasi sifatida ko‘rib chiqamiz.
Tejash – o‘zingga emas, keraksiz narsalarga “yo‘q” deyishdir.
“Tejamkorlik” – ko‘pchilik uchun “kambag‘allik bilan kelishib yashash”dek tuyuladi. Lekin aslida bu shunchaki moliyaviy ixtiyorni qo‘lga olishdir. Ya’ni har bir so‘mni o‘ylab ishlatish, har bir sarfda sabr, ong va maqsad bo‘lishidir.
“Boy odam har doim ko‘p daromad qilgan emas, balki har doim o‘z harajatlarini bilgan odamdir”, – deydi Robert Kiyosaki.
Xarajat qilishdan oldin bir daqiqa to‘xtab, o‘zingizga savol bering: “Bu narsa menga xizmat qiladimi yoki men unga xizmat qilamanmi?”
Ko‘p hollarda, pul sarflagach ham hayotingiz o‘zgarmaydi. Lekin shu pulni jamg‘arsangiz, bir yil ichida hayotingizni ozmi-ko‘pmi o‘zgartiradigan sarmoyaga aylanadi.
Haqiqiy erkinlik degani – istagan joyga borish, istagan kursda o‘qish, bolangga yoki oilangga ortiqcha “hisob-kitob”siz narsa olib berish emasmi? Shunday hayot uchun esa daromaddan ko‘ra muhimroq narsa bor – bu tartibli xarajat.
Yapon yozuvchisi Masaru Ibuka yozadi: “Odamlar bilimni bolaligidan o‘rganadi, pul bilan muomala qilishni esa hayot o‘rgatadi”. Biz ham puldan qo‘rqib emas, pulni boshqarib yashashga o‘rganishimiz kerak. Tejamkorlik – bu yo‘ldagi birinchi qadam. Undan uyalmaylik.
Pul tejash uchun samarali qoidalar
1. “Avval o‘zimga” qoidasi – 10 foiz qoidasini joriy qiling. Oylik tushgan kuni birinchi qilinadigan ish – xarajat qilish emas, o‘zingga jamg‘arma ajratish bo‘lsin.
“Birinchi bo‘lib o‘zingga to‘la” tamoyili quyidagicha: har oy oylikdan kamida 10 foizini alohida hisobga (yoki konvert, yoki bank kartasiga) solish kerak. Tez orada bu pulga boshqacha ko‘z bilan qaray boshlaysiz – bu sizning kelajagingiz, xavfsizlik zaxirangiz, xotirjamligingiz garovi.
2. Hech bo‘lmasa, 1 oy davomida barcha xarajatlaringni yozib boring. Bu oddiy tuyuladi, lekin juda yaxshi usul: 1 oy davomida nima sotib oldingiz, qancha sarfladingiz, qachon – barchasini yozing. Yozganda shunchalik ko‘p “bekorchi xarajatlar” borligini ko‘rib, o‘zingiz hayron qolasiz.
Bu tahlildan keyin “qaysi xarajatni qisqartirsa bo‘ladi”, “qayerga ortiqcha ketyapti” degan haqiqat ko‘rinadi. Shundagina haqiqiy nazorat paydo bo‘ladi.
Buning uchun Zenmoney, Moneyfy yoki Coinkeeper kabi foydali ilovalarni ishlatish mumkin. Yoki shunchaki oddiy daftar bilan ham boshlasa bo‘ladi.
3. Maqsadli tejash – avtomatlashtirilgan tejash
Maqsadsiz jamg‘arma uzoqqa bormaydi. Pulni “nimagadir” emas, “mana bu narsaga” deb aniq ajratsangiz – bu psixologik farq qiladi. Masalan:
• “Dubay safari uchun har oy 500 ming so‘m”
• “Kurs uchun 6 oyda 3 million so‘m yig‘ish”
• “Farzandimga maktab fondi”
Shu jamg‘arma uchun alohida nom bilan konvert yoki karta oching.
4. “24 soat qoidasi”ga doim odat qiling
Har safar birdaniga xarid qilgingiz kelganda, kuting! O‘zingizga shart qo‘ying: ertagacha kutaman.
80 foiz holatda odamlar 24 soat ichida bu xarid kerak emasligini tushunib yetadi. Bu – pulni saqlashning eng kuchli psixologik usuli.
Mashhur investor Uorren Baffett aytadi: “Agar har bir xohlagan narsangni olsang, oxir-oqibat eng keraklisiga puling qolmaydi”.
5. “No spend day” – hafta/oyda 1 kun xarajatsiz o‘tishini belgilab qo‘ying
Masalan, har payshanba – “xarajatsiz kun”. Bu kuni hech narsaga pul sarflamayman. Hatto choyxona, transport, kichkina shirinlik ham sotib olmayman.
Bu – puldan ko‘ra ko‘proq hissiy impulslarni boshqarish mashqi. Nafaqat tejaydi, balki o‘z ustingizdan nazorat tuyg‘usini kuchaytiradi.
6. “Sovg‘a fondi”ni tayyorlab qo‘ying
Yil davomida tug‘ilgan kunlar, to‘ylar, bayramlar bor. Har gal kattaroq xarajatga tushish o‘rniga, har oy muayyan summada jamg‘arib borish – oqilona yechim.
Pul – bu vosita, u maqsad emas. Bu vositani qanday ishlatishingiz hayotingizni belgilaydi. Tejash esa – bu vositani ongli va strategik ishlatish san’atidir.
Tojikiston Respublikasi Prezidenti Emomali Rahmon O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev hamrohligida mamlakatimiz yengil sanoatining imkoniyatlari bilan tanishdi.
Davlat rahbarlari Buxoro viloyatidagi «Merganteks» paxta-to‘qimachilik klasteri tarkibidagi «Nigora» fabrikasiga tashrif buyurdilar.
Qiymati 35 million dollarlik loyiha doirasida tashkil etilgan fabrika paxta xomashyosini qayta ishlashdan tortib, tayyor mato va kiyim-kechak tayyorlashgacha bo‘lgan uzluksiz ishlab chiqarish zanjirini yo‘lga qo‘ygan.
«Shoyigul» savdo belgisi ostida ishlab chiqarilayotgan tikuv-trikotaj va tayyor kiyim mahsulotlari asosan Yevropa mamlakatlariga, xususan, Italiya, Avstriya, Buyuk Britaniya va Germaniyaga eksport qilinmoqda. Bu yerda 840 ta ish o‘rni yaratilgan.
Korxonada xalqaro standartlarga javob beruvchi zamonaviy yuqori texnologik uskunalar Xitoy, Germaniya va Belgiyadan olib kelingan. Ikkinchi bosqichda sintetik tolalar va undan tayyor mahsulotlar ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilishi rejalashtirilgan.
Oliy martabali mehmonlar korxonaning shou-rumini va tayyor mahsulotlar namoyishini ko‘zdan kechirdilar.
Yiliga 10 million dollarlik eksport qilayotgan fabrika mahsulotlarining sifati Tojikiston delegatsiyasi tomonidan yuqori baholandi.
Prezidentlar mamlakatlarimizning ilg‘or korxonalari o‘rtasidagi kooperatsiyani kengaytirish muhimligini ta’kidladilar.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotiga ko‘ra, 2025-yil yakunlariga bo‘yicha O‘zbekiston yalpi ichki mahsuloti hajmi joriy narxlarda 1 kvadrillion 849,7 trillion so‘mni tashkil etgan.
Qayd etilishicha, YaIMning real o‘sish sur’ati 1991-yilga nisbatan 478,1 foizni tashkil etgan. Bu esa iqtisodiyot hajmi qariyb 4,8 barobarga oshganini anglatadi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, 1991-yilda YaIM 61,5 mlrd rublni tashkil etgan bo‘lsa, 1995-yilga kelib u 302,8 mlrd so‘mga yetgan. Keyingi yillarda ko‘rsatkich bosqichma-bosqich o‘sib borgan.
2000-yilda 3 256 mlrd so‘m, 2005-yilda 15 923 mlrd so‘m va 2010-yilda 88 102 mlrd so‘mlik ko‘rsatkich qayd etilgan.
So‘nggi yillarda o‘sish yanada tezlashgan. Xususan, 2020-yilda 705 077 mlrd so‘m bo‘lgan YaIM 2025-yilga kelib 1 849 650 mlrd so‘mga yetgan.
Raqobat qo‘mitasining hududiy organlari tomonidan o‘tkazilgan monitoring va murojaatlarni o‘rganish natijasida davlat xaridlari sohasida qator qonunbuzilish holatlari aniqlandi. Ularning umumiy qiymati qariyb 25 mlrd so‘mni tashkil etgan.
Tekshiruvlarda «Raqobat to‘g‘risida»gi Qonunning 29-moddasi talablariga rioya qilinmagani, ya’ni savdolarda raqobatni cheklovchi yoki cheklashga olib kelishi mumkin bo‘lgan harakatlar mavjudligi aniqlangan.
Jumladan, Andijon viloyatida avtomobil yo‘llari bosh boshqarmasiga tegishli 2 ta holatda 3,9 mlrd so‘mdan ortiq qonunbuzilishlar qayd etildi.
Navoiy viloyatida esa bir nechta tashkilotlarda yirik miqdordagi kamchiliklar aniqlandi. Jumladan, Navbahor, Konimex va Nurota tumanlari obodonlashtirish boshqarmalarida o‘nlab holatlar bo‘yicha milliardlab so‘mlik qonunbuzilishlar qayd etilgan.
Shuningdek, Qashqadaryo, Buxoro, Surxondaryo viloyatlari hamda Toshkent viloyati va poytaxtdagi ayrim tashkilotlarda ham davlat xaridlari jarayonida qonun talablari buzilgani ma’lum qilindi.
Qo‘mita ma’lumotiga ko‘ra, barcha holatlar yuzasidan maxsus komissiyalar tomonidan ishlar qo‘zg‘atilib, qonun doirasida tegishli qarorlar qabul qilingan.
Shu bilan birga, qonunbuzilishlarni bartaraf etish va kelgusida bunday holatlarga yo‘l qo‘ymaslik bo‘yicha buyurtmachi tashkilotlarga majburiy ko‘rsatmalar berilgan.
Markaziy bank 2026-yil 30-martdan valyutalarning yangi kursini belgiladi.
AQSh dollari 15,63 so‘mga oshib, 12 195,50 so‘m etib belgilandi.
Yevro kursi 30,71 so‘mga tushdi va 14 049,22 so‘m bo‘ldi. Funt-sterling 16 228,55 so‘m (-36,45).
Rossiya rubli 149,71 so‘m etib belgilandi (+1,19).
“Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonunga kiritilgan o‘zgarishlar bugundan e’tiboran kuchga kirdi. Endi shaxslarning biometrik va genetik ma’lumotlaridan tashqari, boshqa shaxsga doir ma’lumotlarni xorijda saqlash va ularga xorijda ishlov berish mumkin. Aynan qaysi davlatlar ekanini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.
O‘zbekiston prezidenti 26 mart kuni imzolagan qonun bilan, “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonunga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi.
Qonunning 271-moddasiga kiritilgan o‘zgartishlarga ko‘ra, shaxsga doir quyidagi ma’lumotlar O‘zbekiston hududida saqlanishi shart:
shaxslarning biometrik ma’lumotlari;
shaxslarning genetik ma’lumotlari;
O‘zbekiston hududida faoliyat olib borayotgan telekommunikatsiyalar operatorlaridagi ularning xizmatlaridan foydalanuvchi jismoniy shaxslarning ma’lumotlari.
Yuqorida ko‘rsatilmagan shaxsga doir ma’lumotlar quyidagi shartlardan biri bajarilganda, O‘zbekistondan tashqarida saqlanishi va ishlov berilishi mumkin:
chet davlatni shaxsga doir ma’lumotlarning bir xil himoya qilinishini ta’minlovchi davlat sifatida tan olish;
operator tomonidan vakolatli davlat organi tasdiqlaydigan talablarga javob beruvchi standart shartnomaviy shartlar yoki majburiy korporativ qoidalar qabul qilinishi va ularga rioya etilishi;
ro‘yxati vakolatli davlat organi tomonidan tasdiqlanadigan shaxsga doir ma’lumotlarni boshqarish va saqlash sohasidagi xalqaro standartlarga operator tomonidan rioya etilishi.
Shaxsga doir ma’lumotlar bir xil himoya qilinishini ta’minlovchi chet davlatlar ro‘yxati O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.
Bundan tashqari, “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonun talablari endi nafaqat davlat sirlariga nisbatan, balki “mudofaa va milliy xavfsizlik masalalariga taalluqli ma’lumotlar”ga nisbatan ham tatbiq etilmaydi.
Qonun rasmiy e’lon qilingan kun – 2026 yil 27 martdan e’tiboran kuchga kirdi.
Eslatib o‘tamiz, “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonunning 271-moddasi – katta shov-shuvlar markazida qolib kelayotgan edi. Bu modda qonunga 2021 yilda qo‘shilgan bo‘lib, unga asosan O‘zbekiston fuqarolarining shaxsiga doir ma’lumotlarini jismonan O‘zbekiston hududida joylashgan serverlarda saqlash talabi qo‘yib kelinayotgan edi.
Ayni shu talab 2021 yil 3 noyabr kuni O‘zbekistonda Telegram, YouTube, Instagram va Facebook kabi eng ommabop tarmoqlar bloklab qo‘yilgan, katta rezonansdan keyin blokirovka bir necha soat ichida bekor qilingan edi.
So‘nggi paytlarda bir qator yirik kompaniyalar O‘zbekiston rasmiylaridan bu moddaga o‘zgartirish kiritib, shaxsga doir axborotlarni bulutli texnologiyalarda saqlashga ruxsat berishni so‘rab kelayotgan edi. PayPal, Google Pay va Apple Pay kabi xalqaro to‘lov servislarining ham O‘zbekistonga kirib kelmayotganiga shu modda sababligi aytib kelinadi.
Namanganda sof oltin, Toshkentda kumush savdosi to‘xtatildi
O‘zbekistonda 2026-yilda chekka hududlar uchun sun’iy yo‘ldoshli internet xizmati yo‘lga qo‘yiladi
Navoiyda narkokurer «zanjiri» fosh etildi
-
Siyosat5 days agoIslom bank ishi anʼanaviy foizlarga asoslangan modellardan nimasi bilan farq qiladi?
-
Turk dunyosi4 days agoBuyuk Britaniya Tashqi ishlar vazirligi Gretsiya, Turkiya, Kipr va Dubayga sayohatlar haqidagi soʻnggi maʼlumotlarni eʼlon qildi
-
Dunyodan4 days ago
Prezident Tramp Eronga Hormuz boʻgʻozini ochish uchun 48 soat vaqt berdi
-
Jamiyat2 days ago
O‘zbekistonliklar qaysi mamlakatlarga eng ko‘p safar qilmoqda (top-10)
-
Jamiyat4 days agoO‘zbekistonda taksichilarni aldashning yangi firibgarlik usuli fosh etildi
-
Dunyodan3 days ago
Eron tarixidagi eng katta banknotalar muomalaga chiqariladi
-
Siyosat5 days agoO‘zbekiston va AQSh mehnat migratsiyasi bo‘yicha yangi kelishuvga erishdi
-
Iqtisodiyot4 days agoO‘zbekiston eksporti 35 yilda qariyb 19 barobarga oshdi