Dunyodan
Prezident Trumpning Grenlandiya bo’yicha “Kelajak kelishuv doirasi” haqida nimalarni bilamiz
EPA
AQSh prezidenti Donald Tramp “Grenlandiya bo‘yicha kelajakdagi kelishuv uchun asos” borligini ma’lum qildi.
Bayonot uning Daniyaning yarim avtonom hududini egallab olish rejalariga qarshi boʻlgan AQShning sakkiz yaqin ittifoqchisiga nisbatan iqtisodiy sanktsiyalar qoʻllash tahdidi bilan yakunlangan bir necha kunlik keskinlashgan keskinlikdan soʻng kutilmagan boʻldi.
Xo’sh, bu kelishuv nimani anglatadi va Arktikadagi dunyodagi eng katta orol ustidan suverenitetdan voz kechmasliklarini aniq bildirgan Daniya va Grenlandiya uchun maqbul bo’ladimi?
Ramkaviy kelishuv haqida nimalar aytilmoqda?
Prezident Tramp bu haqda chorshanba kuni Shveytsariyaning Davos shahrida bo‘lib o‘tgan Jahon iqtisodiy forumidagi yig‘ilishdan so‘ng o‘zining “Truth” ijtimoiy media platformasida ma’lum qildi.
“NATO Bosh kotibi Mark Rutte bilan oʻta samarali muzokaralar asosida biz Grenlandiya boʻyicha boʻlajak kelishuv asoslarini shakllantirdik”, dedi u.
U qo‘shimcha ma’lumot bermadi, biroq kelishuvga erishilgunga qadar muzokaralar davom etishini aytdi.
Ruttening aytishicha, uning Tramp bilan uchrashuvida Daniyaning Grenlandiya ustidan suvereniteti haqidagi muhim masala muhokama qilinmagan.
Daniyaning fikricha, bu masala hali tugamagan va Grenlandiya, Daniya va Qo’shma Shtatlar o’rtasida har qanday kelishuv hali yakunlanishi kerak.
Daniya Bosh vaziri Mette Frederiksen daniyaliklar “hamma narsada: siyosat, xavfsizlik, sarmoya va iqtisod haqida” muzokara olib borishi mumkinligini aytdi.
“Ammo biz suverenitet bo’yicha muzokara olib bora olmaymiz. Eshitishimcha, bu ham shunday emas”, dedi u payshanba kuni qilgan bayonotida.
“NATO hech qanday sharoitda bizsiz, Grenlandiyasiz hech narsa boʻyicha muzokara olib borishga haqqi yoʻq. Bizsiz biz haqimizda hech narsa qila olmaydi”, dedi Daniya parlamentining ikki grenlandiyalik aʼzosidan biri Arja Chenmits.
Buyuk Britaniya tashqi ishlar vaziri Ivette Kuper bu “Daniya, Grenlandiya va Qo‘shma Shtatlar Grenlandiya bo‘ylab harakatlanishi uchun Daniya Grenlandiya suverenitetini himoya qilishga intilayotgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri muzokaralar” degan umidda ekanini aytdi.
Sizda potentsial shartnoma haqida ma’lumot bormi?
Daniya va Grenlandiyaning suverenitetni muzokara qilib bo’lmaydiganligi haqidagi takroriy bayonotlari Nyu-York Tayms hisobotini rad etishga qaratilganga o’xshaydi, anonim manbalarning ta’kidlashicha, Daniya Grenlandiyaning Amerika Qo’shma Shtatlari harbiy baza quradigan kichik hududi ustidan suverenitetdan voz kechishi ko’rib chiqilmoqda.
Kelishuv Kiprdagi Britaniya nazoratidagi ikkita harbiy bazadagi vaziyatga o’xshash bo’lar edi.
Akrotiri va Dekeliya Kipr 1960 yilda mustaqillikka erishganidan beri Britaniya suvereniteti ostida. Garchi bu shartnomaga o’zgartirishlar kiritilgan bo’lsa ham, u hali ham Britaniya hududi hisoblanadi.
Yvette Kuper ramka kelishuvi mazmunidan xabardor yoki yo’qligini tasdiqlamadi, lekin Grenlandiya suvereniteti muzokaralar olib bo’lmasligi juda aniq bo’lsa-da, “Grenlandiya xavfsizligi bo’yicha juda haqiqiy dalillar” borligini ta’kidladi.
Daniya “bugungi kunda” hech qanday tahdid yo’qligini aytganiga qaramay, Prezident Trump Grenlandiyani qo’lga kiritishni qo’llab-quvvatlagan holda orol bo’ylab Xitoy va Rossiya yuk tashish tahdidini keltirdi.
Shu munosabat bilan, NATO ittifoqchilari Qo’shma Shtatlarni Arktikada xavfsizlikni kuchaytirishlariga ishontirishga harakat qilishdi va Mark Rutte payshanba kuni Reuters agentligiga ramka kelishuvi ham bu hissani talab qilishini aytdi.
“Biz buni juda tez uddalay olishimizga shubham yo’q. Albatta, men 2026 yilni xohlayman, hatto 2026 yil boshida ham yaxshi bo’lardi.”
Ivette Kuper payshanba kuni Buyuk Britaniya ilgari surayotgan g’oyalardan biri Arktika observatoriyasini tashkil etish bo’lganini aytdi, bu “NATO o’zining Arktika observatoriyasi bilan olib borgan yondashuvga juda o’xshash” missiyasi Boltiq dengizida muhim dengiz osti kabellari uzilganidan keyin kemalar nazoratini kuchaytirish.
“Egalik” dan boshqa kelishuv Prezident Trampga yoqadimi?
Qo’shma Shtatlar Grenlandiyada Ikkinchi jahon urushidan beri harbiy mavjud.
1951-yilda Daniya bilan tuzilgan shartnomaga ko‘ra, Qo‘shma Shtatlar Grenlandiyaga xohlagancha qo‘shin olib kirishi mumkin. 100 dan ortiq harbiy xizmatchilar hududning shimoli-g’arbiy burchagidagi Pitufik bazasida joylashgan. Natijada, AQSh rasmiylarining aytishicha, kelishuv bo’yicha muzokaralar ushbu kelishuvni qayta ko’rib chiqishga qaratilishi mumkin.
Qo’shma Shtatlar ko’plab mamlakatlarda, jumladan Germaniyada harbiy bazalariga ega bo’lsa-da, ular suveren hududni tashkil etmaydi.
Prezident Tramp Grenlandiya uchun ijara yetarli emasligini ta’kidladi.
U ikki hafta oldin shunday degan edi: “Mamlakatlar mulk huquqiga ega bo’lishi kerak, lekin ular mulk huquqini himoya qilishlari shart emas, ular yer ijarasini himoya qilishlari shart emas. Biz esa Grenlandiyani himoya qilishimiz kerak bo’ladi”.
U orolni bosib olish uchun kuch ishlatish bilan tahdid qilgan edi, lekin Davosdagi yo’lni o’zgartirdi va NATO ittifoqchilariga yordam berish foydasiga bu tahdiddan voz kechdi.
NATO 1949 yilda bitta ittifoqchiga qilingan hujum barcha ittifoqchilarga qilingan hujum degan tamoyil asosida tuzilgan. Bu hujumlar tashqaridan kelishini maqsad qilgan va Daniya harbiy zarbalar Qo’shma Shtatlar asosiy hamkori bo’lgan transatlantik ittifoqqa barham berishini aniq aytgan edi.
Shimoliy Atlantika Shartnomasi Tashkiloti (NATO) bosh kotibi doimiy ravishda prezident Trampni maqtagan va bir paytlar uni “ota” deb atagani uchun tanqid qilingan.
“Donald Trampning so’zlariga har doim ishonishingiz mumkin. Shuning uchun men uni borligidan juda xursandmiz, deb o’ylayman”, dedi Rutte payshanba kuni.
Daniya bosh vaziri Trampning bayonotidan oldin va keyin Rutte bilan doimiy aloqada ekanligini aytdi. Ammo Daniyaning fikri bo’lsa ham, Trampning yaqinda qulashiga nima sabab bo’lganligi aniq emas.
Nima uchun Tramp Grenlandiyani xohlaydi?
Tramp birinchi marta prezidentlikka kelganidan beri Daniyadan Grenlandiyani sotib olishga harakat qilmoqda, biroq u buni amalga oshirgan yagona AQSh prezidenti emas.
Prezident Tramp AQSh Grenlandiyani Rossiya va Xitoyning ehtimoliy hujumlaridan himoya qilish uchun kerakligini aytdi.
U, shuningdek, Grenlandiya Qo’shma Shtatlarni raketa hujumlaridan himoya qilish uchun Oltin gumbaz mudofaa tizimini qurish rejasida muhim ahamiyatga ega ekanligini va Yevropa ittifoqchilari bu harakatda yordam berishi mumkinligini aytdi.
Grenlandiyaning strategik joylashuviga qo’shimcha ravishda, Qo’shma Shtatlar orolning katta va asosan foydalanilmagan noyob yer minerallari zaxiralari haqida gapiradi, ularning aksariyati mobil telefonlar va elektr transport vositalari kabi texnologiyalar uchun zarurdir.
Prezident Tramp Qo‘shma Shtatlar Grenlandiya boyligi ortidan ketayotganini aytmadi, biroq Amerikaning orol ustidan nazorati “hammani juda yaxshi ahvolga solib qo‘yadi, ayniqsa, xavfsizlik va minerallar haqida gap ketganda” dedi.
“Bu abadiy shartnoma.”
Ross Atkins Prezident Trampning Davosdagi da’volari haqida gapiradi
Pokiston Bosh vaziri Shahboz Sharif Islomobod Yaqin Sharqdagi vaziyat boʻyicha “mazmunli va konstruktiv muhokamalar” oʻtkazishga tayyor ekanini aytdi.
Bu haqda bosh vazir ijtimoiy tarmoqda ma’lum qildi
Avvalroq Tashqi ishlar vazirligi OAVni mish-mishlardan tiyilib, AQSh va Eron rasmiylarining Yaqin Sharq mojarosi fonida Islomobodda uchrashishi mumkinligi haqidagi xabarlarga javoban rasmiy bayonotni kutishga chaqirgan edi.
23 mart kuni AQSh prezidenti Donald Tramp Eron bilan muzokaralar olib borilishini eʼlon qildi va shundan soʻng Eron energetika obʼyektlariga hujumlarni besh kunga toʻxtatdi.
Uning so‘zlariga ko‘ra, maxsus elchi Stiv Uitkoff va tadbirkor Jared Kushner “Erondagi eng muhim odamlar” bilan uchrashgan. Biroq Tehron Vashington bilan aloqalarini rad etdi. Axios, AQSh rasmiylariga tayanib, so’nggi kunlarda Turkiya, Misr va Pokiston vositachilik qilganini xabar qildi.
Express Tribune nashri Islomobod AQSh delegatsiyasi ishtirokidagi muzokaralar uchun potentsial joy sifatida ko‘rib chiqilayotganini xabar qildi.
Shveytsariya Eronga qarshi urush munosabati bilan AQShga qurol eksport qilishni taqiqladi. Bu holat davlatning betarafligi tamoyili bilan izohlanadi.
“Ushbu mojaro vaqtida Eron bilan harbiy mojaroda ishtirok etayotgan mamlakatlarga oʻq-dorilarni eksport qilishga ruxsat berilmaydi”, — deyiladi Shveysariya hukumati bayonotida.
Bern rasmiylari AQSh va Isroil Eronga qarshi keng ko‘lamli urush boshlagan joriy yilning 28-fevralidan beri Vashingtonga qurol sotishga ruxsat bermayapti.
Joriy yilning 14 mart kuni Shveysariya hukumati Eronga yo‘l olgan Amerikaning ikkita razvedkachi samolyotining o‘z havo hududi uzra uchib o‘tishini to‘sib qo‘ydi.
1996 yilda qabul qilingan Shveytsariya federal qonuni inson huquqlari va betaraflik tamoyillariga asoslangan harbiy texnika va texnologiyalarni import qilish, eksport qilish va tashish uchun litsenziyalarni talab qiladi.
Ushbu standartga ko’ra, Isroil so’nggi yillarda harbiy texnikani eksport qilish uchun litsenziyadan mahrum qilingan. Bu tartib Eronning o’ziga ham tegishli.
Qo’shma Shtatlarga qarshi qurol embargosi maxsus ekspertlar qo’mitasi tomonidan nazorat qilinadi.
Tahlillarga ko‘ra, Vashington Bernning ikkinchi yirik qurol importchisi hisoblanadi. 2025 yilda Qo’shma Shtatlar Shveytsariyadan taxminan 120 million dollarlik qurol sotib oldi.
Shveytsariya 2003-yilda AQSh Iroqqa bostirib kirganida oʻz havo hududidan foydalanish va qurol-yarogʻ sotishni taqiqlagan edi.
Tahlilchi Gailatoja Gafarxoʻja Oʻgʻlining aytishicha, “Shveytsariyaning qarori Vashington uchun kutilmagan zarba boʻlishi mumkin, chunki Shveytsariya harbiy sanoati AQShning baʼzi mudofaa tizimlari uchun muhim komponentlar yetkazib beruvchi hisoblanadi. Bu harakat Bernning xalqaro maydonda “xolis hakam” sifatidagi mavqeini saqlab qolish va mojaro ishtirokchisi boʻlmaslik istagini yana bir bor tasdiqlaydi.
G’arb davlatlari tomonidan AQShga qarshi qurol embargosi joriy etilishi Oq uy uchun katta ramziy zarba hisoblanadi. Chunki bu Vashingtonning Tehronga qarshi urushini hatto eng yaqin ittifoqchilari ham tan olmasligining yana bir isbotidir.
AQSh va Isroil Eronga qarshi urush boshlagan 28-fevraldan beri jahon energetika bozorlarida narxlar keskin oshgan. Vashington va Tel-Aviv Eronga qarshi hujumlar uyushtirdi va mamlakat oliy rahbari Ali Xomanaiy va ko’plab harbiy qo’mondonlarni o’ldirdi, ammo Fors davlati kutilgandek osonlik bilan taslim bo’lmadi.
Pentagon Kongressdan Eronga qarshi harbiy amaliyotlarni davom ettirish uchun 200 milliard dollardan ortiq mablagʻ ajratishni soʻramoqda.
Prezident Tramp bir tomondan jahon energetika bozoridagi narxlarning oshishi, ikkinchi tomondan Amerika jamoatchiligi va isyonchi kuchlarning bosimi tufayli yakuniy maqsadga erishilmagan bo‘lsa-da, urushdan chiqish yo‘lini qidirayotgani aytiladi.
Qolaversa, Eron bilan urush Qo’shma Shtatlar xalqaro maydonda asosan yakkalanib qolganini ko’rsatdi. Buni prezident Tramp va Oq uy rasmiylarining asabiy bayonotlari ham tasdiqlaydi.
Avval xabar qilinganidek, prezident Tramp kecha NATO davlatlarini Eron bilan bog‘liq mojaroda faol ishtirok etmayotgani uchun qattiq tanqid qilib, ularni “ayyor” deb atadi.
Aslida prezident Tramp avvalroq NATO davlatlaridan Hormuz boʻgʻozi orqali neft va gaz eksportini tiklashda yordam soʻragan edi.
Ammo AQShning Britaniya va Fransiya kabi ittifoqchilari ehtiyotkorligicha qolmoqda. Yaponiya va Avstraliya Xurmuzga harbiy kemalar jo‘natish niyatida emasligini ma’lum qilgan.
Financial Times gazetasi Eron tarixidagi eng katta banknot bo‘lgan 10 million rial muomalada ekanligini ma’lum qildi.
Bu orqali hukumat o‘sib borayotgan inflyatsiyani jilovlashga va naqd pulga bo‘lgan ehtiyojni qondirishga harakat qilmoqda.
Shu haftadan boshlab banklar taxminan 7 dollarlik yangi 10 million rial banknotlarni tarqatishni boshladilar. Eronliklar elektron tizim buzilishidan qo‘rqib, bankomatlar oldida navbatga turishdi. Natijada, banknotalar tezda yo’q bo’lib ketdi.
Yangi pushti banknotning old tomonida IX asrda qurilgan Yazdning Jome masjidi, orqa tomonida esa 2500 yillik Bam qal’asi tasvirlangan.
Bu qadam Eron iqtisodiyotining urushdan keyingi og‘ir ahvoliga yana bir dalildir. 19-fevralda yakunlangan oyda inflyatsiya 47,5 foizni tashkil etdi.
Dunyodan
Qo‘shma Shtatlar “yadroviy tahdid” tug‘dirishi mumkin bo‘lgan davlatlar ro‘yxatini e’lon qildi.
Qo’shma Shtatlar Rossiya, Xitoy, Eron, Shimoliy Koreya va Pokistonni AQShga yadroviy qurol bilan hujum qilishga qodir davlatlar ro’yxatiga kiritadi. Bu maʼlumotlar AQSh hukumati razvedka hamjamiyatining yillik hisobotida keltirilgan.
“Xitoy, Rossiya, Shimoliy Koreya, Eron va Pokiston yadroviy va oddiy kallaklarga ega boʻlgan turli xil yangi, ilgʻor va anʼanaviy raketa uchirish tizimlarini tadqiq qilmoqda va ishlab chiqmoqda”, — deyiladi hisobotda. Razvedka idoralari taxminiga ko‘ra, 2035-yilga borib AQShga 16 mingdan ortiq raketa tahdid soladi, bugungi kunda ularning soni 3000 dan oshdi.
Shimoliy Koreya butun AQSh hududiga zarba bera oladigan qit’alararo ballistik raketani muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazdi. Hujjatda, shuningdek, Xitoy, Eron, Shimoliy Koreya, Pokiston va Rossiya “AQShga tahdid solishi mumkin bo‘lgan ilg‘or raketalarga ustuvor ahamiyat berishda” davom etishi aytiladi.
Bunga javoban razvedka idoralari Rossiyani “Arktikadagi asosiy muammo” deb atadi. Hujjatda aytilishicha, Rossiya kuchlar muvozanati uchun kengroq global raqobatning bir qismi sifatida mintaqadagi o‘z manfaatlarini ilgari surishga intiladi.
Hisobotga ko‘ra, Xitoy Arktikadagi strategik va iqtisodiy manfaatlarini, birinchi navbatda, Rossiya bilan munosabatlari orqali ilgari surish uchun ancha cheklangan sa’y-harakatlarni amalga oshirgan.
AQSh prezidenti Donald Tramp AQSh milliy xavfsizligini ta’minlash uchun Grenlandiyaga muhtojligini aytdi. Aks holda, u orol Rossiya yoki Xitoy tomonidan nazorat qilinishini ta’kidladi.
BBC tahliliga ko‘ra, Eronning Yaqin Sharqdagi AQSh harbiy bazalariga hujumlari dastlabki 14 kun ichida taxminan 800 million dollar zarar keltirgan.
Xabarda aytilishicha, ko‘p zarar Eronning jangovar harakatlarning birinchi haftasida amalga oshirgan javob hujumlari tufayli yetkazilgan. Bu nishonlarga AQShning Yuqori balandlikdagi hududdan mudofaa tizimi (THAAD) va Iordaniya havo bazasi AN/TPY-2 radar tizimi kiritilgan. Tahlillarga ko’ra, ikkinchisining qiymati taxminan 485 million dollarga baholanmoqda. Bundan tashqari, Eron hujumlari AQShning Yaqin Sharqdagi harbiy bazalaridagi binolar va infratuzilmalarga qo‘shimcha 310 million dollar zarar yetkazdi, deya xabar beradi BBC.
Sun’iy yo’ldosh tasvirlari tahlili shuni ko’rsatadiki, Eron ham kamida uchta AQSh havo bazasiga bir necha bor hujum qilgan: Quvaytdagi Ali al-Salim, Qatardagi al-Udeid va Saudiya Arabistonidagi shahzoda Sulton. BBCning xabar berishicha, bu takroriy hujumlar Eron muhim ob’ektlarga hujum qilish niyatida ekanligini ko’rsatadi.
Senatorlar bilan bo‘lib o‘tgan shaxsiy konferensiyada Pentagon rasmiylari AQSh urushning dastlabki olti kunida kamida 11,3 milliard dollar sarflaganini ma’lum qildi, deb xabar berdi ABC News. The Washington Post gazetasining yozishicha, Pentagon harbiy amaliyotning dastlabki ikki kunida o‘q-dorilarga 5,6 milliard dollar sarflagan.
Toshkent viloyatida chiqindi tariflari oshadi
“Bu psevdomutaxassislarning marketing nayrangi”: instagramdagi “psixologlar” haqida
John Deere O’zbekistonda mashina ishlab chiqarishni yo’lga qo’yishni ko’rib chiqmoqda
-
Jamiyat5 days agoToshkentda bayram kunlari jamoat transporti uchun maxsus jadval joriy etildi
-
Jamiyat5 days agoChilonzorda Al-Xorazmiy ko‘chasining bir qismi yopiladi
-
Siyosat2 days agoIslom bank ishi anʼanaviy foizlarga asoslangan modellardan nimasi bilan farq qiladi?
-
Siyosat4 days ago
O‘zbekiston va Turkmaniston yetakchilari bir-birlarini tabrikladilar
-
Jamiyat5 days agoCoca-Cola O‘zbekistonda Ramazon oyida bir qator xayriya tashabbuslarini amalga oshirdi
-
Jamiyat4 days agoImom Buxoriy masjid-majmuasida ilk hayit namozi o‘qildi (foto)
-
Dunyodan4 days ago
2026 yilgi Oskar sovrindorlari e’lon qilindi
-
Turk dunyosi4 days agoTurk kurdlari Navro’z bayramida qatnashadilar