Dunyodan
Prezident Trampning tarif tahdidiga Yevropa qanday javob berishi mumkin?
Darvail Jordan
Teo Reggetando
Jonatan Jozefs, BBC Business News
Getty Images
Yevropa Ittifoqi prezidenti Ursula fon der Leyen o‘tgan yili Donald Tramp bilan shartnoma imzolagan edi.
Donald Tramp shanba kuni Yevropaning sakkizta davlati Grenlandiyani sotib olish rejasini qo‘llab-quvvatlamasa, ularga tariflar joriy etish bilan tahdid qilganida hayratda qoldi.
AQSh prezidenti 1 fevraldan AQShga import qilinadigan tovarlarga 10 foizlik boj joriy etilishini, kelishuvga erishilmasa, yozdan boshlab 25 foizga oshishini ma’lum qildi. Ushbu bojlar mavjud soliqlarga qo’shimcha bo’ladimi yoki yo’qmi noma’lum.
Buyuk Britaniya, Daniya, Norvegiya, Shvetsiya, Niderlandiya va Finlyandiya kabi sakkiz davlatdan iborat Fransiya va Germaniya, agar prezident Tramp soliqlarni oshirishga urinsa, Yevropa Ittifoqi harakat qilishga tayyor bo‘lishi kerakligini aytdi.
Ammo Yevropa Qo’shma Shtatlarga qarshi qanday imkoniyatlarga ega?
Yevropa tariflar bilan kurasha oladimi?
Olti oydan kamroq vaqt oldin Qo’shma Shtatlar va Evropa Ittifoqi transatlantik savdoni barqarorlashtirish va biznes va iste’molchilar uchun ishonchni ta’minlashga qaratilgan kelishuvga kelishib oldilar.
Yevropa Komissiyasi prezidenti Ursula fon der Leyen prezident Trampning Shotlandiyadagi golf maydonidan Yevropa Ittifoqi AQShga sotadigan barcha tovarlarga 15 foizlik boj bilan qaytdi, bu AQSh tahdid qilgan 30 foizdan ancha yaxshi.
Bu jarayonda Bryussel AQSh bilan kelishuvga erishilmasa, kuchga kiradigan bir qator tariflarni ham tayyorladi.
Bunga chorva mollaridan tortib samolyot qismlarigacha, viskigacha bo’lgan tariflar kiradi va AQSh tomonidan Yevropa Ittifoqiga sotilgan jami 93 milliard yevro (80 milliard funt sterling, 108 milliard dollar) tovarni tashkil etadi.
Yuqori darajadagi kelishuv tafsilotlar ishlab chiqilayotganda ushbu soliqlar to’xtatilishini anglatadi va Yevropa Parlamenti kelgusi hafta YI-AQSh savdo bitimini ratifikatsiya qilishi kerak edi.
Ammo Tramp tahdididan bir necha soat o‘tgach, yetakchi nemis qonunchisi Manfred Veber “hozirgi bosqichda ma’qullash imkonsiz” ekanini aytdi.
Yevropa Ittifoqi o‘tgan yilgi kelishuvni imzolamasa yoki moratoriyni uzaytirmasa, milliardlab yevrolik Amerika tovarlariga bojlar 7 fevraldan kuchga kiradi.
Bu AQSh eksportchilaridan Yevropaga janob Trampga nisbatan siyosiy qarama-qarshilikni keltirib chiqarishi xavfi mavjud.
Uning Evropa Ittifoqining barcha mamlakatlariga emas, balki ba’zilariga tariflar joriy qilish tahdidiga kelsak, Evropa Komissiyasi buni texnik jihatdan mumkin, ammo tovarlar AQShga eksport qilinishidan oldin Evropa Ittifoqi chegaralarini necha marta kesib o’tishi kerakligini hisobga olsak, amalga oshirish juda qiyin bo’lishini aytdi.
Yevrokomissiya matbuot kotibi Olof Gil Bryussel “Yevropa Ittifoqining iqtisodiy manfaatlarini himoya qilish uchun zarur bo’lgan hamma narsani qilishini” aytdi, biroq tariflar oxir-oqibatda Atlantika okeanining ikkala tomonidagi biznes va iste’molchilarga zarar etkazishini aytdi.
Evropa Ittifoqining “savdo bazukasi” nima?
Rasmiy ravishda Majburlashga qarshi vositalar (ACI) deb nomlanuvchi “savdo bazukasi” Yevropa Ittifoqiga Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan davlatlarning iqtisodiy shantajiga qarshi turish imkonini beruvchi qonundir.
Agar ular Yevropa Ittifoqi yoki unga a’zo davlatlarga o‘z xohish-irodasini yuklamoqchi bo‘lsa, oqibatlari juda og‘ir bo‘lishi mumkin.
Xususan, u Yevropa Ittifoqi yoki unga aʼzo davlatlarning “qonuniy va suveren tanlovlariga” aralashish deb hisoblangan mamlakatlar tomonidan savdo va investitsiya choralariga qaratilgan.
Ushbu javob savdo bo’yicha keng ko’lamli chora-tadbirlarni o’z ichiga olishi mumkin, jumladan tariflar, import va eksport cheklovlari, xizmatlar savdosiga cheklovlar, bank va kapital bozorlariga kirishni cheklash.
Oxir oqibat, bu Yevropa Ittifoqiga mavjud xalqaro shartnomalarni e’tiborsiz qoldirish va yagona bozorning katta qismlariga kirishni to’xtatish imkonini beradi.
Ammo bu yadroviy variant.
Bazukaning asl maqsadi boshqa mamlakatlarni muzokara stoliga kelishga majburlashdir. Bu oxirgi chora sifatida ko’riladi, chunki uning joriy etilishi EIda jiddiy iqtisodiy zarar keltirishi mumkin.
Bu ham tez tuzatish emas.
Amaldagi qoidalarga ko‘ra, Yevrokomissiya majburlash haqidagi ayblovlarni tekshirish uchun to‘rt oygacha vaqt sarflashi mumkin. Ishtirokchi davlatlar bilan muzokaralar olib borish va qasos olish haqidagi ayblovlar bor-yo‘qligini aniqlash uchun yana olti oy kerak bo‘lishi mumkin.
Keyin Yevropa Ittifoqiga a’zo davlatlar harakatni tasdiqlash uchun 10 haftagacha vaqt oladi.
Shunday qilib, agar qo’mita hozir tetikni bosgan bo’lsa ham, bazuka haqiqatan ham yong’in boshlanishidan bir yil oldin bo’lishi mumkin.
Angliya-chi?
Bosh vazir Keir Starmer dushanba kuni qilgan chiqishida prezident Tramp bilan savdo urushidan qochishni istayotganini va Amerika Qo’shma Shtatlariga qarshi zudlik bilan javob bojlarini ko’proq yoki kamroq rad etdi.
Ser Keyr, Tramp savdo soliqlari tahdididan “shu tarzda ittifoqchilarimizga qarshi” foydalanmasligi kerakligini aytdi, biroq “bojlar urushi hech kimning manfaatiga mos emas”ligini qoʻshimcha qildi.
U qo’shimcha qildi: “Biz hali u erda emasmiz. Shuning uchun mening asosiy e’tiborim bu bosqichga etib bormasligimizga ishonch hosil qilishdir.”
Agar Buyuk Britaniya, Evropa Ittifoqi va AQSh Grenlandiya bo’yicha kelishuvga erisha olmasa, hukumatlar uchun boshqa yo’llar mavjud.
Masalan, Buyuk Britaniya raqamli xizmatlar solig’ini oshirishi mumkin, bu mamlakatning eng yirik texnologiya kompaniyalari, jumladan Amazon, Instagram, WhatsApp va Facebook operatori Metaga ta’sir qilishi mumkin.
Joriy soliq stavkasi 2% ni tashkil etadi va global aylanmasi 500 million funt sterlingni tashkil etuvchi va Buyuk Britaniyadagi aylanmasi 25 million funt sterling bo’lgan texnologiya giganti uchun qo’llaniladi.
Ammo bu bosqichda ko‘p narsa, jumladan, Prezident Trampning ba’zi tariflarining qonuniyligi ham noma’lumligicha qolmoqda.
AQSh Oliy sudi prezident xalqaro favqulodda iqtisodiy vakolatlar to‘g‘risidagi qonundan soliq joriy etish orqali o‘z vakolatlarini oshirib yuborganmi yoki yo‘qmi, degan xulosaga kelishi kerak.
Bunga prezident Tramp tomonidan o‘tgan yili joriy etilgan “qasos” deb ataluvchi tariflar kiradi, unga ko‘ra, turli Britaniya mahsulotlarini import qiluvchi amerikalik kompaniyalar Qo‘shma Shtatlarga kelganlarida 10% soliq to‘lashlari kerak.