Iqtisodiyot
O‘zbekistonda benzin narxi jahondagi neft bahosiga qanchalik bog‘liq?
O‘zbekistonda neft qazib olish va qayta ishlash quvvatlari mavjud bo‘lsa-da, ichki ehtiyojni to‘liq qoplash uchun importga bog‘liqlik yilda yilga oshib boryapti. Xususan, 2026 yilning yanvar-fevral oylarida qariyb 166 mln dollarlik 279 mln litr benzin import qilingan. Bu 2025 yilning mos davriga nisbatan miqdor jihatdan 2 barobarga, qiymat jihatdan esa 2,1 barobarga ko‘p. Oxirgi oylarda ichki talabning qariyb teng yarmi tashqaridan olib kirilayotgan benzin hisobiga qondirilyapti.
Joriy haftadagi birja savdolari boshlanishi bilan jahon energetika bozorida kuchli tebranish kuzatildi. Yaqin Sharqdagi vaziyatning keskinlashishi fonida neft narxi 2022 yildan beri ilk bor bir barrel uchun 100 dollardan oshdi. Keskin o‘sishning asosiy omillari nimalardan iborat va bu O‘zbekiston ichki bozoriga qanday ta’sir qiladi?
Nega neft narxi keskin oshdi?
O‘tgan dam olish kunlari Yaqin Sharqdagi vaziyat yana keskinlashdi. Isroil Erondagi yonilg‘i saqlash omborlari bo‘ylab zarbalar yo‘lladi. Eng kamida beshta energetika obekti hujumga uchragan. Ijtimoiy tarmoqlarda Tehron va atrofdagi hududlarda boshlangan yirik yong‘inlar videolari tarqaldi. Bunga javoban Eron ham Bahrayndagi neftni qayta ishlash zavodiga hujum qildi. Kuvayt milliy neft kompaniyasi javob zarbalari fonida ehtiyot chorasi sifatida qazib olish hajmini qisqartirganini e’lon qildi.
Global neft tanqisligi haqidagi xavotirlar o‘tgan hafta oxirida Qatar energetika vazirining bayonotidan so‘ng kuchaygandi. U agar urush to‘xtamasa, Fors ko‘rfazi davlatlaridagi barcha energiya eksportchilari bir necha hafta ichida qazib olishni to‘xtatishga majbur bo‘lishi mumkinligini aytgandi. Bunday holatda neft narxi bir barrel uchun 150-200 dollargacha ko‘tarilish ehtimoli bor.
Shuningdek, Eron dunyodagi asosiy neft ta’minoti yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan Ho‘rmuz bo‘g‘ozini amalda yopdi. Taqiq barcha kemalarga, jumladan, tijorat kemalari va neft tankerlariga ta’sir qildi. Strategik yo‘lakda trafik deyarli to‘xtagan, kemalarning bir qismi raketa zarbalariga uchradi. Jahon neftining qariyb 20 foizi aynan ushbu bo‘g‘oz orqali o‘tadi. Bu esa jahon bozorida taklifni qisqartirib, narxlarning keskin ko‘tarilishiga olib kelyapti. Saudiya Arabistoni, BAA va Kuvaytdagi neft omborlari deyarli to‘lib ketgan. Bu esa agar xom neft Ho‘rmuz bo‘g‘ozi orqali eksport qilinmasa, yirik neft konlarini vaqtincha yopishga to‘g‘ri kelishi mumkinligini anglatadi.
Bundan tashqari, geosiyosiy xavf ortgan paytda investorlar energiya resurslarini “xavfsiz aktiv” sifatida sotib olishga harakat qiladi. Natijada fyuchers bozorida talab keskin oshadi va bu ham narxlarni yuqoriga ko‘taradi.
Benzin importiga qaramlik
O‘zbekistonda neft qazib olish va qayta ishlash quvvatlari mavjud bo‘lsa-da, ichki ehtiyojni to‘liq qoplash uchun importga bog‘liqlik yilda yilga oshib boryapti. Bojxona qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026 yilning yanvar-fevral oylarida qariyb 166 mln dollarlik 279 mln litr benzin import qilingan. Bu 2025 yilning mos davriga nisbatan miqdor jihatdan 2 barobarga, qiymat jihatdan esa 2,1 barobarga ko‘p. Oxirgi oylarda ichki talabning qariyb teng yarmi tashqaridan olib kirilayotgan benzin hisobiga qondirilyapti.
O‘z navbatida ichki ishlab chiqarish hajmi ham oxirgi 2 yilda sezilarli darajada kamaydi. Masalan, 2023 yilda 1 mln 333 ming tonna benzin ishlab chiqarilgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2025 yilda 1 mln 200 ming tonnagacha yoki 10 foizga qisqargan.
O‘zbekiston xom neft hamda benzin mahsulotlarini asosan Rossiyadan import qiladi. Jahon bozorida neft qimmatlashganda, eksportyor davlatlar narxlarni oshiradi. Natijada, mamlakatdagi yonilg‘i quyish shoxobchalariga kirib kelayotgan benzinning tannarxi avtomatik ravishda ko‘tariladi va bu chakana narxlarda ham aks etishi mumkin. O‘zbekistonda avtomobil benzini chakana narxlarini davlat tomonidan tartibga solish bekor qilingan. Narxlar bozordagi erkin talab va taklif qonuniyati natijasida shakllanishi ko‘zda tutilgan. Xususan, Makroiqtisodiy va hududiy tadqiqotlar instituti tahlillariga ko‘ra, 2022 yil yanvar-iyun oylarida global neft narxining 39,2 foizga oshishi birjada avtobenzin o‘rtacha ulgurji narxining 22,4 foizga ko‘tarilishiga olib kelgan. 2022 yil iyul-dekabr oylarida jahon bozorida neft narxining 33,2 foizga tushishi ulgurji narxlarning o‘rtacha 21,3 foizga arzonlashishiga sabab bo‘lgan. Bu esa ichki bozordagi benzin narxi global narxlarga sezuvchan ekanini ko‘rsatadi.
Alohida ta’kidlash lozimki, O‘zbekistonda benzin iste’molchilarga yetib borgunga qadar turli ko‘rinishlarda eng ko‘p soliq qo‘shiladigan tovarlardan biri hisoblanadi. Yuqori benzin narxi iqtisodiyot uchun juda ham xatarli. Chunki benzin narxi oshishi proporsional tarzda iste’molni kamaytirmaydi va barcha tovar va xizmatlar bahosiga bosim o‘tkazadi. Yonilg‘i energetika resurslari narxlari o‘sishi bilan birinchi navbatda oziq-ovqat, keyin xizmatlar narxlari qimmatlashishni boshlaydi.
Iqtisodiyot
Yaponiya, Janubiy Koreya va Saudiya Arabistoni Toshkentning yangi aeroportini qurish bo‘yicha bitim imzoladi
Shu kunlarda poytaxtda o‘tkazilayotgan Toshkent xalqaro investitsiya forumi doirasida «Uzbekistan Airports» AJ hamda tarkibiga «Sojitz Corporation» (Yaponiya) va «Incheon International Airport Corporation» (Koreya Respublikasi) kompaniyalari kiruvchi, «Vision Invest» (Saudiya Arabistoni) boshchiligidagi xalqaro konsorsium o‘rtasida Toshkentning yangi xalqaro aeroportini qurish va kelgusida undan foydalanish bo‘yicha davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risidagi bitim imzolandi.
Bitim imzolanishidan oldin keng ko‘lamli tayyorgarlik ishlari olib borildi. Xususan, xalqaro moliya institutlari talablariga muvofiq ekologik va ijtimoiy baholashlar o‘tkazildi, davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risidagi bitim ishlab chiqildi, muhandislik kommunikatsiyalarini ko‘chirish bo‘yicha loyiha hujjatlari tayyorlandi hamda bo‘lajak aeroport hududini hozirlash ishlari boshlab yuborildi.
«Ta’kidlash lozimki, aeroport loyihasi mamlakat prezidenti tashabbusi bilan Hukumat, Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda Transport vazirligi ko‘magida ishlab chiqilgan. Bugun barchamiz uni amalga oshirish yo‘lida muhim qadam qo‘ydik. Toshkentning yangi xalqaro aeroporti o‘nlab yillar davomida yo‘lovchi va yuk tashishning o‘sib borayotgan ehtiyojlarini qondira oladigan zamonaviy texnologik aviatsiya xabiga aylanadi. Yetakchi xalqaro kompaniyalar bilan hamkorlik tufayli biz nafaqat sarmoya, balki eng so‘nggi texnologiyalardan foydalangan holda dunyodagi eng yirik aeroport majmualarini loyihalash, qurish va boshqarish bo‘yicha noyob tajribaga ega bo‘lamiz. Ishonchim komilki, ushbu loyiha O‘zbekiston aviatsiya sanoatini rivojlantirishda yangi bosqich bo‘ladi va mamlakatimizning Markaziy Osiyodagi asosiy transport markazi sifatidagi mavqeini mustahkamlaydi», — dedi «Uzbekistan Airports» boshqaruvi raisi Javlonbek Umarxo‘jayev.
Eslatib o‘tamiz, Prezidentning 2025 yil 25 noyabrdagi 353-sonli qarori bilan qurilishi belgilangan poytaxtning yangi aeroporti Toshkent viloyatining O‘rta Chirchiq va Quyi Chirchiq tumanlari hududida, umumiy maydoni 1310 gektar bo‘lgan maydonda joylashadi.
Loyihaning birinchi bosqichida har birining uzunligi 4 km bo‘lgan ikkita uchish-qo‘nish yo‘lagi, 208 ming kvadrat metr maydonga ega yo‘lovchi terminali, havo kemalari uchun 98 ta to‘xtash joyi, yoqilg‘i quyish majmuasi va zamonaviy havo harakatini boshqarish dispetcherlik minorasi qurilishi ko‘zda tutilgan.
2030 yil oxirida foydalanishga topshirilishi mo‘ljallanayotgan aeroport yiliga 20 million yo‘lovchiga va 300 ming tonnagacha yuklarga xizmat ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Imzolangan bitimga ko‘ra, xususiy sheriklar konsorsiumi yo‘lovchi terminali va vokzal atrofi maydonini qurish hamda keyinchalik ekspluatatsiya qilishni o‘z zimmasiga oladi, davlat sherigi esa aerodrom majmuasini qurish va ekspluatatsiya qilishni ta’minlaydi.
Tasdiqlangan jadvalga muvofiq, joriy yilning iyun oyida muhandislik tarmoqlarini ko‘chirishni boshlash, hududni tayyorlashni yakunlash va bosqichma-bosqich qurilish ishlarini boshlash rejalashtirilgan.
2026 yilning yanvar–aprel oylarida O‘zbekistonning eksport hajmi qariyb 10 milliard AQSh dollarini tashkil etdi. Bu davrda mamlakat mahsulotlari eng ko‘p Rossiya, Xitoy va Afg‘onistonga eksport qilingan.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, hisobot davrida Rossiya 1,5 milliard dollarlik ko‘rsatkich bilan O‘zbekistonning eng yirik eksport hamkori bo‘lgan. Keyingi o‘rinlarni Xitoy (919,6 million dollar) va Afg‘oniston (643,7 million dollar) egallagan.
Shuningdek, Fransiya (498,6 million dollar), Qozog‘iston (425,5 million dollar), Turkiya (361,4 million dollar), Birlashgan Arab Amirliklari (265,5 million dollar), Qirg‘iziston (254,2 million dollar), Tojikiston (213,3 million dollar) va AQSh (122,5 million dollar) O‘zbekiston mahsulotlari eng ko‘p eksport qilingan davlatlar qatoridan joy olgan.
Mutaxassislar fikricha, eksport geografiyasining kengayishi tashqi savdo aloqalarining diversifikatsiya qilinishi va mahalliy mahsulotlarga bo‘lgan xalqaro talab ortib borayotganidan dalolat beradi.
O‘zbekistonda 2025-yil yakunlari bo‘yicha 313,9 trln so‘mlik qurilish ishlari bajarildi. Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, bu ko‘rsatkich 1991-yilga nisbatan 12,3 barobarga oshgan.
Statistikaga ko‘ra, 1991-yilda qurilish ishlari hajmi 6,2 mlrd rublni tashkil etgan. Keyingi yillarda ko‘rsatkich izchil o‘sib, 2000-yilda 388,4 mlrd so‘mga, 2010-yilda esa 8,2 trln so‘mdan oshgan.
Qurilish sohasidagi eng katta o‘sishlar so‘nggi o‘n yillikda kuzatildi. Jumladan, 2015-yilda bajarilgan qurilish ishlari hajmi 25,4 trln so‘m bo‘lgan bo‘lsa, 2020 yilga kelib bu raqam 88,1 trln so‘mga yetdi.
Keyingi yillarda ham yuqori o‘sish sur’atlari saqlanib qoldi. 2021-yilda qurilish ishlari hajmi 107,5 trln so‘mni, 2022-yilda 130,8 trln so‘mni tashkil qildi.
2023-yilda esa tarmoqda yangi bosqich kuzatilib, qurilish ishlari hajmi 222,9 trln so‘mga yetdi. 2024-yilda bu ko‘rsatkich 259,7 trln so‘mga oshdi.
2025-yilda qurilish ishlari hajmi dastlabki hisob-kitoblarga ko‘ra 313,9 trln so‘mni tashkil etdi. Bu bir yilning o‘zida qariyb 54 trln so‘mlik o‘sish qayd etilganini anglatadi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida Xorijiy investorlar kengashining navbatdagi yig‘ilishi boshlandi. Davlat rahbari yig‘ilishda investorlar bilan muloqot nafaqat maslahatlashuv maydoni, balki amaliy islohotlar mexanizmiga aylanganini ta’kidladi.
Prezident avvalo Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki prezidenti Odil Reno-Bassoga O‘zbekistondagi islohotlarni qo‘llab-quvvatlayotgani hamda kengash faoliyatiga samarali rahbarlik qilayotgani uchun minnatdorlik bildirdi. Shuningdek, xalqaro tashkilotlar va xorijiy kompaniyalar rahbarlariga ham alohida ehtirom izhor qilindi.
Ta’kidlanishicha, so‘nggi yillarda kengash oddiy maslahat mexanizmi emas, balki Yangi O‘zbekiston bilan jahon investitsiya hamjamiyati o‘rtasidagi ishonchli ko‘prikka aylangan. Bugun kengash mustaqil assotsiatsiya maqomiga ega bo‘lib, to‘laqonli institut sifatida faoliyat yuritmoqda.
O‘tgan bir yil davomida kengash ishtirokchilari soni 54 tadan 85 taga yetgan. Ular iqtisodiyotning 23 ta tarmog‘ini qamrab olgan holda ishchi guruhlar faoliyatida ishtirok etmoqda.
Shuningdek, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Osiyo taraqqiyot banki hamda Xalqaro moliya korporatsiyasi kengashning Ijroiya qo‘mitasi tarkibida faol ish olib bormoqda.
«E’tiborli tomoni, barcha a’zolarimizning kengashdagi faolligi tobora oshmoqda. Bu mazkur investitsiya platformasiga bo‘lgan yuksak ishonchning yaqqol dalilidir. Sizlar bilan o‘tgan yili ham uchrashib, ko‘p masalalarni muhokama qilgan edik. Avvalgi majlisda ilgari surilgan 21 ta tashabbus bo‘yicha aniq yechimlar qabul qilindi. Shuni alohida ta’kidlamoqchiman: investorlarning tashabbuslari davlat siyosatida o‘zining amaliy ifodasini topmoqda. Takliflarning salmoqli qismi asosida normativ-huquqiy hujjatlar takomillashtirildi», – dedi Prezident.
Davlat rahbari qayd etganidek, investorlar takliflari asosida Soliq kodeksiga qulay o‘zgartishlar kiritildi. Kompaniyalar o‘rtasidagi ichki qarz bitimlari moliyaviy nazoratdan chiqarildi, asosiy vositalarni tezlashtirilgan tartibda amortizatsiya qilish huquqi berildi.
Shuningdek, xalqaro standartlar asosida hisobot yurituvchi xorijiy kompaniyalar uchun qator majburiy talablar bekor qilindi. «Muqobil investitsiya jamg‘armalari to‘g‘risida»gi qonun loyihasi ishlab chiqildi, mas’uliyatli biznes yuritish standartlarini joriy etish hamda 16 ta texnik reglamentni xalqaro me’yorlarga moslashtirish dasturi tayyorlandi.
Prezidentning ta’kidlashicha, O‘zbekiston xorijiy investorlar uchun teng va adolatli sharoitlarni ta’minlash bo‘yicha xalqaro majburiyatlarni qabul qilish yo‘lida ham yangi qadamlarni tashlamoqda.
Jahon banki O‘zbekistonda «Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturining ikkinchi bosqichini amalga oshirish uchun 150 million dollarlik imtiyozli moliyalashtirishni ma’qulladi.
Loyiha doirasida Andijon, Farg‘ona, Namangan, Jizzax, Sirdaryo va Toshkent viloyatlaridagi 296 ta olis mahallada infratuzilmani yaxshilash ishlari amalga oshiriladi.
Dasturning umumiy qiymati 340 million dollarni tashkil etadi. Mablag‘lar Jahon banki, Osiyo infratuzilmaviy investitsiyalar banki va O‘zbekiston hukumati tomonidan moliyalashtiriladi.
2031-yilgacha yo‘llar, ichimlik suvi, elektr ta’minoti va boshqa ijtimoiy xizmatlarni yaxshilash orqali qariyb 1,2 million nafar qishloq aholisi manfaatdor bo‘lishi kutilmoqda.
Shuningdek, 15 ta pilot mahallada biznesni rivojlantirish markazlari tashkil etiladi. Loyiha doirasida 1,5 mingta to‘g‘ridan-to‘g‘ri ish o‘rni yaratilishi, boshqa dasturlar bilan birgalikda esa 25 mingga yaqin yangi ish o‘rni paydo bo‘lishi rejalashtirilgan.
Bo‘stonliqda kanalga tushib ketgan ikki boladan birining jasadi topildi
Germaniya prezidenti rafiqasi bilan Toshkentga keldi (foto)
Toshkent viloyatida avtoqismlar do‘konida yong‘in chiqdi
-
Jamiyat3 days agoAbdulla Qodiriy ko‘chasida haydovchilar uchun yangi qayrilish joyi tashkil etildi
-
Iqtisodiyot4 days ago
Toshkentda YIBning mintaqaviy vakolatxonasi ochildi
-
Iqtisodiyot3 days agoUch karra yer solig‘ining bekor qilinishi: pullar qanday qaytariladi?
-
Dunyodan4 days agoEron yadro quroliga ega boʻlmaslikka rozi: Prezident Tramp
-
Siyosat4 days ago
O‘zbekistonda AQSh bilan yirik investitsiya loyihalari amaliy bosqichga o‘tadi
-
Dunyodan2 days agoEron Hormuz boʻgʻozi yopilganini eʼlon qildi
-
Siyosat4 days ago
O‘zbekiston va Albaniya birinchi xonimlari uchrashdi
-
Sport4 days agoJCh-26. O‘zbekiston mag‘lubiyat bilan boshladi