ANKARA, Turkiya (AP) – AQSh prezidenti Donald Tramp va uning NATOdagi vatandoshlari seshanba kuni Turkiyada ikki kunlik sammit uchun yig’ilishmoqda. Sammit NATO tarixida burilish nuqtasi bo‘ldi, chunki Qo‘shma Shtatlar Yevropadagi an’anaviy xavfsizlik rolidan chekinmoqda.

Anqaradagi muzokaralar oldidan Shimoliy Atlantika Shartnomasi Tashkilotiga (NATO) aʼzo boʻlgan baʼzi davlatlar AQSh harbiylarining Eronga hujum qilish uchun bazalardan foydalanishiga ruxsat bermasliklarini bildirganidan soʻng, prezident Tramp “sodiqlik”ni taʼkidladi. U Yevropaning yirik aʼzo davlatlari – Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Italiya va Ispaniyani tanqid qilish uchun alohida taʼkidladi.

NATO sammiti dunyodagi eng yirik harbiy alyansning 32 a’zosi bir-birining xavfsizligiga qat’iy sadoqatini ta’kidlaydigan juda ramziy lahzadir. Ammo bu yil transatlantik aloqalar juda zaif ko’rindi.

Shunga qaramay, konferentsiya kuchliroq NATOda kuchliroq Yevropa mavzusi atrofida tashkil etilgan. Trump ma’muriyati “NATO 3.0” ni qayta ishga tushirishga chaqirdi va kelgusi ikki kun ichida bu aslida nimani anglatishi haqida ko’proq aniqlik kutilmoqda.

Joy: Prezident saroyi

Prezident Rajab Toyyib Erdo’g’an Turkiya poytaxti Anqaraning g’arbiy chekkasida joylashgan keng Bestepe prezidentlik saroyida sammitga mezbonlik qilmoqda. Qadimgi harbiy aerodromdan aylantirilgan yangi aeroport NATO yetakchilarini qabul qilish uchun maxsus foydalanishga topshirildi.

Xavfsizlik yuqori bo’ladi. Havo hujumidan mudofaa kuchlari shay holatda bo‘ladi va o‘n minglab politsiyachilar navbatchilik qiladi. Mahallalar transport harakati uchun yopilgan va yo‘l tirbandligini yumshatish uchun ba’zi davlat xizmatchilariga ta’til berilgan. Jamoat joylarida yig’ilishlar taqiqlanadi.

Turkiya Jurnalistlar Uyushmasi maʼlum qilishicha, sammit arafasida oʻtkazilgan xavfsizlik tekshiruvi chogʻida oʻndan ortiq odam, jumladan ikki jurnalist hibsga olingan.

Seshanba oqshomida Prezident Erdog’an o’zining “qishki bog’ida” kechki ovqat beradi. Yaponiya, Janubiy Koreya, Avstraliya va Yangi Zelandiya hukumati vakillari NATO hamkorlariga qoʻshilishdi. Unda Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy ham ishtirok etishi rejalashtirilgan.

Kechki ovqatda tashqi ishlar vazirlari NATO Ukraina kengashi yig’ilishiga mezbonlik qiladi va alyans mudofaa vazirlari Hind-Tinch okeani mamlakatlari bilan uchrashadi. Ko‘rfaz arab davlatlari rasmiylari bilan ham alohida uchrashuvlar bo‘lib o‘tadi va Tramp Suriya prezidenti Ahmad al-Shara bilan gaplashishi rejalashtirilgan.

Chorshanba kuni ertalab faqat NATO yetakchilari yagona ishchi uchrashuv o‘tkazadi. Yig‘ilishdan so‘ng yig‘ilish yakunlarini sarhisob qilgan holda qisqa bayonot e’lon qilamiz.

Mudofaa xarajatlari, sanoatni qayta tiklash, Ukrainani qo’llab-quvvatlash

Rasmiy kun tartibining boshida mudofaa xarajatlari turibdi, bu NATOda uzoq vaqtdan beri davom etayotgan muammo bo’lib, Qo’shma Shtatlar ittifoqchilarni ko’proq ishlar qilishga undamoqda. Sammit oldidan NATO Bosh kotibi Mark Rutte Yevropa ittifoqchilari va Kanada 2025-yilda yillik xarajatlarni 20 foizga oshirishini taʼkidladi.

Oxirgi sammitda yalpi ichki mahsulot (YaIM) asosida Qo’shma Shtatlarga mos keladigan sarmoyalarni ko’paytirishga rozi bo’lganiga qaramay, bu Tramp ma’muriyatini qondirish uchun etarli bo’lishi dargumon. AQShning 2026 yilgi harbiy byudjeti 901 milliard dollar (yalpi ichki mahsulotning (YaIM) taxminan 3,3 foizi) etib belgilandi.

NATO, shuningdek, milliy xazinadan tushgan milliardlab dollarlarni zamonaviy urushga moslashtirilgan yangi harbiy texnikaga qanday aylantirayotganini ta’kidlamoqchi. Sammit tashkilot uchun yangi harbiy loyihalarni namoyish qilish uchun imkoniyat bo’ladi.

Morning Wire-ga ro’yxatdan o’ting: Bizning flagman axborot byulletenimiz kunning eng katta sarlavhalarini ajratadi.

Seshanba kuni mudofaa sanoati forumi bo’lib o’tadi, unda ittifoqchilar qurol ishlab chiqarish va yangi texnologiyalarni joriy etishda NATO va hamkorlarning yuqori martabali amaldorlari va sanoat rahbarlarini birlashtiradi.

Kun tartibidagi yana bir muhim masala – Rossiya bilan beshinchi yil davom etayotgan Ukrainani qo’llab-quvvatlash. Yevropa ittifoqchilari va Kanada Ukraina ehtiyojlarining katta qismini, shu jumladan Ukraina havo hujumidan mudofaa uskunalarining 90% ga yaqinini moliyalashtirmoqda.

Evropadagi AQSh qo’shinlarining qisqarishi va Eronga qarshi urush

Ish sessiyasi bor-yo‘g‘i uch soat davom etishi kutilmoqda, biroq ko‘pchilik muhokamalar mavzudan tashqari mavzularga qaratilishi mumkin: AQShning Yevropadagi kuchlari darajasi va AQSh-Isroilning Eronga qarshi urushi oqibatlari.

Yevropa ittifoqchilari va Kanada, ehtimol, AQSh armiyasining niyatlari haqida ishonch yoki hech bo’lmaganda aniqlik izlaydi. O’tgan yilning boshidan beri ular prezident Trampning qo’shinlarni qisqartirish to’g’risidagi deklaratsiyasidan ko’pincha ko’zlarini yumdi va ba’zida dovdirab qolishdi.

Sammit oldidan Pentagon AQShning u erdagi mavjudligini olti oylik tekshiruvdan o’tkazishini e’lon qilib, ittifoqchilarini hayratda qoldirdi. Asosiy e’tibor Yevropaning o’zini himoya qilish yo’lidagi taraqqiyotiga qaratilgan bo’lsa-da, Qo’shma Shtatlar bazaga to’liq kirish imkoniyatiga ega bo’ladimi yoki yo’qmi, degan savol ham bor.

NATO Eron urushida faol rol o’ynamagan va AQSh bilan bazalardan yoki havo hududidan birgalikda foydalanish bo’yicha keng qamrovli kelishuvga ega emas, garchi ba’zi a’zo davlatlar buni amalga oshiradilar.

24-iyun kuni Rutte bilan ommaviy uchrashuvda prezident Tramp urushga kirishishni istamaydigan ittifoqchilarni tanqid qilganini yana bir bor ta’kidladi. “Bizga ularning pullari kerak emas, bizga hech narsa kerak emas”, dedi u. “Men faqat sodiqlikni xohlayman.”

NATOga qo’shilishda a’zo davlatlar jamoaviy xavfsizlikni ta’minlash majburiyatini olish orqali bir-birlariga teng sodiqlik va’da qiladilar, bu NATO shartnomasining 5-moddasida mustahkamlangan “hamma birimiz uchun va hamma uchun”. Faqatgina ushbu kafolat tashkilot tomonidan qo’llab-quvvatlanadigan va bajaradigan hamma narsani asoslaydi.

Tramp yana qanday sodiqlikni talab qilishi noma’lum.

Source link

Prezident Tramp Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘onga Turkiyaga F-35 yashirin qiruvchi samolyotlarini sotib olish imkonini beruvchi dasturni tiklashga tayyorligini aytishi kutilmoqda, bu Trampning o‘zi yetti yil avval milliy xavfsizlik nuqtai nazaridan joriy qilgan taqiqni bekor qiladi.

Ammo shu hafta Anqarada Shimoliy Atlantika Shartnomasi Tashkiloti (NATO) sammitida ishtirok etishi rejalashtirilgan va janob Erdo‘g‘on “juda qadrlaydigan” sovg‘a tayyorlayotganini aytgan janob Trampning yo‘nalishini o‘zgartirishi Kongressda qarshiliklarga duch kelishi mumkin, bu esa unga to‘sqinlik qilishga urinishi mumkin.

Ma’muriyatning to’rt nafar yuqori martabali amaldori, milliy xavfsizlik xodimlarining boshi berk ko’chadan chiqish uchun bir necha haftalik parda ortidagi ishlaridan so’ng bo’lajak siyosat o’zgarishlarini aytib o’tdi. Rasmiylarning ta’kidlashicha, ular janob Trampdan hech bo’lmaganda samolyotlarni Turkiya qo’liga topshirishga tayyorligini bildirishini kutishgan, biroq uning harakatlariga Kongress va qonuniy cheklovlarni qanday chetlab o’tishga urinishi haqida bir qancha kelishmovchiliklar mavjud bo’lsa-da, qachon bo’lishi noma’lum.

Janob Trampning aynan nima deyishi noma’lum edi va rasmiylar u fikrini o’zgartirishi mumkinligidan ogohlantirdi. U hatto o’z xodimlari uchun ham oldindan aytib bo’lmaydi. Ammo ma’muriyat rasmiylari jarayonni boshlash uchun ikki rahbar o’rtasida bu masala bo’yicha maktublar almashinuvi bo’lishi mumkinligini aytdi. Oq uy matbuot kotibi izoh so’raganida, prezidentning avvalgi bayonotlariga ishora qildi.

2019-yilda Trampning birinchi muddatida Turkiya Rossiyadan ilg‘or S-400 zenit tizimlarini sotib olganidan so‘ng F-35 dasturidan chiqarildi. O‘shanda Vashingtonning xavotiri Turkiyaning S-400 ni o‘zining yangi yetkazib berilgan F-35 samolyotlarida o‘rgatishi, Rossiya esa qiruvchi samolyotning yashirin va boshqa raketalardan qochish imkoniyatlari bilan qanday kurashishni o‘rganishi edi.

Ammo janob Erdo‘g‘on janob Trampni eng ko‘p hayratga soladigan kuchli rahbarlardan biri va vitse-prezident J.D.Vens yaqinda janob Tramp hukumat amaldorlariga Turkiya rahbari o‘zi xohlagan samolyotlarni olish yo‘lini topishni buyurgan, deb taxmin qildi.

Turkiya 2020-yilda Kongress tomonidan qabul qilingan, agar ma’muriyat Turkiya Rossiya tizimiga ega emas degan xulosaga kelmaguncha, F-35 sotilishini bloklaydigan qonunni yengishi kerak.

Muzokaralarda yaqindan ishtirok etgan ma’muriyat vakilining so’zlariga ko’ra, ushbu maqsadga erishish uchun Turkiyaning ko’pchiligi yuk tashish konteynerlarida bo’lgan S-400’lari uchinchi tomonga topshirilishi mumkin.

Boshqa bir rasmiyning aytishicha, mexanizm hali tushunilmagan. To’rt yil oldin Rossiya hujumlariga qarshi turish uchun Ukrainaga raketalarni o’tkazish haqida gap ketgan edi, ammo bu urinish muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Bugun janob Tramp yoki janob Erdo‘g‘on Rossiyaning qudratli tizimlarini Ukrainaga sotib yuborishi dargumon. Ehtimol, asosiy qismlarni olib tashlash orqali tizimni ishlamay qoldirish haqida gap bor.

Turkiya yillar davomida F-35 dasturiga qayta qo‘shilish uchun g‘azab bilan lobbichilik qildi, biroq NATO ittifoqiga qo‘shilgan va NATOning Rossiya bilan mojarosida foydalanish mumkin bo‘lgan taktik yadro qurollari saqlanadigan AQSh harbiy bazalariga mezbonlik qilgan bo‘lsa ham, Rossiyadan sotib olgan havo mudofaa tizimlaridan voz kechishni istamadi.

2019-yilda Oq uy Turkiyani dasturdan chiqarib tashlashning aniq asosini keltirdi, bu esa AQShga 500 million dollarga yaqin zarar keltirdi.

O‘shanda Oq uy “F-35 Rossiyaning ilg‘or imkoniyatlarini o‘rganish uchun foydalanilgan razvedka to‘plash platformalari bilan birga yashay olmasligini” aytgan edi. “Turkiya 65 yildan ortiq vaqtdan beri uzoq muddatli va ishonchli hamkor va NATO ittifoqchisi bo’lib kelgan, ammo S-400 ni qabul qilish NATOning barcha ittifoqchilarining Rossiya tizimidan uzoqlashish bo’yicha o’zaro majburiyatlarini buzadi”.

Ammo Tramp bu qarordan hech qachon qanoatlanmadi va ko‘pincha o‘zidan oldingi prezident Barak Obamani zarur shart-sharoitlarda aybladi. Prezident etib qayta saylanganidan beri janob Trump ma’muriyatni ham ochiq, ham shaxsiy tarzda o’zgartirish haqida o’yladi.

O‘tgan oy NATO Bosh kotibi Mark Rutte bilan Oval kabinetda o‘tirgan Trampdan F-35 haqida so‘ralganda, u Erdo‘g‘onga “juda xursand bo‘ladigan” sovg‘a olib kelganini aytdi. Vens bu masala Mudofaa vaziri Pit Xegsetga topshirilganini aytdi va “Pit va butun jamoa hozirda bu masalani ko’rib chiqmoqda, chunki agar ma’muriyat “Amerika qonunlariga rioya qilmoqchi” bo’lsa, biz bir nechta narsalar sodir bo’lganligini aniqlashimiz kerak” dedi. Prezident buni bizdan so‘rayapti”, deb qo‘shimcha qildi u.

Tramp keyinroq “Biz buni aniqlaymiz”, dedi.

Ma’lum bo’lishicha, buni hal qilish oson emas. 2025 yil iyun oyida elchi Tomas J. Barak kichik F-35 samolyoti bo‘yicha Turkiya bilan mojaro yil oxirigacha hal bo‘lishini bashorat qilgan va Kongress bu qarorni qo‘llab-quvvatlashini bildirgan edi. Ammo bu rezolyutsiya hech qachon amalga oshmadi va janob Tramp endi u yoki keyingi Kongress belgilanganidek chaqirilmasligi ehtimoli bilan yuzma-yuz turibdi. Ayrim respublikachilar, jumladan, Tashqi aloqalar qo’mitasiga rahbarlik qilayotgan senator Jim Rish (Aydaxo) bunga qattiq shubha bilan qaraydi.

F-35 sotuvining uzoq vaqtdan beri tanqidchilaridan biri Isroil Bosh vaziri Benyamin Netanyaxudir. “Turkiya buyuk davlat, lekin uni ochiqdan-ochiq Isroilni yoʻq qilishga chaqirayotgan kishi boshqarmoqda”, dedi u dushanba kuni “Fox & Friends” telekanaliga bergan intervyusida. “U NATO a’zosi bo’lgan Kiprning yarmini bosib oldi. U NATOning yana bir a’zosi Gretsiyaga tahdid qilmoqda va Quddusni zabt etish haqida ochiq gapirmoqda”.

Birinchi Tramp ma’muriyati Rossiya F-35 yashirin tizimi haqida ma’lumot to’plash uchun turk dasturlarini qo’llashi mumkinligidan shunchalik xavotirda ediki, Turkiyaning Mudofaa xaridlari agentligiga qarshi sanktsiyalar kiritdi. Ushbu sanktsiyalar amal qilishda davom etadi.

Ayni paytda, Kongress tadqiqot xizmati hisobotiga ko‘ra, Turkiya tomonidan to‘langan, lekin hech qachon yetkazib berilmagan F-35 samolyotlari Qo‘shma Shtatlarda saqlanmoqda.

Tramp seshanba kuni Anqaraga transatlantik alyans uchun nozik vaqtda kelishi rejalashtirilgan.

U uzoq vaqtdan beri yevropalik ittifoqchilar alyans uchun yetarlicha harbiy mablag‘ ajratmayotganidan shikoyat qilib keladi. O’tgan yilgi sammitda Ispaniyadan tashqari barcha NATO a’zolari yalpi ichki mahsulotining 3,5 foizini mudofaaga, yana 1,5 foizini esa tegishli infratuzilmaga sarflashga va’da bergan edi, uni qisqa muddat tinchlantirgandek tuyuldi, ammo muvaffaqiyat hissi qisqa umr ko’rdi. U tezroq o’sishni talab qila boshladi va so’nggi oylarda AQShning Eron bilan urushi paytida alyans tomonidan qo’llab-quvvatlanmagani haqida g’azablandi.

Prezident Rutte bilan uchrashuvida bu yilgi sammitga Erdo‘g‘an mezbonlik qilgani uchun qatnashayotganini va undan faqat ishtirok etishni iltimos qilganini aytdi.

Janob Tramp Ukraina bilan urush paytida Rossiya prezidenti Vladimir V. Putinga nisbatan tutgan pozitsiyasi tufayli ham ittifoqni ikkiga bo‘ldi. Janob Tramp oʻtgan yili Oval kabinetda Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy bilan janob Putinning mojaroga oid ayrim fikrlarini qabul qildi. Tramp chorshanba kuni Zelenskiy bilan ikki tomonlama muzokaralar o‘tkazishi rejalashtirilgan.

Tramp seshanba kuni Vashingtondan kelganidan so‘ng Erdo‘g‘on bilan uchrashishi rejalashtirilgan. Keyin u NATOning boshqa yetakchilari bilan kechki ovqatda ishtirok etadi. U chorshanba kuni ishchi yig’ilishda ishtirok etadi, so’ngra Turkiyadan jo’nab ketish oldidan matbuot anjumani o’tkazadi.

Source link

FOX News muxbiri Aleksandriya Xoffning “maxsus xabar”da xabar berishicha, Prezident Donald Tramp NATO sammiti uchun Turkiyaga tashrif buyurib, Ukraina va Suriya yetakchilari bilan uchrashishni rejalashtirmoqda. …



Source link

Dushanba kuni Isroil Bosh vaziri Binyamin Netanyaxu Qo’shma Shtatlarni Turkiyaga ilg’or qiruvchi samolyotlar yoki samolyot dvigatellari bermaslikka chaqirdi.

“Menimcha, ularga F-35 yoki qiruvchi samolyotlar dvigatellari berilmasligi kerak”, dedi Netanyaxu Anqaradagi NATO sammiti arafasida Fox News telekanaliga.

“Chunki bu Isroilning havo ustunligi va ehtimol Amerikaning Yaqin Sharqdagi pozitsiyasi bilan kafolatlangan Yaqin Sharqdagi kuchlar muvozanatini silkitardi.”

Uning bu so‘zlari ommaviy axborot vositalarida Tramp ma’muriyati AQSh Kongressi qarshiligiga qaramay, General Electric kompaniyasining F110 dvigatellarini Turkiyaga sotishni davom ettirayotgani haqidagi xabarlar ortidan yangragan.

Vakillar palatasi Tashqi ishlar qo’mitasidagi eng yuqori demokrat Gregori Miks o’z vakolatidan foydalanib, Turkiyaga qurol savdosini to’sib qo’ydi.

Miks oʻtgan oy oxirida Tramp maʼmuriyati unga “zudlik bilan” Turkiyaga 700 million dollardan ortiq qurol sotilgani haqida Kongressni rasman xabardor qilish niyatida ekanini aytganini aytdi.

Miks ma’muriyatni Kongress tomonidan taklif qilingan kelishuv ustidan nazoratni chetlab o’tganlikda ayblab, uni “ma’muriyatning Kongress nazorati vakolatiga ochiqchasiga e’tibor bermasligining yana bir chuqur tashvishli misoli” deb atadi.

U, shuningdek, maʼmuriyatni xavfsizlik bilan bogʻliq muammolar, jumladan, Turkiyaning Rossiyada ishlab chiqarilgan S-400 raketa tizimiga egalik qilishda davom etayotganini eʼtiborga olmagani uchun tanqid qildi.

Seshanba kuni Anqarada NATO yetakchilari ikki kunlik sammitni boshlashi rejalashtirilgan. AQSh rasmiylarining ta’kidlashicha, yig’ilishda mudofaa bo’yicha milliardlab dollarlik kelishuvlar, jumladan, AQSh kompaniyalaridan ilg’or qurol tizimlarini xarid qilish haqidagi e’lonlar ham bo’lishi mumkin.

Bosh vazir Benyamin Netanyaxu ham Fox News telekanalida Turkiyaning alyansdagi mavqeidan kengroq xavotir bildirdi.

Bosh vazir Benyamin Netanyaxu Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘on haqida: “Turkiya buyuk davlat, lekin uni ochiqdan-ochiq Isroilni yo‘q qilishga chaqirayotgan kishi boshqaradi”, dedi.

“U NATO a’zosi bo’lgan Kiprning yarmini bosib oldi. U NATOning yana bir a’zosi Gretsiyaga tahdid qilmoqda va Quddusni zabt etish haqida ochiq gapirmoqda”.

Source link

Isroil Bosh vaziri Binyamin Netanyaxu dushanba kuni Tramp ma’muriyatining reaktiv dvigatellar sotishi va F-35 qiruvchi samolyotlarini Turkiyaga sotishiga qarshiligini bildirib, “Fox & Friends” nashrida bunday harakat “yaqin Sharqdagi kuchlar muvozanatiga putur yetkazadi, bu Isroilning havo ustunligi va Amerika mintaqasidagi pozitsiyasi bilan kafolatlanadi” dedi.

Netanyaxuning bayonoti prezident Donald Tramp Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘on bilan ikki tomonlama muzokaralar o‘tkazishi rejalashtirilgan NATO sammitiga jo‘nab ketishidan bir necha soat oldin yangragan.

“Menimcha, biz (Turkiyaga) F-35 samolyotlari yoki qiruvchi samolyotlar dvigatellarini bermasligimiz kerak”, dedi Bosh vazir Benyamin Netanyaxu Fox News telekanalida.

Uning so‘zlariga ko‘ra, Turkiya “Amerikani yomon ko‘radigan “Musulmon birodarlar” radikal harakati bilan kasallangan”.

Batafsil: https://t.co/gSW5VJLPfA pic.twitter.com/XKovNgVPJM

– Yahudiy Insider (@jewishinsider) 2026 yil 6-iyul

Tramp ma’muriyati o’tgan oy Kongressga AQShda ishlab chiqarilgan 700 million dollardan ortiq AQShda ishlab chiqarilgan F-110 reaktiv dvigatellarini turk armiyasiga sotish va Anqaraning F-35 dasturiga muvofiqligini ko’rib chiqishga harakat qilayotganini, bu esa hozirda Turkiyaning ishtirok etishini taqiqlovchi AQSh sanksiyalarini o’zgartirishi mumkinligini aytdi.

Dushanba kuni Bosh vazir Benyamin Netanyaxu Turkiyani “Qo’shma Shtatlardan nafratlanadigan radikal harakat Musulmon Birodarlar tomonidan yuqtirgan” deb ta’rifladi va “Men ularga F-35 yoki qiruvchi samolyotlar dvigatellarini berishimiz kerak deb o’ylamayman”, dedi. U, shuningdek, Prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘on va Turkiya vazirlarining Netanyaxu “Isroilni yo‘q qilishga chaqirish” sifatida tavsiflagan so‘nggi bayonotlariga ishora qildi.

Bosh vazir Netanyaxuning izohlari o‘tgan hafta Trampga Erdo‘g‘anning “doimiy ravishda o‘sib borayotgan Isroilga qarshi ritorikasi” va Turkiyaning Eron bilan aloqalarini Eronga qo‘shilishdan voz kechishi haqida ogohlantirgan deputat Mayk Louler (R-N.Y.) va deputat Bred Sherman (Kaliforniya) boshchiligidagi ikki partiyali Vakillar guruhining xavotirlarini aks ettiradi.

Source link