Iqtisodiyot
Naqd pul muomalasiga cheklovlar: bu qanchalik samarali?
Katta summadagi oldi-berdilarni faqat bank orqali amalga oshirish talabi – iqtisodiyotni oqartirish yo‘llaridan biri, lekin shuning o‘zi yetarli emas: sabablarga e’tibor qaratish va tadbirkor nima uchun qora bozorda ishlayapti degan savolga javob kerak, deydi Kun.uz bilan suhbatda soliq maslahatchisi Murod Muhammadjonov. Bank va to‘lov tizimlarining komissiyalari sabab odamlarni ulkan xarajatlar kutadi, deydi u.
2026 yildan boshlab tadbirkorlik sohasidagi o‘yin qoidalarida jiddiy o‘zgarishlar bo‘ladi.
1 apreldan avtomobil (ishlab chiqarilganiga 10 yildan oshmagan) va ko‘chmas mulk oldi-sotdisi hamda 25 mln so‘mdan yuqori har qanday xaridlar (qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bundan mustasno) faqat naqdsiz shaklda amalga oshirilishi talabi qo‘yilmoqda.
Benzin, metan, propan, dizel quyish shoxobchalari va elektromobillarni zaryadlash stansiyalarida ham faqat naqdsiz to‘lash mumkin bo‘ladi. Plastik kartasi bo‘lmagan odam qonuniy ravishda alkogol va tamaki mahsulotlari sotib ololmaydi. Xuddi shunday, kommunal to‘lovlar va davlat xizmatlari uchun to‘lovlar ham faqat naqdsiz shaklda qabul qilinadi.
Bundan tashqari, 2026 yil 1 yanvardan boshlab, omborda uzoq turib qolgan import mahsulotlar soliq tekshiruviga asos bo‘lishi mumkin. Shu sanadan e’tiboran ko‘chmas mulk obektlari va qurilish materiallari bo‘yicha soliq bazasi ushbu tovarlarning bozor bahosidan kelib chiqib aniqlanadi.
Bu yangi qoidalar tadbirkorlar uchun nimani anglatadi? Qaysi normalar qo‘shimcha majburiyatlarni keltirib chiqaradi?
Kun.uz muxbiri shu kabi savollar yuzasidan soliq maslahatchisi Murod Muhammadjonov bilan suhbatlashdi.
Ko‘chmas mulk oldi-sotdisida aylanib o‘tish bo‘laveradi
— (2025 yil 10 dekabrda qabul qilingan PF-246) farmonda yashirin iqtisodiyotning oldini olishga qaratilgan ko‘p tadbirlar belgilangan. Bundan birinchisi – aynan naqdsiz to‘lovlarni majburiy qilib qo‘yish. Bunda rasmiy maqsad naqd pulni yo‘qotish, naqdsiz to‘lovlarni kengaytirish bo‘lsa, asl strategik maqsad – qora bozorning oldini olish.
Eng katta ta’sir choralaridan bittasi – 25 mln so‘mdan yuqori savdo munosabatlari naqdsiz amalga oshirilishi kerak. 26 mln so‘mlik mebel sotib olsangiz ham yo shartnoma qilib, yoki plastik karta orqali to‘lov qilishingiz shart bo‘ladi. Katta ta’sir choralaridan yana biri – ko‘chmas mulk va avtomobil oldi-sotdisi ham naqdsiz hisob-kitob qilinadi.
Ko‘chmas mulk bilan munozarali holatlar ko‘p tilga olinadi. Mas’ullarning izohlashicha, 100 ming dollarga uy oldi-sotdi qilinganda notariusda 100 mln so‘m qilib ko‘rsatishadi, mobodo tomonlar kelisholmay qolsa, uyni qaytaradigan odam 100 ming dollar so‘raydi, sotgan odam esa “100 mln so‘m olganman” deb turadi. Maqsad – shu nizoni yo‘q qilish deb aytilgan bo‘lsa-da, aslida pul oqimini, daromadlarni nazorat qilish masalasi turibdi.
Bu yerda yana bir masala bor: shu paytgacha odamlar qanday qilib notariusda 100 mln so‘m ko‘rsatib, aslida uyni 100 ming dollarga sotgan bo‘lsa, buni yana davom ettiradi. 100 mln so‘m bankdan o‘tadi, qolgan pul naqd dollarda oldi-berdi bo‘ladi. Ya’ni agar sababini o‘rganib, yechim qilinmasa, ko‘chmas mulk savdosidagi qora bozorni bu yo‘l bilan oqqa olib o‘tib bo‘lmaydi.
Yechimlar sabablarga qaratilishi kerak
— 25 mln so‘mdan yuqori oldi-sotdilarga kelsak. Qora bozorda yurgan, “kargolar” orqali kirib kelgan tovarlar xohlasangiz ham oqqa o‘tmaydi – nazorat kuchaymasa. 100 foiz naqdsiz qilasiz degan taqdirda ham, oqqa o‘tmaydi.
Ko‘p hollarda tadbirkorlarda, deylik, buxgalteriya bo‘yicha 2 mlrd so‘mlik qoldig‘i bor. Tekshiruv kelganda aslida o‘sha summa bo‘lmasligi mumkin. Tovarni tarqatib bo‘lishgan, naqd pul boshqa “oborot”da aylanib turibdi. Tekshiruv riski yuzaga kelganda, ko‘pchilik naqdga sotdim deb kassaga urib qo‘yadi. Naqdga sotsa, pulni topshirish ixtiyoriy. Tovarni naqdga sotib yuborib, pulni keyin qora bozorda aylantirayotgan holatlarning oldini olish uchun ham naqdsiz hisob-kitoblar talabi qo‘yilyapti. 1 mlrd so‘mlik tovarni naqdga sotdim deb bemalol urishardi, endi bunday bo‘lmaydi, chunki to‘lov naqdsiz amalga oshirilishi kerak.
Berkitaman degan odam baribir aylanib o‘taveradi. Faqat cheklovlar bilan qora bozorni oqqa olib o‘tish imkonsiz. Albatta, bu instrumentlardan bittasi, ammo birgina instrument yetarli emas. Nima uchun qorada ishlayapti, degan savolga javob izlash kerak bo‘ladi. Oqibatlar bilan emas, sabablar bilan ishlash kerak. Naqdsiz to‘lovlarga o‘tish oqibat bilan kurashish hisoblanadi.
Kiberxavfsizlik va komission xarajatlar
— Biz shu qaror loyihasi muhokama qilinayotganda kiberxavfsizlik masalasini kim zimmasiga oladi, degan savolni o‘rtaga tashlaganmiz – hech kim mas’uliyat olmagan. Kartadagi pullarni bitta haker o‘tirib olib o‘g‘irlamaydi, bank ichida ham ularning hamtovoqlari bo‘ladi. Oddiy misol, kartaga 100 mln so‘m dividend tushirsak, ertasigayoq chet eldan qo‘ng‘iroqlar boshlandi. Ko‘tarsangiz, firibgarlar “kartangizga hujum bo‘lgan ekan, sizni himoya qilishimiz kerak” deb gap boshlaydi. Kartada kichik summalar bo‘lganda telefonlar bo‘lmaydi, lekin bugun pul tushsa, bugun telefon qilishadi. Demak, kimdir ularga xabar beradi… Maqsad to‘g‘ri, ammo kafolatini kim oladi?
Ikkinchi masala – bank komissiyalari. Faqat ko‘chmas mulk emas, avtomobillar oldi-sotdisi ham naqdsiz bo‘lishi kerak. Bu juda katta pul bank orqali aylanadi degani. Agar bank buni bepul qilib beraman desa, muammo yo‘q, lekin hali biror bank bunaqa qilishiga ko‘zim yetmaydi. Yirik xaridlarda notarius xarajatlaridan tashqari bankka yana kamida 20–25 million to‘lash kerak bo‘ladi: pulni kartaga kiritish va kartadagi pulni boshqa odamning kartasiga o‘tkazish – komission xarajatlarni keltirib chiqaradi.
Import oziq-ovqatlar masalasi
— Farmonga ko‘ra, import qilinadigan oziq-ovqat mahsulotlari 9 oy davomida sotilmasa (go‘sht va meva-sabzavotlar uchun bu muddat 3 oy), bu holat sayyor soliq tekshiruviga asos bo‘ladi. Deylik, yil boshida 10 mlrd so‘mlik tovar olib kelib qo‘ydi. Ko‘p hollarda tadbirkor tovarni ushlab turmaydi, distribyutsiya orqali tarqatib yuboradi, undan keyin qolgan naqd pul qora bozorda ishlashga xizmat qiladi. Bu narsaning inkassatsiyasini ko‘rsatsa, pulni keyingi oborotga chiqarishi kerak, bu esa sotib qo‘yilgan narsani rasman ko‘rsatsak, QQS to‘lashimizga to‘g‘ri keladi degani. Shu narsadan qochilayotgan holatlar ko‘p. Ombordagi mahsulotlar allaqachon sotilgan, ammo puli inkassatsiya qilinmagan bo‘ladi.
Bundan tashqari, mevalar masalasi bor: deylik, banan olib kelinsa, 1 oyda o‘z xususiyatini yo‘qota boshlaydi. Olib kelgach sotib yuborib, yil oxirigacha ham sotilmadi deb ko‘rsatadigan tadbirkorlar ham bor. Umuman, mevalarda shunday qilishadi, noyabr–dekabrlarda yana olib kelmoqchi bo‘lsa, pul inkassatsiya qilinadi, ungacha pul qora bozorda aylantiriladi. Shunga aslida meva va go‘sht mahsulotlari tez eskirgani uchun 3 oy, qolgan oziq-ovqat mahsulotlari 9 oygacha sotilmay omborda tursa, sayyor soliq tekshiruvi o‘tkaziladi.
Bu yangi qoida toza ishlayotgan tadbirkorlarni xavotirga solmaydi. Sayyor tekshiruv paytida tovar haqiqatan ham haligacha omborda turgan bo‘lsa, muammo yo‘q. Yo‘q bo‘lsa, keyin jarima qilinadi. Ham soliq to‘laydi.
Ko‘chmas mulk va qurilish materiallariga soliq – “bozor qiymati” asosida
— Shu paytgacha Soliq kodeksining 248-moddasi ishlatib kelindi, tovarlar bozor bahosidan past narxda sotilsa, bozor narxini qo‘llash mumkin, deyilgan edi. Bu hamma tovarlarga emas, bepul berilgan va ayirboshlangan tovarlar uchun edi. Amaliyotda tekshiruvchilar bu normaga to‘g‘ri kelmasa, tadbirkorlarga sotgan mahsulotini bozor narxida hisoblab, milliardlab soliq hisoblab kelishdi.
Bu normaning qanchalik riski bor edi desangiz, u korrupsiya uchun yaxshi xizmat qildi. Bozor narxining aniq tartibi yo‘q. Bu farmon bo‘yicha aniq tartib chiqishi mumkin, ammo shunda ham bu soliqlarning aniqlilik prinsipiga to‘g‘ri kelmaydi. Bozor narxidan arzon narxga sotib qo‘ysa, tadbirkor necha puldan soliq to‘layman degan narsani aniq bilishi kerak. Deylik, men biror qurilish materialini 10 so‘mdan olib kelib, 20 so‘mdan sotdim. Bozor narxi qancha: 30 so‘mmi, 40 so‘mmi yoki 45 so‘mmi? Agar 40 so‘m deb belgilamasam, kim bozor narxini 50 so‘m deb belgilamasligiga kafolat beradi? Bu aholiga qimmatroq mahsulot sotishga targ‘ibotmi? Shu kungacha bozor narxini qo‘llash yaxshilikka xizmat qilmadi.
Ko‘chmas mulk masalasida noaniqlik bor. Nima bozor narxiga ko‘ra hisoblanadi: mol-mulk solig‘imi yoki mulkni sotishmi? Bu talab yuridik shaxsga taalluqlimi yoki jismoniy shaxsgami? Agar jismoniy shaxsga bo‘lsa, u xohlagan puliga sotmaydimi degan savol bor. Bu bo‘yicha ko‘p mavhumliklar bor.
Prezident huzuridagi kengashda bu masalani muhokama qilayotganimizda “yangi uylarning kvadratini 1 mln so‘mdan qilib sotayotgan quruvchi kompaniyalar bor, bu normani o‘shalarga qo‘llaymiz” deyishgan edi. Lekin matnni o‘qisangiz, ko‘chmas mulkka soliq solish maqsadida bozor narxida hisoblayman, deyilyapti.
Yangi uylarning ham har xili bor: pishgan g‘ishtdan qurilayotganlari, penoblokdan qilinayotganlari bor, qora suvoqdan chiqarib topshirilayotganlari yoki “korobka” topshiriladiganlari bor, ta’miri bilan beriladiganlari bor… Shahar markazi yoki chekkasi – joylashuviga qarab ham narx farqlanadi. Bir joyda ta’miri bilan metr kvadrati 1000 dollar bo‘lsa, boshqa joyda “korobka” holida 400 dollar turibdi. Qaysi biri bozor narxi degan narsaga aniqlik kiritilmasa, doimiy munozaraga olib keluvchi, natijada korrupsiyani keltirib chiqaradigan masalaga aylanadi.
Iqtisodiyot
Inflatsiya pasayishi sekinlashsa, monetar siyosatni yanada qat’iylashtirishga tayyor turish kerak
Xalqaro valuta jamg‘armasi O‘zbekiston hukumatiga bir qator muhim tavsiya va xulosalar berdi. Qayd etilishicha, prognozlar bo‘yicha noaniqliklar hanuz yuqori darajada saqlanib qolmoqda. Asosiy xatarlar global iqtisodiy vaziyatning yomonlashuvi bilan bog‘liq bo‘lib, geosiyosiy keskinlikning kuchayishi tashqi talabning qisqarishiga, eksport narxlarining pasayishiga va xalqaro moliya bozorlaridagi sharoitlarning qattiqlashishiga olib kelishi mumkin.
Xalqaro valuta jamg‘armasi (XVJ) O‘zbekistonni ichki talabning yuqoriligicha saqlanib qolayotgani, ijobiy ishlab chiqarish tafovuti, shuningdek Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq ehtimoliy inflyatsion bosimni hisobga olgan holda, pul-kredit siyosatining yetarlicha qat’iy yo‘nalishini saqlab qolishga chaqirdi. Bu haqda XVJ va O‘zbekiston o‘rtasidagi 2026 yilgi maslahatlashuvlar yakunlangani yuzasidan tashkilot e’lon qilgan bayonotda keltirib o‘tilgan.
2025 yilda konsolidatsiyalashgan budjet taqchilligi iqtisodiy faollikning yuqori bo‘lishi hamda oltin narxlarining qimmatligi hisobiga 2,1 foizgacha qisqardi. Oltin narxlarining yuqori bo‘lishi, pul o‘tkazmalari o‘sishining saqlanib qolishi va oltinsiz eksportning oshishi joriy operatsiyalar hisobi taqchilligini ham YaIMga nisbatan 3,9 foizgacha kamaytirishga yordam bergan. Shuningdek, xalqaro zaxiralar ham yetarli darajada saqlanib qolyapti.
«Asosiy iqtisodiy prognoz ijobiyligicha qolmoqda. Hozircha Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq ikkilamchi ta’sirlar cheklangan darajada kuzatilmoqda. XVJ prognoziga ko‘ra, real YaIM 2026 yilda taxminan 6,8 foizga, 2027 yilda esa 6 foizga o‘sadi. Bunga xususiy iste’molning yuqori darajada qolishi, investitsiyalar hajmining ko‘payishi va tarkibiy islohotlarning izchil davom etishi yordam beradi. Prognozlarga ko‘ra, oltin narxlarining yuqori bo‘lishi hisobiga 2026 yilda joriy operatsiyalar hisobi taqchilligi YaIMga nisbatan 3,2 foizgacha qisqaradi. Xalqaro zaxiralar ham qulay darajada saqlanib qoladi va 2026 yil oxiriga kelib 12 oylik import hajmini qoplash imkonini beradi.
Prognozlar bo‘yicha noaniqliklar hanuz yuqori darajada saqlanib qolmoqda. Asosiy xatarlar global iqtisodiy vaziyatning yomonlashuvi bilan bog‘liq bo‘lib, geosiyosiy keskinlikning kuchayishi tashqi talabning qisqarishiga, eksport narxlarining pasayishiga va xalqaro moliya bozorlaridagi sharoitlarning qattiqlashishiga olib kelishi mumkin. Ichki xatarlar qatoriga budjet xarajatlarining iqtisodiy siklga mos ravishda ortib ketishi, maqsadli va imtiyozli kreditlash amaliyotining davom etishi hamda tarkibiy muammolarni bartaraf etishdagi kechikishlar kiradi. Bundan tashqari, tarkibiy islohotlar kutilganidan tezroq amalga oshirilsa, iqtisodiy o‘sish prognoz qilingan darajadan ham yuqori bo‘lishi mumkin», deyiladi XVJ hisobotida.
Xalqaro ekspertlarning ta’kidlashicha, mavjud sharoitlarda ehtiyotkor iqtisodiy siyosat yuritish, shu bilan birga, barqaror va inklyuziv iqtisodiy o‘sishni ta’minlash uchun taklif tomonidagi islohotlarni davom ettirish muhim.
Fiskal siyosat
Fiskal siyosatda asosiy e’tibor iqtisodiyotning qizib ketishi xavfini kamaytirish va moliyaviy zaxiralarni tiklashga qaratilishi lozim. 2026 yilda, ayniqsa, budjet daromadlari rejalashtirilganidan yuqori bo‘lishi ehtimoli mavjud ekanini hisobga olib, talab bosimini kuchaytirishga yo‘l qo‘ymaslik zarur. Yil davomida xarajatlarni oshirishni cheklash inflatsiyani pasaytirishga va iqtisodiy siyosatga bo‘lgan ishonchni mustahkamlashga xizmat qiladi.
«Kelgusida foydali qazilmalar sektoridan olinadigan daromadlar tebranishining budjet xarajatlariga ta’sirini samaraliroq cheklaydigan fiskal tizimni takomillashtirish makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga yordam beradi. Qo‘shimcha operatsion mo‘ljalni joriy etish (masalan, foydali qazilmalardan olinadigan daromadlarni hisobga olmagan holdagi birlamchi budjet taqchilligining maksimal chegarasini belgilash) iqtisodiy siklga bog‘liq xarajatlarning ortib ketishini kamaytirib, zarur hollarda moslashuvchan choralar ko‘rish imkonini saqlab qoladi», deyiladi bayonotda.
Shuningdek, ayrim aksiz soliqlarini oshirish, imtiyozlar va soliq ta’tillarini qisqartirish, shuningdek, soliq va bojxona ma’murchiligini kuchaytirish so‘nggi yillarda kuzatilayotgan soliq tushumlarining YaIMga nisbatan ulushi pasayishini to‘xtatishga yordam beradi.
Pul-kredit siyosati
Pul-kredit siyosati Markaziy bankning inflatsiya bo‘yicha maqsadli ko‘rsatkichiga erishishga qat’iy yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Ichki talabning yuqori darajada saqlanib qolayotgani, iqtisodiyotda ijobiy ishlab chiqarish tafovuti mavjud bo‘lishi ehtimoli hamda Yaqin Sharqdagi urush bilan bog‘liq inflyatsion bosimlar xavfini hisobga olib, yetarlicha qat’iy pul-kredit siyosatini saqlab turish maqsadga muvofiqdir. Shu bilan birga, inflatsiyaning pasayish sur’atlari sekinlashgan taqdirda siyosatni yanada qat’iylashtirishga tayyor turish zarur.
Valuta kursi moslashuvchanligining erishilgan darajasini saqlab qolish iqtisodiy zarbalarni yumshatish, xalqaro zaxiralarni himoya qilish va inflatsiyani targetlash tizimining samarali ishlashi uchun muhim ahamiyatga ega. Valuta bozorlarini rivojlantirish, likvidlikni boshqarishni kuchaytirish va maqsadli hamda imtiyozli kreditlashdan bosqichma-bosqich voz kechish pul-kredit siyosatining iqtisodiyotga ta’sir mexanizmini yanada kuchaytiradi.
«Davlat banklarini restrukturizatsiya qilish va xususiylashtirishni jadallashtirish, aktivlar sifatini yaxshilash hamda Markaziy bank mustaqilligini ta’minlash resurslarni samaraliroq taqsimlash va fiskal xatarlarni kamaytirish uchun muhim ahamiyatga ega. Moliyaviy inklyuziya bo‘yicha tashabbuslar maqsadli va imtiyozli kreditlashga yoki ma’muriy tartibga solish choralariga emas, balki raqobat, shaffoflik va xatarlarni to‘g‘ri boshqarish tamoyillariga asoslanishi kerak. Aks holda, bunday choralar moliya institutlari balanslarini zaiflashtirishi mumkin», deyiladi XVJ bayonotida.
Davlatning iqtisodiyotdagi rolini qisqartirish va bozor institutlarini mustahkamlash mehnat unumdorligi hamda xususiy sektorning o‘sish salohiyatini oshirishning asosiy omillari bo‘lib qolyapti. Davlat korxonalarini isloh qilishni davom ettirish — imkon qadar ularni xususiylashtirish va davlat mulki saqlanib qolgan hollarda korporativ boshqaruvni kuchaytirish — barcha bozor ishtirokchilari uchun teng sharoit yaratishga va xususiy investitsiyalarni jalb etishga yordam beradi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Toshkent xalqaro investitsiya forumi tadbirlarida ishtirok etish uchun mamlakatimizga kelgan Yangi taraqqiyot banki prezidenti Dilma Rusef bilan uchrashuv o‘tkazdi.
Mazkur xalqaro moliya instituti bilan hamkorlikni, birinchi navbatda, avvalgi uchrashuvlar davomida erishilgan oliy darajadagi kelishuvlarni amalga oshirish doirasida yanada rivojlantirish masalalari diqqat markazida bo‘ldi.
Dilma Rusef O‘zbekistondagi islohotlarni yuksak baholab, mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining ustuvor yo‘nalishlarini kelgusida ham qo‘llab-quvvatlashga tayyor ekanini bildirdi.
O‘zbekiston Yangi taraqqiyot bankiga a’zo davlatlar safiga qo‘shilgani mamnuniyat bilan qayd etildi. Energetika, suv xo‘jaligi, transport va muhandislik infratuzilmasi bo‘yicha hamda xususiy sektor va ijtimoiy sohani qo‘llab-quvvatlash borasida bank ekspertlari ishtirokida o‘rta muddatli qo‘shma loyihalar portfelini shakllantirishga kelishib olindi. Yangi taraqqiyot bankining mintaqaviy ahamiyatga ega yirik transport-logistika loyihalarini amalga oshirishda ishtirok etishi muhimligi ta’kidlandi.
Bankning yurtimizda ekologik transformatsiya bo‘yicha amalga oshirilayotgan dasturlar va loyihalardagi ishtirokiga alohida e’tibor qaratildi.
Kelgusida O‘zbekistonda Yangi taraqqiyot bankining yirik tadbirlarini o‘tkazish rejalari ham ko‘rib chiqildi.
Soliq qarzi 100 mln so‘mdan yuqori qurilish kompaniyalarining umumiy qarzi 2,5 trln so‘mga yetdi. Shundan 618,6 mlrd so‘mi 10 ta kompaniya hisobiga to‘g‘ri keladi.
2026 yil 1 iyun holatiga soliq qarzi 100 mln so‘mdan yuqori qurilish korxonalari soni 1964 tani tashkil etyapti, deya xabar berdi Soliq qo‘mitasi.
Ularning umumiy qarzdorligi 2,5 trln so‘mga yetgan. Shundan 618,6 mlrd so‘mi, ya’ni 24,1 foiz soliq qarzi eng yirik bo‘lgan 10 ta korxona hisobiga to‘g‘ri keladi:
“AZIYA INVEST FAVORITI” MChJ – 140,2 mlrd so‘m;
“TASH CONSTRUCTIONS HOUSE” MChJ – 102,4 mlrd so‘m;
“OQBULOQ OBOD GUZARI” MChJ – 92 mlrd so‘m;
“TAMIRLASH QURISH SERVIS” MChJ – 76,7 mlrd so‘m;
“AGRO ASIA TRADE SERVIS” MChJ – 39,8 mlrd so‘m;
“GRAND ROAD TASHKENT” MChJ QK – 38,2 mlrd so‘m;
“USTA OBID BREND” MChJ – 37,9 mlrd so‘m;
“OLTIN BALIQ” MChJ – 33,2 mlrd so‘m;
“NATIONAL ROAD INVEST” MChJ – 29,4 mlrd so‘m;
“DSK BINOKOR” MChJ – 28,8 mlrd so‘m.
Hududlar kesimida korxonalarning soliq qarzdorligi ko‘rsatkichi Toshkent shahrida 817,4 mlrd so‘mni, Andijon viloyatida 329,1 mlrd so‘mni, Toshkent viloyatida 304,5 mlrd so‘mni tashkil etgan.
Iqtisodiyot
Jahon banki O‘zbekistonga qishloq infratuzilmasini rivojlantirish uchun 150 mln dollar ajratadi
«Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturi ikkinchi bosqichining umumiy budjeti 340 mln dollarni tashkil etadi. Dastur Jahon banki (150 mln dollar), OIIB (120 mln dollar) va O‘zbekiston hukumati (70 mln dollar) tomonidan moliyalashtiriladi.
Jahon banki Ijrochi direktorlar kengashi Jahon banki tarkibiga kiruvchi Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasining (XTA) O‘zbekistonga imtiyozli moliyalashtirish shaklida 150 mln dollar ajratilishini ma’qulladi. Bu haqda bank matbuot xizmati xabar berdi.
Mablag‘lar «Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturining ikkinchi bosqichini amalga oshirishga yo‘naltiriladi. Ushbu dastur mamlakatning oltita viloyatidagi qishloq hududlarida jamoat infratuzilmasi va xizmatlar sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.
«O‘zbekistonning 38 millionlik aholisidan qariyb yarmi qishloq joylarda istiqomat qiladi. Biroq ko‘plab qishloqlar hanuzgacha sifatli yo‘llar, maktablar, tibbiyot muassasalari, shuningdek, suv va elektr ta’minoti xizmatlaridan foydalanishda ishonchli imkoniyatga ega emas. Ushbu kamchiliklar mahalliy ishbilarmonlik muhiti, tadbirkorlikni rivojlantirish va yangi ish o‘rinlari yaratishni ham cheklab qo‘ymoqda. Ushbu muammolarni hal etish uchun O‘zbekiston hukumati 2019 yilda Jahon bankining XTU (100 million dollar) va Osiyo infratuzilmaviy investitsiyalar banki (82 million dollar) moliyaviy ko‘magida «Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturini amalga oshirishni boshlagan edi. Dastur 2026 yilning iyun oyida yakunlanishiga qadar, uning doirasida Andijon, Farg‘ona, Namangan, Jizzax va Sirdaryo viloyatlarining qishloq tumanlaridagi 306 ta mahallada 900 dan ortiq subloyihalar moliyalashtirildi», — deyiladi xabarda.
Ushbu subloyihalar, xususan, 340 dan ortiq yo‘llar, 220 ta elektr ta’minoti tizimi, 160 ta suv ta’minoti tizimi, 100 ga yaqin maktab, 40 ta maktabgacha ta’lim tashkiloti va 10 ta ko‘prikni qurish yoki modernizatsiya qilish ishlarini o‘z ichiga olgan. Alohida ta’kidlanishicha, ushbu yaxshilanishlar umumiy hisobda 1 millionga yaqin qishloq aholisiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri foyda keltirdi, ularning yarmini xotin-qizlar tashkil etdi.
Shu bilan birga, Jahon banki infratuzilmani rivojlantirish bo‘yicha subloyihalarni tanlab olish va ularning amalga oshirilishini nazorat qilish bevosita mahalliy aholi tomonidan, mahallani rivojlantirish guruhlari orqali amalga oshirilishini qayd etdi. Bunday guruhlar ishtirokchilarining kamida 50 foizini ayollar tashkil etadi. «Qishloq infratuzilmasini rivojlantirish» dasturi ikkinchi bosqichining umumiy budjeti 340 mln dollarni tashkil etadi. Dastur Jahon banki (150 mln dollar), OIIB (120 mln dollar) va O‘zbekiston hukumati (70 mln dollar) tomonidan moliyalashtiriladi.
Dastur Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan Andijon, Farg‘ona, Namangan, Jizzax, Sirdaryo va Toshkent viloyatlaridagi 296 ta mahallada amalga oshiriladi. Jahon banki tomonidan moliyalashtirish mablag‘lari aniq natijalarga va dastur ijrosining asosiy bosqichlariga erishilishiga qarab transhlar shaklida ajratib boriladi. Dastur 2031 yilga borib transport infratuzilmasi, ichimlik suvi va elektr ta’minoti tarmoqlari hamda boshqa obektlarni rivojlantirishga kiritiladigan investitsiyalar hisobiga oltita viloyat mahallalarida jamoat infratuzilmasi va xizmatlar sifatini yaxshilashga xizmat qilishi kutilmoqda. Ushbu o‘zgarishlardan qariyb 1,2 mln qishloq aholisi, jumladan, 600 ming ayollar va 300 ming yoshlar naf ko‘radi.
Bundan tashqari, 15 ta pilot mahallada biznesni rivojlantirish markazlari tashkil etiladi. Ular qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash va kichik ishlab chiqarish sohalarida faoliyat yuritayotgan mahalliy tadbirkorlarga moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, ishbilarmonlik ko‘nikmalarini rivojlantirish hamda mahsulotlarini sotish bozorlarini diversifikatsiya qilishda ko‘maklashadi. Ushbu chora-tadbirlar natijasida 1500 ga yaqin to‘g‘ridan-to‘g‘ri ish o‘rinlari yaratilishi va mahalliy biznes muhitini rivojlantirishga hissa qo‘shilishi kutilmoqda. Jahon bankining moliyaviy ishtirokida qishloq xo‘jaligi hamda mikro, kichik va o‘rta korxonalarni rivojlantirishga qaratilgan boshqa loyihalar bilan bir qatorda, ushbu dastur loyiha amalga oshiriladigan hududlardagi mahallalarda yana 25 mingga yaqin yangi va yuqori haq to‘lanadigan ish o‘rinlari yaratilishiga qo‘shimcha turtki bo‘ladi.
O‘zbekistonda yer uchastkasidan hujjatsiz foydalangan shaxslardan 2020 yil 1 yanvardan 2024 yil 1 iyungacha undirilgan uch karra yer solig‘i bekor qilindi. Yangi qonunga ko‘ra, ortiqcha soliq summalari qayta hisob-kitob qilinib, fuqarolarga qaytariladi. Xo‘sh, bu jarayon qanday ishlaydi? Fuqarolar nima qilishi kerak? Kun.uz shu kabi savollarga Soliq qo‘mitasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Salohiddin Nishonovdan javob oldi.
Uch karra soliq: joriy etilishi va bekor qilinishi sabablari
– Jismoniy shaxslarga yer uchastkalaridan hujjatsiz foydalanganligi uchun hisoblangan uch karra yer solig‘i nega bekor qilindi?
– Birinchi navbatda, bu aholiga yengillik yaratish maqsadida qilindi. Bugungi kunda 6 million 800 ta yer uchastkasining qariyb 60-70 foizining hujjati yo‘q. Ko‘plab holatlarda yer maydonlari o‘zboshimcha egallab olinmagan, balki asrlar davomida meros bo‘lib o‘tgan. Asosan, fuqarolarga yengillik yaratish maqsadida ushbu qonun qabul qilindi.
– Unda nima uchun bu uch karra soliq normasi dastlab qonunchilikka kiritilgan edi?
– Bu norma fuqarolar o‘zboshimchalik bilan yer egallab olmasligi uchun va ushbu yer maydonlarini rasmiylashtirishga undash maqsadida ta’sir chorasi sifatida qo‘llanilgan. Bu norma 2020 yil 1 yanvardan kuchga kirgan yangi Soliq kodeksida mavjud edi.
– Nega aynan 2020 yil 1 yanvardan 2024 yil 1 iyungacha bo‘lgan davr uchun soliq bekor qilinyapti?
– Prezidentning 192-sonli qarorida aynan shu davr belgilangan edi. 2024 yil 5 avgustda qabul qilingan 937-sonli qonun bilan hujjatsiz yer uchastkalarini e’tirof etish tartibi belgilandi. Shu sababli, faqatgina 2024 yil 1 iyungacha qadar uch karra soliqni kechish masalasi ko‘rib chiqildi.
– Demak, 2024 yil 1 iyundan keyingi davr uchun uch karra soliq undirishda davom etiladimi?
– Ha, davom etiladi. Yangi qonun faqatgina 2020 yil 1 yanvardan 2024 yil 1 iyungacha bo‘lgan munosabatlarga tatbiq etiladi. Hozirgi amalda ishlab turgan tartib ishlayveradi. 2025 va 2026 yillarda hisoblangan uch karra soliqlar bekor qilinmaydi va kimdir yer uchastkasidan hujjatsiz foydalansa, uch karra yer solig‘ini to‘laydi.
Ortiqcha to‘langan soliqlarni qaytarish tartibi
– Fuqarolar o‘zlariga uch karra soliq hisoblanganini qayerdan bilishlari mumkin?
– Har yilning boshida jismoniy shaxslarga yuboriladigan to‘lov xabarnomasida hujjat bo‘yicha va hujjatsiz yer maydoniga qancha to‘lash kerakligi ko‘rsatiladi. Bundan tashqari, “Soliq” mobil ilovasi orqali ham ko‘rishlari mumkin bo‘ladi. Bugungi kunda 6 million 900 ta yer uchastkasidan 4 million 300 tasi hujjatsiz yerlarga to‘g‘ri keladi.
– Agar fuqaro allaqachon uch karra soliqni to‘lab bo‘lgan bo‘lsa, bu summa qaytariladimi?
– Ha, barcha fuqarolarniki qaytadan hisob-kitob qilinadi. Agar fuqaroning boshqa soliqlardan, masalan mol-mulk solig‘idan qarzdorligi bo‘lsa, birinchi navbatda o‘sha qarzga o‘tkaziladi. Agar qarzdorlik bo‘lmasa, ortiqcha to‘lov soliq to‘lovchining xohishiga ko‘ra keyingi soliq davrlariga o‘tkazilishi yoki qaytarib berilishi mumkin.
– Ortgan soliq summasini qaytarib olish uchun fuqarolar nima qilishi, qayerga murojaat qilishi kerak?
– Qaytarib olish uchun ariza berish kifoya. Arizani “Soliq” mobil ilovasi orqali berishlari kerak bo‘ladi. Smartfoni yo‘qlar yoki mobil ilovadan foydalanmaydiganlar o‘zi yashaydigan tuman (shahar) soliq inspeksiyalariga murojaat qilishlari mumkin.
Soliq kodeksiga binoan, ortiqcha to‘lov 15 kun ichida qaytarib beriladi.
– Agar hujjatsiz yer uchastkasi sotilgan bo‘lsa, to‘langan uch karra soliq kimga qaytariladi: oldingi egasigami yoki hozirgisiga?
– Bizda soliqlar obekt kesimida hisoblanadi. Sizning obektingiz menga o‘tgandan keyin menda bo‘ladigan jarayonlar uchun men javob beraman. Shu sababli, biz hozirgi foydalanib turuvchiga, ya’ni hozirgi egasiga qaytarib beramiz.
Hujjatsiz yer uchastkalarini rasmiylashtirish va yengilliklar
– Ushbu o‘zgarishlar bilan birga, fuqarolar hujjatsiz yer uchastkasiga egalik huquqini rasmiylashtirishi mumkinmi?
– Ha, 937-sonli qonunga muvofiq, hujjatsiz foydalanib turilgan yerlarni rasmiylashtirish imkoniyati bor. Biroq, bu 2018 yil 1 maygacha qurilgan bino-inshootlarga taalluqli. Agar bino shu sanagacha qurilgan bo‘lsa, unga egalik huquqini e’tirof etish mumkin.
– Agar bino 2018 yildan keyin qurilgan bo‘lsa, fuqarolar nima qilishi kerak?
– Hozirgi holatda 2018 yildan keyin qurilganlar bo‘yicha hujjat olish qonunchilikda nazarda tutilmagan. Hozircha ular uch karra soliqni to‘lab yurishga majbur.
Soliq qarzining yangi me’yori
– Qonunda huquqlarni e’tirof etish jarayonini jadallashtirish vazifasi qo‘yilgan. Bu amalda qanday yengillik beradi?
– Avvalgi tartibda 1000 so‘m soliq qarzi bo‘lsa ham, huquqni e’tirof etish bo‘yicha ijobiy xulosa berilmas edi. Endi fuqarolarga imkoniyat berilyapti: bazaviy hisoblash miqdorining 30 baravari (12 360 000 so‘m)gacha yer va mol-mulk solig‘idan qarzi bo‘lsa ham, ularga xulosa beriladi. Bu esa yerini e’tirof etish ishlarini tezlashtiradi.
– Bu byurokratik to‘siqlarning olib tashlanishi aynan soliq qarzdorligiga bog‘liqmi?
– Ha, soliq nuqtayi nazaridan asosiy byurokratik to‘siq shu edi. Fuqaroning soliqni to‘lashga imkoniyati bo‘lmasligi sababli jarayon to‘xtab qolardi. Endi 12 360 000 so‘mgacha qarzdorlik bo‘lsa ham, mexanizm to‘xtab qolmaydi va fuqarolar huquqlarini tasarruf etish bo‘yicha ishlarni jadallashtirishi mumkin.
– Demak, 12 million so‘mdan kam bo‘lgan qarz soliq qarzdorligi hisoblanmaydimi?
– Yo‘q, u soliq qarzi hisoblanadi, faqat hujjatlarni rasmiylashtirishda va huquqlarni e’tirof etishda to‘sqinlik qilmaydi.
To‘lovlarni bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati
– Fuqarolar uchun to‘lovlarni amalga oshirishda qanday yangi yengillik joriy etilmoqda?
– Huquqlarni e’tirof etish uchun to‘lovlarni bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati berilmoqda.
– Bo‘lib-bo‘lib to‘lash mexanizmi qanday ishlaydi?
– Misol uchun, agar fuqaroning bir martalik yig‘imni, masalan, bir baravar miqdordagi 412 000 so‘mni birato‘la to‘lashga imkoniyati bo‘lmasa, unga bu summani bir yil davomida bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati berilyapti.
– Ilgari birato‘la to‘lov uchun qanday imtiyoz mavjud edi?
– Agar fuqaro yig‘imni birato‘la to‘laydigan bo‘lsa, unga 50 foiz imtiyoz berilgan edi. Endi, agar fuqaroning imkoniyati yo‘q bo‘ladigan bo‘lsa, o‘sha yig‘imni ham bir yilgacha bo‘lib-bo‘lib to‘lashiga imkon berilyapti.
– Ortiqcha to‘langan mablag‘larni qaytarish masalasida fuqarolarga yana nima degan bo‘lardingiz?
– Birinchi navbatda fuqarolardan iltimos qilinadi: bu jarayonga ozgina vaqt kerak bo‘ladi, chunki texnik masalalar va hisob-kitob jarayonlari bor.
Fuqarolardan, agar bir-ikki hafta vaqt o‘tib qolsa, “qonun ijrosi ta’minlanmayapti, menga qaytarib bermayapti” degan xulosaga shoshilmaslik so‘raladi, chunki bu jarayon ozgina vaqt oladi.
Namanganda qalbaki dollar sotmoqchi bo‘lgan shaxslar ushlandi
Robaxon Mahmudova Oliy sudga raislik qiladi
O‘zbekiston xalqaro firibgarlar uchun “ov maydoni”ga aylanib qolmoqda
-
Siyosat5 days ago
«Ushbu masalani shaxsan nazoratimga oldim» — Saida Mirziyoyeva giyohvandlikka qarshi kurash haqida
-
Sport5 days agoEron Amerikaga bordi, Osiyo Yevropaning ta’zirini berayotir – JCh kundaligi
-
Iqtisodiyot1 day agoUch karra yer solig‘ining bekor qilinishi: pullar qanday qaytariladi?
-
Dunyodan4 days ago
Dunyo bo’ylab qochqinlar soni 10 yil ichida birinchi marta kamaydi.
-
Iqtisodiyot2 days ago
Toshkentda YIBning mintaqaviy vakolatxonasi ochildi
-
Iqtisodiyot4 days ago“Asosiy stavka ta’sirchanligini oshirish choralarini ko‘ramiz” – Ishmetov
-
Iqtisodiyot4 days ago2027 yilda 5 foizlik inflatsiya maqsadiga erishish yo‘lida jiddiy xatarlar ko‘rmayapmiz
-
Siyosat3 days ago
Prezident Ozarbayjon va Belarus bosh vazirlarini qabul qildi