Dunyodan
Myanma ICJda himoya qilishni boshlaydi
Myanma Longhingya xalqiga qarshi genotsidni rad etadi, Gambiya esa BMTning oliy sudida himoyaga kirishdi, ammo yetarli dalillar keltira olmaganini aytadi.
Myanma hukumati vakili Ko Ko Xlaing Xalqaro Sudi (ICJ) sudyalariga da’volarni “asossiz” deb aytdi.
Shu hafta boshida Gambiya tashqi ishlar vaziri Doda Jallou sudda Myanma oʻzining musulmon ozchiligini qirib tashlash uchun “genotsid siyosati”ni qoʻllamoqchi ekanligini aytdi.
2017-yilda Myanmadagi harbiy harakatlar chog‘ida minglab rohinjalar halok bo‘lgan, 700 mingdan ortig‘i qo‘shni Bangladeshga qochib ketgan.
Keyingi yili Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan e’lon qilingan la’natli hisobotda Myanma harbiy rahbarlari Rakxayn shtatidagi genotsid va boshqa joylarda insoniyatga qarshi jinoyatlar uchun tergov qilinishi kerakligi aytilgan.
2021-yilda fuqarolik hukumatini ag‘dargandan beri harbiy boshqaruv ostida bo‘lgan Myanma bu hisobotni rad etib, o‘z operatsiyalari ekstremistik va isyonchilar tahdidlarini nishonga olganini doimo ta’kidlab keladi.
Juma kuni Hiraning Xalqaro sudga “Myanmaning rohinjalarning aksariyati istiqomat qiluvchi shimoliy Rakxayn shtatida terrorchilarning erkin hukmronlik qilishiga ruxsat berish majburiyati yo‘qligini” aytdi.
“Bu hujumlar qoʻzgʻolon va terrorizmga qarshi operatsiyalar uchun harbiy atama boʻlgan tozalash operatsiyalariga sabab boʻldi”, dedi Freyn.
Gambiya 2019-yilda Myanmaga qarshi sud ishini boshladi, ammo Jallou ICJga harbiy boshqaruv davridagi tajribasidan keyin buni “mas’uliyat hissi” tufayli qilganini aytdi.
Janob Jallou dushanba kuni sudda rohinjalar “o‘nlab yillar davomida dahshatli ta’qib va g‘ayriinsoniy targ‘ibotlardan” aziyat chekkanini, so‘ngra harbiy repressiya va “rohinjalarning Myanmadagi mavjudligini yo‘q qilishga qaratilgan davom etayotgan genotsid siyosatini” boshidan kechirganini aytdi.
Aksariyati musulmonlardan iborat G‘arbiy Afrika davlati advokatlari, shuningdek, terrorga qarshi kurash ostida ayollar, bolalar va qariyalarning o‘ldirilishi, qishloqlarning vayron bo‘lishi bilan birga, ularni oqlash qiyin ekanini ta’kidladilar.
“Sud… barcha dalillarni birgalikda ko’rib chiqqach, yagona oqilona xulosaga kelishi kerakki, genotsid niyati Myanmaning rohinjalarga qarshi ko’p sonli davlat boshchiligidagi harakatlariga ta’sir qilgan va ta’sir qilgan”, dedi Filip Sands Gambiya o’z harakatlarida 57 davlatdan iborat Islom hamkorlik tashkiloti tomonidan qo’llab-quvvatlanayotganini ta’kidlab.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining qochqinlar bo’yicha agentligi ma’lumotlariga ko’ra, ayni damda bir milliondan ortiq rohinja qochqinlari dunyodagi eng katta va eng zich joylashgan lagerlardan biri bo’lgan Bangladeshning Koks-Bazar mintaqasida chegaradan o’tishmoqda.
Myanma hukumati vakili Xlaing juma kuni “Hozirda Bangladeshdagi lagerlarda yashayotgan Rakxayn shtatidan bo’lganlarning Myanmaga vataniga qaytarilishiga erishish” tarafdori ekanini aytdi. Ammo u, shuningdek, COVID-19 kabi tashqi omillar bu harakatlarga xalaqit berayotganini aytdi.
“Myanmaning 2017-yildan buyon sodiqligi va tinimsiz sa’y-harakatlari Gambiyaning Myanmaning maqsadi bu aholini yo‘q qilish yoki deportatsiya qilish degan da’volariga mos kelmaydi”, dedi Xlaing sudda.
Uning qo‘shimcha qilishicha, natija “mamlakatimiz obro‘si va kelajagi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega”, chunki “genotsidning topilishi mamlakatimiz va uning xalqi uchun o‘chmas dog‘ qoldiradi”.
Sud, shuningdek, guvohlarni, jumladan, rohinjalardan omon qolganlarni tinglash uchun uch kun vaqt ajratadi, biroq bu uchrashuvlar jamoatchilik va ommaviy axborot vositalari uchun yopiq bo’ladi.
Reuters agentligiga ko‘ra, yakuniy hukm 2026-yil oxirida e’lon qilinishi kutilmoqda.
So‘nggi o‘n yildan ko‘proq vaqt ichida birinchi bo‘lib sudga tortilgan bu qaror boshqa genotsid ishlari, jumladan, Janubiy Afrika tomonidan G‘azo urushi tufayli Isroilga qarshi qo‘zg‘atilgan jinoyat ishlari uchun namuna bo‘lishi kutilmoqda va ICJ sudyalari uchun genotsid ta’rifi bo‘yicha qoidalarni takomillashtirish imkoniyati sifatida ko‘rilmoqda.
Gambiya Myanmani Ikkinchi jahon urushi davrida fashistlar Germaniyasining yahudiylarga qarshi genotsidga javoban qabul qilingan 1948-yilgi BMT genotsid konventsiyasini buzganlikda aybladi. Qonunda genotsid “milliy, etnik, irqiy yoki diniy guruhni to‘liq yoki qisman yo‘q qilish niyatida” sodir etilgan jinoyat deb ta’riflangan.