O‘zbekistonda qurilish materiallari ishlab chiqaruvchi 457 ta korxonaning kredit bo‘yicha muddati o‘tgan qarzdorligi 3,5 trillion so‘mga yetgan. Bu korxonalar chiqarayotgan mahsulotlar tannarxi qimmatligi, bozor talabiga to‘liq javob bermagani uchun xaridor topilmayapti. Mas’ullarga 457 ta korxonaning har biriga borib, ularni moliyaviy sog‘lomlashtirish buyurildi. Buning uchun 50 mln dollar resurs ajratilmoqda.

26 iyun kuni prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida qurilish materiallari tarmog‘ida amalga oshirilayotgan ishlar va kelgusidagi ustuvor vazifalar yuzasidan videoselektor yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi.

Investitsiya forumi yakunlari

Davlat rahbari asosiy masalaga o‘tishdan avval o‘tgan haftadagi beshinchi Toshkent xalqaro investitsiya forumi yakunlariga to‘xtaldi. Forum doirasida xorijiy hamkorlar bilan 43 milliard dollarlik 177 ta kelishuvga erishilganini ta’kidladi.

“Har bir kelishuv loyihaga, ish o‘rniga, yuqori qo‘shilgan qiymatga aylanishi shart”, – dedi prezidentimiz.

Mutasaddilarga xorijiy investorlar ko‘targan 120 ta taklifning yechimi bo‘yicha qaror kiritish topshirildi.

To‘rtta tashkilot qurilish materiallari sohasida “aql markazi” bo‘ladi

Hokimlar qaysi tumanida qaysi tarmoqni qanday rivojlantirish, nima loyihaga investitsiya olib kelsa, eng yuqori samaradorlikka erishishini aniq hisob-kitob qilishi kerakligi qayd etildi.

Buning uchun iqtisodiyotdagi 12 ta tarmoqqa 14 ta “aql markazi” hamda 37 ta sohaviy ilmiy institut va oliygohlar nomma-nom biriktirildi.

Misol uchun, qurilish materiallari tarmog‘iga “aql markazi” sifatida Makroiqtisodiy tadqiqotlar instituti, Raqobat siyosati va iste’molchilar huquqlari markazi hamda Materialshunoslik instituti va Toshkent arxitektura-qurilish universiteti biriktirildi.

Ular yangi turdagi materiallarga talab, buni qoplash uchun qaysi tumanda nima loyiha qilish, qanday texnologiyadan foydalanish, qaysi yo‘nalishlarda kadr tayyorlash kerakligini tahlil qiladi.

Barcha tarmoq rahbarlariga “aql markazi”, sohaviy ilmiy institut va oliygohlar bilan har bir tuman imkoniyatini shu yondashuv asosida tahlil qilib, yalpi hududiy mahsulot o‘sishiga katta turtki beradigan loyihalar paketini tayyorlash topshirildi.

Sohada erishilgan yutuqlar

Bundan 10 yil oldin mahalliy qurilish materiallari deganda qum-shag‘al, g‘isht, sement, oyna va shifer tushunilar edi. Bu nari borsa qurilishda ishlatiladigan jami materiallarning 35-40 foizini tashkil qilgan.

So‘nggi o‘n yilda sohaga 12 milliard dollar investitsiya kiritildi, 4 mingdan ortiq yangi zamonaviy korxonalar ishga tushdi.

Tsement, oyna, bazalt, keramik buyumlar, gazoblok, quruq qorishmalar kabi asosiy turdagi 20 dan ortiq mahsulotlarga bo‘lgan ichki talabni to‘liq qoplaydigan quvvatlar yaratildi. Issiqlik saqlovchi, kompozit material, ekologik pardozlash materiallari va pol qoplamalari kabi yuqori qo‘shilgan qiymatli yangi yo‘nalishlar jadal rivojlanmoqda.

Umuman, yangi uy-joylar va sanoat binolari qurishga kerak bo‘ladigan 98 foiz materiallarni o‘zimizda ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi. Buning hisobiga o‘tgan davrda sohada ishlab chiqarish hajmi 7 trilliondan 53 trillion so‘mga oshdi. Sohadagi eksport o‘tgan yili 1,2 milliard dollarni tashkil qildi.

Asosiysi, o‘tgan davrda mazkur tarmoq import o‘rnini qoplashning muhim bosqichidan o‘tdi.

Qurilish materiallariga bozor talabi

Yil boshida aholini uy-joy bilan ta’minlash bo‘yicha katta dastur qabul qilinib, 2040 yilga qadar quriladigan uy-joylar sonini 2 karra oshirib, yiliga 280 mingga yetkazish, “Yangi O‘zbekiston” massivlarini 61 tadan 120 taga ko‘paytirish reja qilindi.

Yiliga 20-25 million kvadrat metrli tijorat binolari foydalanishga topshirilyapti. Muxtasar aytganda, uy-joy va tijorat binolarining o‘zigina yiliga kamida 10 milliard dollarlik qurilish materiallariga talab yaratadi.

Toshkent xalqaro investitsiya forumida hamkorlarga yana 27 milliard dollarlik infratuzilma loyihalari taklif qilindi.

Masalan, Jizzaxda atom elektr stansiyasi, Toshkent viloyatida 4-misni boyitish fabrikasi, O‘rta Chirchiqda 20 million yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatish quvvatiga ega Yangi Toshkent aeroporti, Yangi Toshkentda 55 ming o‘rinli futbol stadioni, 282 kilometrli Toshkent–Samarqand yo‘lini qurish kabi yirik loyihalarga ham birinchi navbatda qurilish materiallari zarur.

Yirik loyihalarda foydalaniladigan materiallarga standart, sifat, sertifikat bo‘yicha yuqori talablar qo‘yilishi tabiiy. Shu bois, yirik loyihalarni mahalliy ishlab chiqaruvchilar bilan bog‘laydigan yangi tizim yaratish zarurligi ko‘rsatib o‘tildi.

QQS masalasi

Yirik va megaloyihalarga sarmoya kiritayotgan investorlar import materiallarni olib kelishda qo‘shilgan qiymat solig‘idan ozod qilishni so‘raydi. Shu bilan birga, bunday loyihalarga o‘z mahsulotlarini taklif qilish istagida yurgan mahalliy korxonalar ham ko‘p.

Ular “Qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha imtiyoz mahalliy mahsulotlarga ham qo‘llanilsa, sifat bo‘yicha ham, standart bo‘yicha ham raqobatga tayyormiz”, demoqda.

Mutasaddilarga yirik va megaloyihalarga import va mahalliy mahsulotlarni yetkazib berishda teng sharoitni ta’minlash bo‘yicha qaror loyihasini kiritish topshirildi.

Moliyaviy sog‘lomlashtirish uchun 50 mln dollar

Hozirda sohadagi 457 ta korxonaning kredit bo‘yicha muddati o‘tgan qarzdorligi 3,5 trillion so‘mga yetgan. Sabab – ushbu korxonalar chiqarayotgan mahsulotlar tannarxi qimmatligi, bugungi bozor talabiga to‘liq javob bermagani uchun xaridor topa olmayapti.

Mas’ullarga 457 ta korxonaning har biriga borib, ularni moliyaviy sog‘lomlashtirish bo‘yicha qisqa muddatli dastur ishlab chiqish, ayni maqsadlar uchun 50 million dollar resurs ajratish topshirildi.

Mazkur mablag‘lar mavjud ishlab chiqarish quvvatlarini modernizatsiya qilish orqali tannarxni pasaytirish va bozorda talab yuqori mahsulotlar ishlab chiqarishga yo‘naltiriladi.

Pardoz materiallari va santexnika

Yaqinda hududlarda sayyohlik infratuzilmasini rivojlantirish bo‘yicha ikki yillik katta dastur qabul qilindi. Dastur doirasida 34 ta yirik turizm obekti, 1 mingdan ortiq joylashtirish vositasi, xususan, 200 ta mehmonxona qurish reja qilingan.

Masalan, Parkentda yaqinda ochiladigan “Kumushkon resort” turizm kompleksida 98 foiz mahalliy qurilish materiallari ishlatilmoqda. Hokimlar ham o‘z hududidagi barpo etilayotgan mehmonxonalarda mahalliy materiallar ulushini kamida 95 foizga yetkazishi zarurligi qayd etildi.

Buning uchun keyingi yil yakuniga qadar mehmonxona qurish va bezatishda foydalaniladigan lok-bo‘yoq ishlab chiqarishni 119 mingdan 150 ming tonnaga, santexnikani 1,5 milliondan 2 million donaga, PVX quvur va fitinglarni 255 mingdan 300 ming tonnaga, gulqog‘ozni 6 milliondan 7,5 million tonnaga, dekorativ panellarni 15 million kvadratdan 18 million kvadrat metrga yetkazishi shartligi ko‘rsatib o‘tildi.

Energiya tejamkor materiallar

Yurtimizda har yili o‘rtacha 65 ming yakka tartibdagi uy-joylar qurilmoqda, yana 200-250 ming xonadon ta’mirlanyapti.

“Ochiq aytish kerak, hali ko‘pchilik energiya tejamkor materiallarning afzalliklari haqida yetarlicha xabardor emas”, – dedi prezident.

Xonadonlarni isitishning o‘ziga iqtisodiyotdagi jami gaz iste’molining 20 foizi, elektr energiyasining esa 11 foizi sarflanmoqda. Agar uyning fasad va tom qismi issiqlik saqlovchi material bilan qoplansa, energiya tejamkor oyna qo‘yilsa, energiya sarfi 30 foizgacha kamayadi.

Bu borada Fransiya va Buyuk Britaniya kompaniyalari ishlab chiqqan yangicha loyihalash yondashuvi asosida Qamashi tumanida 4 ming xonadonli “Yangi O‘zbekiston” massivi qurilmoqda. Mazkur loyihada to‘liq energiya tejamkor mahalliy mahsulotlar ishlatilib, tannarx kamida 20 foizga arzon tushadi, uyni isitish-sovitish xarajatlari 30 foizga qisqaradi.

Viloyat, tuman va shahar hokimlariga Qamashi tajribasi asosidagi yangicha loyihalash yondashuvini o‘rganish topshirildi. Joriy yil Yangi O‘zbekiston qiyofasi olib kiriladigan 33 ta tuman va shahardagi ko‘p qavatli uy-joylar qurilishi faqat shunday yondashuv asosida amalga oshirilishi belgilandi.

Xonadonlarni qurish va ta’mirlashda energiya tejamkor materiallarga o‘tish bo‘yicha tavsiyalarni ishlab chiqib, 19 mingta qurilish korxonasiga ushbu tavsiyalarni, “yashil ta’mir” loyihasi bo‘yicha beriladigan imtiyozlar haqidagi ma’lumotlarni qurilish bo‘layotgan har bir mahalla, har bir xonadonga yetkazish vazifasi qo‘yildi.

Eksportni oshirish

Qo‘shni davlatlar yiliga 13 milliard dollarlik qurilish materiallarini import qilmoqda.

“Bir narsani bilinglar: tashqi bozorlarda kuchli raqobat, har bir dollar uchun kurash ketayotgan hozirgi sharoitda eksportni ko‘paytirish uchun noan’anaviy yechimlar kerak”, – dedi davlatimiz rahbari.

Markaziy Osiyo davlatlarining o‘ziga eksportni qo‘shimcha 440 million dollarga oshirish imkoniyati mavjudligi ta’kidlandi. Masalan, Ozarbayjon, Gruziya, Rossiya, Qozog‘iston, Qirg‘izistonda uy-joy, tijorat obektlari qurish bo‘yicha katta dasturlar amalga oshirilyapti.

Tarmoq mutasaddilari va hokimlarga qurilish materiallari korxonalari va developerlarni bir-biriga bog‘lab, bizga yaqin mintaqalardagi bozorlarga kirib borsa, bu davlatlarda milliy mahsulotlarimiz asosida namunali uy-joylar va noturar obektlarni qurib ko‘rsatsa, qo‘shilgan qiymat karrasiga oshishi ko‘rsatib o‘tildi.

Muhimi, uy-joy qurish bo‘yicha ushbu davlatlarning ishonchli hamkoriga aylana olsak, elektrotexnika, uy tekstili, mebel korxonalarimizga ham yo‘l ochiladi, eksport imkoniyatlari ko‘payadi.

Shu bois, mas’ullarga Boku, Tbilisi, Moskva, Ostona va Bishkekda 3-4 tadan namunali, energiya tejamkor uy modelini qurib, road-shou o‘tkazish topshirildi.

Ishlab chiqarishdagi energosamaradorlik

So‘nggi o‘n yilda qurilish materiallari tarmog‘i korxonalari foydalanadigan shartli yoqilg‘i hajmi 2 karra kamaydi.

Sohadagi elektr iste’molining 65 foizi to‘g‘ri keladigan 34 ta yirik korxonada energiya auditi o‘tkazilgani hisobiga o‘tgan yilning o‘zida 240 million kilovatt-soat elektr tejaldi.

Lekin bu hali kam ekani qayd etildi. Viloyat hokimlariga qurilish materiallari korxonalarini texnologik modernizatsiya qilish orqali energiya sarfini kamaytirish bo‘yicha katta dasturni boshlash topshirildi.

Bunda isitish va quritish pechi, tegirmon va energiya sarfi yuqori boshqa uskunalarni energiya tejamkoriga almashtirgan korxonalarga so‘mdagi kreditining 7 foizi, xorijiy valutada bo‘lsa, 4 foizi kompensatsiya qilib beriladi.

Bu yil yana 38 ta yirik korxonada energiya tejamkor texnologiyalarni joriy qilib, 400 million kilovatt-soat elektrni iqtisod qilish zarurligi qayd etildi.

Yuqori qo‘shilgan qiymat zarurati

Mamlakatimizda sement, bazalt, oyna, keramik plita kabi mahsulotlar bo‘yicha yaratilgan quvvatlar 2035 yilgacha bo‘lgan ehtiyojlarimizni qoplashga ham yetadi.

Endilikda investorlarni bunday mahsulotlarni ko‘paytirishga emas, mavjud quvvatlarni modernizatsiya qilib, yuqori qo‘shilgan qiymat beradigan loyihalarga jalb qilish kerakligi qayd etildi.

Masalan, Forishdagi bazalt tolasi zavodining yonida bazalt matosi ishlab chiqarish quvvatlari joylashtirilmoqda. Hozir 1 tonna bazalt tolasi 340 dollar bo‘lsa, bazalt matosining tonnasi 900 dollarni tashkil etadi.

Yoki bizda asosan 400, 500 markali sement ishlab chiqariladi. Hozir faoliyati to‘xtagan 17 ta sement zavodini investorlar bilan bog‘lab, maxsus sement ishlab chiqarishga o‘tkazsa, xaridor ham, eksport ham bo‘ladi.

Mutasaddilarga alohida dastur tasdiqlab, yil yakunigacha past quvvatda ishlayotgan kamida 50 ta qurilish materiallari korxonalariga investor olib kelish topshirildi.

Sertifikatlash masalalari

Qurilish materiallari sohasidagi korxonalarga sertifikat olish bilan bog‘liq barcha xarajatni to‘liq qoplab beradigan tizim mavjud. Bu kabi imkoniyat boshqa birorta tarmoqda yo‘q.

Lekin bunday sertifikatlarning yagona ma’lumotlar bazasi yo‘qligi uchun xaridorlar o‘zi bilgan, xalqaro sertifikati bor chet el tovarlarini ko‘proq xarid qilmoqda.

Mutasaddilarga mahalliy va xorijiy sertifikati bor qurilish materiallarining elektron platformasini ishga tushirish, viloyat hokimlari bilan birga shu yil yana kamida 50 ta qurilish materiali korxonasiga xalqaro sifat sertifikati olishda ko‘maklashish topshirildi.

Maqsadli ko‘rsatkichlar

Yig‘ilishda aytilgan imkoniyat va vazifalar hisobidan joriy yilda qurilish materiallari sohasida 11 milliard dollarlik 900 dan ziyod yangi loyihalarni boshlash, 3 milliard 200 million dollarlik 622 ta loyihani ishga tushirib, 21 ming yangi ish o‘rni yaratish, ishlab chiqarish hajmini 65 trillion so‘mdan oshirish, 7,5 trillion so‘mlik yangi mahsulotlarni mahalliylashtirish, eksportni 1,5 milliard dollarga yetkazish muhim ekani qayd etildi.

Yig‘ilish davomida mutasaddilarning hisobotlari, qurilish materiallari korxonalari vakillarining taklif va tashabbuslari tinglandi.

Source link

Dollar bir necha kunlik ko‘tarilishdan so‘ng pastladi



Source link

2026-yil 1-may holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan 34 ta tijorat bankining jami aktivlari 962,8 trln so‘mni tashkil qildi.

Ma’lumotlarga ko‘ra, aktivlari 30 trln so‘mdan yuqori bo‘lgan 12 ta yirik bank hissasiga bank tizimi aktivlarining qariyb 80 foizi yoki 767,6 trln so‘mi to‘g‘ri kelmoqda.

Bank tizimidagi 629 trln so‘mlik kreditlarning 83 foizi ham aynan yirik banklar hissasiga to‘g‘ri keladi. Shuningdek, jami 552,8 trln so‘mlik uzoq muddatli kreditlarning 459,6 trln so‘mi mazkur banklar tomonidan ajratilgan.

2026-yil 1-may holatiga bank tizimining jami kapitali 144 trln so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, sof foyda 6,9 trln so‘mga yetgan. Kapital monandligi ko‘rsatkichi esa 18,4 foiz darajasida shakllangan.

Depozitlar hajmi ham o‘sishda davom etmoqda. Aholi omonatlari 170,2 trln so‘mga, yuridik shaxslar depozitlari esa 274,2 trln so‘mga yetgan.

Tahlillarga ko‘ra, aktivlar, kreditlar va depozitlarning asosiy qismi yirik banklarda jamlangan bo‘lsa-da, o‘rta va kichik banklar ham moliyaviy xizmatlar qamrovini kengaytirishda muhim o‘rin tutmoqda.

Source link

2026-yil yanvar–may oylarida davlat budjeti mablag‘lari hisobidan aholiga 6 trln 583,7 mlrd so‘mlik ipoteka kreditlari ajratildi. Bu haqda Iqtisodiyot va moliya vazirligi ma’lum qildi.

Ma’lum qilinishicha, ushbu davrda 21 ming 553 nafar fuqaro ipoteka krediti olgan. Shuningdek, ipoteka dasturlari doirasida 6 ming 929 nafar fuqaroga jami 622,8 mlrd so‘m miqdorida subsidiya to‘lab berilgan.

Subsidiyalarni o‘zlashtirish darajasi bo‘yicha hududlar reytingida Xorazm viloyati yetakchilik qildi. Viloyatda mazkur ko‘rsatkich 34 foizni tashkil etgan.

Keyingi o‘rinlarni Jizzax viloyati — 31 foiz, Surxondaryo viloyati — 30 foiz, Namangan viloyati — 30 foiz va Andijon viloyati — 29 foiz bilan egalladi.

Hududlar kesimida ipoteka kreditining eng yuqori miqdori 380 mln so‘m, o‘rtacha kredit miqdori esa 296,5 mln so‘mni tashkil etgan. Toshkent shahrida bu ko‘rsatkichlar mos ravishda 480 mln va 352 mln so‘mga teng bo‘lgan.

Subsidiyali ipoteka kreditlari ajratilishi ulushi bo‘yicha «Biznesni rivojlantirish banki» 59 foiz bilan birinchi o‘rinni qayd etdi.

Shuningdek, «Ipotekabank» 54 foiz, «Turonbank» 52 foiz, «Agrobank» 49 foiz va «Aloqabank» 45 foiz ko‘rsatkich bilan eng faol beshlikdan joy oldi.

Source link

O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyotni qisqartirish maqsadida 2026 yil 1 apreldan boshlab bir qator tovarlarning chakana oldi-sotdisini naqd pulda amalga oshirish taqiqlandi. Bu esa qonunchilik normalari o‘rtasida bir qator yuridik kolliziyalarni keltirib chiqarmoqda. Huquqshunos O‘ktamjon To‘xtayev Kun.uz’ga taqdim etgan maqolasida ana shu ziddiyatlarni batafsil ko‘rib chiqadi.

Huquqiy davlatning ajralmas asosi sifatida qonun ustuvorligi tamoyili e’tirof etiladi.

O‘zbekiston Konstitutsiyasining 15-moddasida barcha davlat organlari, mansabdor shaxslar va fuqarolarning qonunga og‘ishmay bo‘ysunishi shartligi mustahkamlangan bo‘lsa, 16-moddasida birorta ham me’yoriy hujjat Bosh qomusimiz hamda qonunlarga zid kelishi mumkin emasligi qat’iy belgilab qo‘yilgan.

“Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida”gi qonunning 9-moddasiga ko‘ra, “O‘zbekiston Respublikasining qonunlari eng muhim va barqaror ijtimoiy munosabatlarni tartibga soladi hamda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan yoki referendum o‘tkazish yo‘li bilan qabul qilinadi”.

Normativ-huquqiy hujjatlar iyerarxiyasida Fuqarolik kodeksi, “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi hamda “Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi qonunlar bevosita Oliy Majlis tomonidan qabul qilingan eng barqaror hujjatlar sanaladi. Ular prezident farmonlari va hukumat qarorlaridan farqli o‘laroq, yuridik kuchi jihatidan doimo ustun mavqeni egallaydi.

Shu nuqtayi nazardan yondashganda, 2026 yil 1 apreldan boshlab joriy etilayotgan majburiy naqd pulsiz hisob-kitoblar tartibi milliy qonunchiligimiz amaliyotida yaqqol ko‘zga tashlanadigan hamda ilmiy-amaliy doiralarda jiddiy bahs-munozaralarga sabab bo‘layotgan huquqiy kolliziyani yuzaga keltirganini ko‘rishimiz mumkin.

“Qonun – karvon, ijro – sarbon” deyilganidek, ijro hokimiyati vakillari joriy etayotgan ushbu cheklovlar amaldagi fundamental qonun hujjatlarining negizini tashkil etuvchi prinsiplar bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri ziddiyatga kirishmoqda.

Fuqarolik kodeksining 790-moddasi hisob-kitoblar mexanizmining eng asosiy poydevori sanaladi. Ushbu moddada mustahkamlangan imperativ normaga ko‘ra, fuqarolarning tadbirkorlik faoliyati bilan bog‘liq bo‘lmagan o‘zaro hamda ular ishtirokidagi hisob-kitoblar naqd pullar yordamida yoxud naqd pulsiz tartibda, summasi cheklanmagan holda amalga oshirilishi kafolatlangan.

Bunga qo‘shimcha ravishda, pulga bag‘ishlangan Fuqarolik kodeksining dastlabki normalarida, xususan 94-moddada so‘m – o‘zida ko‘rsatilgan qiymat bo‘yicha qabul qilinishi shart bo‘lgan qonuniy to‘lov vositasi ekani, shuningdek, to‘lovlar naqd pulda va naqd pulsiz shaklda amalga oshirilishi qat’iy belgilab qo‘yilgan. Mazkur normaning tub mohiyati shundan dalolat beradiki, naqd va naqd pulsiz to‘lov shakllari yuridik jihatdan mutlaqo teng huquqiy maqomga ega.

Shu bilan bir qatorda, “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi qonunning 45-moddasida ham to‘lovlar mamlakat hududida naqd pul yoxud naqd pulsiz hisob-kitoblar tarzida amalga oshirilishi ko‘rsatib o‘tilgan. Bu shuni anglatadiki, Markaziy bank emissiya qiladigan milliy valuta – so‘m butun respublika hududida har qanday miqdorda va har qanday vaziyatda hech bir cheklovsiz qabul qilinishi shart. Qonunosti hujjati hisoblangan PF-246-sonli prezident farmoni qabul qilinishi oqibatida esa ijro hokimiyati miqyosida muayyan tovarlar guruhi (xususan, yonilg‘i, alkogol va tamaki mahsulotlari hamda 25 mln so‘mdan oshadigan xaridlar) uchun naqd pulni qabul qilish qat’iyan taqiqlandi.

Yurisprudensiyada bu holatni “Lex superior derogat legi inferiori” (Yuqori yuridik kuchga ega qonun quyi hujjatni bekor qiladi) umum e’tirof etilgan qoidasi bilan talqin qilish mumkin. Aniqroq aytganda, yuqori yuridik maqomga ega qonun naqd pulni qonuniy va cheklovsiz vosita sifatida e’lon qilib turgan bir sharoitda, quyi turuvchi normativ-huquqiy hujjatning uni qabul qilishni man etishi yuridik anomaliyani yuzaga keltirdi.

Mazkur nomutanosiblik o‘zining salbiy oqibatlarini uzoq kuttirmadi. Yangi me’yorlar huquqiy kuchga kirishi bilanoq, bevosita huquqni qo‘llash amaliyotida qator jiddiy muammolar yuzaga kela boshladi. Xususan, savdo tarmoqlarida nazorat-kassa mashinalaridagi “naqd” tugmasi o‘chirib qo‘yilishi oqibatida, xaridorlar o‘zlarining qonuniy to‘lov vositalari yordamida xaridni amalga oshirish imkoniyatidan mahrum bo‘lishgani hamda iste’molchilar savdo shoxobchalarini xaridsiz tark etishga majbur bo‘lgani, shuningdek, naqd pullarni bankomatlar orqali hisobraqamga kirim qilish jarayonida turli texnik qiyinchiliklar va qo‘shimcha xarajatlarga yuz tutgani kabi holatlar ijtimoiy tarmoqlarda keng muhokama qilinmoqda. Vaziyatning bunday tus olishi ayrim jamoatchilik faollarining huquqiy himoya izlab sud instansiyalariga murojaat qilishigacha olib keldi.

Shu o‘rinda iqtisodiy munosabatlarni barqarorlashtirishda ustuvor hisoblangan Fuqarolik kodeksining ommaviy shartnomalarga oid normalari (358-modda) xususida ham to‘xtalib o‘tish zarur, chunki ular ham yuqoridagi cheklovlar bilan mantiqiy ziddiyatga kirishmoqda. Ommaviy shartnomaning asosiy qoidalaridan kelib chiqsak, savdo yoxud xizmat ko‘rsatuvchi tashkilot (tadbirkorlik subekti) o‘ziga murojaat qilgan har qanday shaxsga tovarlarni sotishi yoki xizmatlar ko‘rsatishi bevosita qonun darajasida majburiyat sifatida o‘rnatilgan.

Bundan tashqari, “Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi qonunning 10-moddasiga ko‘ra, “tovar (ish, xizmat)lar uchun haq to‘lash shakli hamda tartibi iste’molchi bilan sotuvchi (ishlab chiqaruvchi, ijrochi) o‘rtasidagi kelishuvga binoan belgilanadi” deb ko‘rsatilgan.

Shuningdek, iste’molchi tomonidan tovarlar uchun haq to‘lash naqd pul yoxud naqd pulsiz shaklda amalga oshirilishi huquqi kafolatlanganidan farqli o‘laroq, sotuvchining to‘lov usuliga qarab tovarning ayni bir markasi, shuningdek, bir xil hajmdagi va sifatdagi ishlar yoxud xizmatlar uchun turlicha narxlar belgilashi, shu jumladan, ularni sun’iy ravishda oshirishi yoki pasaytirishi qat’iyan taqiqlanadi.

Masalaning yana bir muammoli qismi uchun qonunning 21-moddasi shunday imperativ norma keltiradi: “sotuvchi (ijrochi) iste’molchini haq evaziga qo‘shimcha tovarlar sotib olishga yoki qo‘shimcha xizmatlardan foydalanishga qistashga, shuningdek ko‘rsatilmagan xizmatlar uchun haq olishga haqli emas”. Hozirgi holatda iste’molchilar bilvosita qo‘shimcha xizmatlardan foydalanishga (bankomatlar orqali naqd pulni naqdsiz ko‘rinishga o‘tkazish) majbur bo‘lmoqda.

Qolaversa, ziddiyatning amaliy ijtimoiy oqibatlari sirasida raqamli tengsizlik fenomeni ham mavjud. Fikrimizcha, o‘zgarishlar kiritishda biroz shoshildik. Besh qo‘l barobar emas deganlaridek, naqdsiz jamiyat modeli faqatgina raqamli savodxonlik to‘liq shakllangan, uzluksiz elektr energiyasi va yuqori tezlikdagi internet bilan ta’minlangan hududlardagina ideal tarzda ishlashi mumkin. O‘zbekistonning real sharoitida esa olis qishloqlar, chekka tumanlar aholisi (hatto Toshkent shahrining o‘zida ham), shuningdek, axborot texnologiyalaridan yiroq bo‘lgan keksa avlod vakillari uchun majburiy naqdsiz hisob-kitoblar hayotni yengillashtirish o‘rniga, jiddiy qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi.

Asrlar silsilasida naqd pul savdo vositasi vazifasini bajarish bilan birga ishonch, shaxsiy mustaqillik va daxlsizlik ramzi sifatida ham alohida o‘rin tutgan. O‘zbek jamiyatida keksa avlod vakillari idrokida elektron pullar hali to‘laqonli va ishonchli to‘lov vositasi ko‘rinishida shakllanib ulgurmadi (fikri ojizimizcha). Shu bois, ularni o‘z xohish-irodasiga zid ravishda to‘liq raqamli tizimlarga majburlash orqali ijtimoiy hayotdan uzilib qolishlariga, texnologik qaramlik hamda doimiy stress holati kelib chiqishiga qo‘yib bermaslik kerak (buni Shvetsiya misolida quyida ko‘rib chiqamiz).

O‘ylab ko‘raylik, to‘lov kartasiga ega bo‘lmagan yoxud undan mustaqil foydalanish ko‘nikmasi yo‘q nafaqaxo‘r qattiq qish chillasida kommunal xizmatlar uchun to‘lovlarni qanday amalga oshiradi? Aslini olganda, bunday yondashuv inson fundamental huquqlarining buzilishi deb ham e’tirof etilishi kerak.

Bunga qo‘shimcha qilib, shaxsiy hayot daxlsizligi masalasini ham ko‘rsatsak bo‘ladi. Ma’lumki, har bir to‘lovning istisnosiz naqd pulsiz ko‘rinishda amalga oshirilishi orqali shaxsning kundalik harakatlari, iste’mol didi, ehtiyojlari, salomatlik holati va umuman harakatlanish trayektoriyasi davlat hamda yirik korporatsiyalar ma’lumotlar bazasida doimiy raqamli iz ko‘rinishida saqlanib qoladi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, iste’molchining to‘lov usulini o‘z xohishiga ko‘ra tanlash huquqi uning anonimligini ta’minlash, daxlsizligini kafolatlash kabi uzviy huquqlarining ajralmas qismi sifatida qabul qilinishi kerak.

Tadbirkorning ikki o‘t orasida qolishi

Yuqorida tahlil qilingan iyerarxik to‘qnashuv oqibati, ikkinchi navbatda oddiy tadbirkorlarning zimmasiga og‘ir yuk bo‘lib tushmoqda. Mavjud vaziyat tijorat subektlarini o‘ziga xos boshi berk ko‘chaga kiritib qo‘yganiga guvoh bo‘lyapmiz.

Amaliyotda sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan oddiy bir holatni ko‘rib chiqsak. Xaridor maishiy texnika do‘koniga kirib, 26 mln so‘mlik muzlatkich xarid qilish maqsadida qonuniy to‘lov vositasi bo‘lgan yuz ming so‘mlik kupyuralarda naqd to‘lovni amalga oshirish niyatida. Tadbirkor bu to‘lovni qabul qilgan taqdirda, soliq ma’muriyatchiligini buzgan va prezident farmoni talablariga rioya etmagan sub’yekt sifatida e’tirof etiladi. Natijada unga nisbatan moliyaviy sanksiyalar, jarimalar qo‘llanilishi ehtimoli paydo bo‘ladi.

Mijoz manfaatini ustun qo‘yuvchi yondashuvdan farqli o‘laroq, tadbirkor uning naqd pulini rad etib, “faqat karta orqali to‘lov qabul qilamiz” degan qarorga kelsa, u bir vaqtning o‘zida Fuqarolik kodeksining 790-moddasi (naqd pullar bilan va naqd pulsiz hisob-kitoblar), 358-moddasi (ommaviy shartnoma) talablari hamda “Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi qonunning 10-, 21-moddalari normalarini buzgan bo‘ladi.

Yuridik nuqtayi nazardan yondashganda, xaridor vakolatli organga shikoyat kiritgan vaziyatda, tadbirkor milliy valutani qabul qilmagani, shartnoma tuzishni asossiz rad etgani va iste’molchi huquqlarini kamsitgani oqibatida fuqarolik va ma’muriy javobgarlikka tortilishi lozim.

“Ijtimoiy shartnoma” qoidalariga ko‘ra, jamiyat a’zolari o‘zlarining ayrim mutlaq erkinliklaridan voz kechishlari natijasida ma’lum huquqlarni davlat boshqaruviga topshirishi, buning evaziga esa davlat fuqarolar xavfsizligini kafolatlash, mulkiy daxlsizlikni munosib himoya qilish, adolatli sud tizimini o‘rnatish hamda umumiy ijtimoiy farovonlikni ta’minlash majburiyatini o‘z zimmasiga olishi lozim edi. Mazkur holatda esa hukumat tadbirkorni tavakkalchiliklar xavfi ostida qoldirmoqda.

To‘g‘ri, davlat mexanizmining to‘laqonli ishlashi va ta’lim muassasalari, sog‘liqni saqlash tizimi kabi ijtimoiy sohalarni ta’minlashi bevosita aholi tomonidan to‘lanadigan soliqlarga tayanar ekan, soliq to‘lash intizomi o‘zaro kelishilgan ijtimoiy shartnomaning negizini tashkil etuvchi asosiy mezonlar qatorida alohida o‘rin tutadi. Lekin Makiavelli aytganidek, “maqsad vositani oqlaydi”mi?

Immanuil Kantning deontologik qarashlari ham bu yondashuvni keskin inkor etgan. Kant ta’limotiga ko‘ra, inson huquqlari va erkinliklari qandaydir ulug‘vor natijalarga erishish yo‘lidagi vosita vazifasini o‘tashi mutlaqo mumkin emas.

Davlat soliq ma’muriyatchiligidagi mavjud kamchiliklar hamda soliq yig‘uvchanligini oshirish borasidagi zaifliklarni xaspo‘slash maqsadida fuqarolarning halol mehnati orqali topgan mablag‘larini qanday ko‘rinishda (naqd yoki raqamli) tasarruf etish huquqini cheklashi – paternalizmga tipik namuna. Paternalistik boshqaruv uslubida davlat o‘z fuqarolariga xuddi ota yosh bolaga munosabatda bo‘lgandek yondashib, “nima to‘g‘ri va nima noto‘g‘ri ekanligini o‘zim yaxshiroq bilaman” qabilida ularning iqtisodiy muxtoriyatiga to‘g‘ridan to‘g‘ri aralashadi.

Bunday aralashuv oqibatida insonlar o‘z ixtiyoriga ega bo‘lgan erkin huquq sub’yektlari maqomidan chetlashib, ma’muriy tizimga mutlaq tobe shaxslar darajasiga tushib qolish xavfi mavjud. Konstitutsiyaviy normalar doirasida mulkdor o‘z mol-mulkiga nisbatan istalgan qonuniy harakatni amalga oshirishi kafolatlanganidan farqli o‘laroq, yuqoridagi kabi cheklovchi vositalar shaxsning iqtisodiy mustaqilligini zaiflashtiradi. Buning oqibatida davlat va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro ishonch munosabatlariga putur yetishi hamda fuqarolarda soliq madaniyatini ixtiyoriy ravishda shakllantirish amaliyotinining o‘rnini qat’iy ma’muriy majburlov vositalari egallab olishi – xavotirli holat.

Shvetsiya modeli va undan olinadigan saboqlar

O‘zbekiston duch kelayotgan va endi kutilayotgan xatarlarni baholash uchun dunyoda naqdsiz jamiyat barpo etishda eng uzoqqa borgan va beqiyos tajribaga ega davlat – Shvetsiya misolini ko‘rib chiqish kerak. Bu davlat tajribasi yuridik muammolar qanday hal qilinishi va haddan ortiq naqdsizlik oxir-oqibat nimaga olib kelishini o‘rganish uchun nodir darslik sanaladi.

Shvetsiyada 2007 yildan buyon naqd puldan foydalanish hajmi barqaror ravishda pasayib kelmoqda. Bugungi kunda aholi asosan elektron BankID va Swish mobil to‘lov tizimlaridan har kuni foydalanadi. Hatto jamoat transporti va cherkov ehsonlari ham naqdsiz hisob-kitobga o‘tgan.

O‘zbekiston holatidan farqli o‘laroq, Shvetsiya bank qonunchiligi va do‘konlarning naqdsiz ishlash amaliyoti o‘rtasidagi yuridik muammoni davlat farmonlari orqali taqiqlash yo‘lidan bormay, ushbu masalani sivilizatsiyalashgan Fuqarolik huquqi mexanizmlari orqali hal qilgan.

Shvetsiya Markaziy banki qonuniga ko‘ra, xuddi bizdagi kabi, Shvetsiya kronasi qonuniy to‘lov vositasi hisoblanadi va u hamma joyda qabul qilinishi shart. Biroq Shvetsiyaning “Shartnomalar huquqi to‘g‘risida”gi qonuniga asosan, shartnoma erkinligi tamoyili bank sohasidagi ommaviy qonunlardan ustuvor etib belgilangan.

Bu nima degani? Bu shuni anglatadiki, tadbirkor va xaridor – ikki mustaqil shartnoma tarafi o‘zaro kelishuv asosida Markaziy bank qonunidan chekinish huquqiga ega. Agar do‘kon yoki restoran xo‘jayini eshikka “Biz faqat karta qabul qilamiz” yoxud “Naqd pul olinmaydi” degan belgini ilib qo‘ysa, bu yuridik tilda ommaviy oferta (taklif) hisoblanadi. Iste’molchi shu do‘konga qadam bosishi bilan, u ushbu shartnomaga rozi bo‘lgan va o‘zining naqd pul bilan to‘lash huquqidan ixtiyoriy voz kechgan hisoblanadi. Agar xaridor bunga rozi bo‘lmasa, u bemalol boshqa do‘konga ketish ixtiyoriga ega. Ya’ni Shvetsiyada hech bir davlat organi do‘konga naqd pul olmaslikni majburlamaydi, bu – biznesning o‘ziga berilgan ixtiyoriy tanlov.

Paradoksni ko‘ryapsizmi? Shvetsiyada xususiy sektorga erkinlik berilgan bo‘lsa-da, 2015 yilda Shvetsiya Oliy ma’muriy sudi muhim pretsedent qarorini qabul qilgan (ish raqami: HFD 2015 ref. 49). Unga ko‘ra, Kronoberg ma’muriyatining (landsting) o‘z kasalxonalarida naqd pulni bekor qilish va faqat karta orqali to‘lovlarni qabul qilish haqidagi qarori qonunga zid deb topilgan. Sudning izohiga ko‘ra, davlat va ijtimoiy xizmatlar (xususan, sog‘liqni saqlash) ommaviy xarakterga ega bo‘lgani uchun, u yerda davlatning qonuniy to‘lov vositasi bo‘lgan naqd pulni rad etish fuqarolarni kamsitishga olib keladi. Ya’ni xususiy sektor naqd pulni rad etish huquqiga ega bo‘lsa-da, davlat xizmatlari bunday huquqqa ega emas. O‘zbekistonda esa aynan davlat xizmatlari birinchi navbatda naqd pulsiz shaklga o‘tkazib yuborilmoqda.

Eng e’tiborli jihati shundaki, Shvetsiya bugungi kunga kelib naqd pulsiz jamiyatning ekstremal cho‘qqisiga chiqqach, uning og‘ir ijtimoiy va xavfsizlik oqibatlarini tatib ko‘rdi va endi tormozni bosishga majbur bo‘lmoqda. Bunga bir qancha omillar sabab sifatida ko‘rsatiladi.

Birinchidan, ijtimoiy himoyasiz qatlam. Qariyalar, boshpanasiz insonlar va jamiyatning eng zaif qatlamlari deyarli yashash uchun zarur ne’matlarni sotib ololmay, tizimdan mutlaqo siqib chiqarildi. Ular o‘zlarini kamsitilgan va jamiyatga keraksizdek his qila boshlashdi.

Ikkinchidan, xavfsizlik tahdidi. Yevropa Markaziy banki tomonidan yaratilgan TIPS yoki xususiy P27 platformalari orqali xalqaro serverlarga qaramlik oshdi. Agar biror kiberhujum, texnik nosozlik yoki qo‘shni davlatlar bilan ehtimoliy harbiy mojaro yuz bersa, raqamli infratuzilmaning qulashi butun mamlakatning ochlikda qolishiga olib kelishi mumkin.

Shu sababli, 2026 yilda Shvetsiya Markaziy banki parlamentga qator qat’iy tavsiyalar va “Jamoat to‘lovlariga tayyorgarlik” doirasida yangi choralar bilan chiqdi:

1. Har bir xonadondagi balog‘atga yetgan shaxs o‘z uyida favqulodda holatlar uchun kamida 1000 krona naqd pul zaxirasi saqlashi kerakligi e’lon qilindi;

2. Savdo va xizmat ko‘rsatish sohalarida naqd pul bilan xarid qilishga qisman himoya maqsadida eng yuqori 10 000 krona limit kiritish taklif qilindi. Bu bilan davlat naqd puldan butunlay qutulmasligini tan oldi;

3. Oziq-ovqat, dori-darmon do‘konlari va asosiy energiya ta’minotchilari, xususan yoqilg‘i quyish shoxobchalarini inqiroz vaqtlarida qat’iyan naqd pul qabul qilishga majburlovchi qonunlar qabul qilinishi ilgari surilmoqda. Yirik banklar o‘z mijozlari bo‘lgan korxonalarga naqd pul olib kelish va berish xizmatlarini qayta yo‘lga qo‘yishga majbur qilinmoqda.

Shvetsiyaning bu orqaga qaytishi biz uchun juda katta dars bo‘lishi kerak.

“O‘zganing xatosidan o‘rganish – aqlning belgisi” deydilar. O‘zbekiston xavfsizlik va ijtimoiy reallik nuqtayi nazaridan xalqaro amaliyotdagi bu ehtiyotkorlik signalini inobatga olishi lozim.

To‘xtayev O‘ktamjon Zarifjon o‘g‘li,

TDYuU katta o‘qituvchisi

Source link