Jamiyat
Krossvord va aqliy o‘yinlar demensiyaning oldini olishi mumkinmi?
Demensiya bu – xotiraning qisman yo‘qolishi va aqliy qobiliyatning pasayishiga olib keladigan kasallik. Olimlarning fikricha, krossvord yechish, kitob yoki gazeta o‘qish, boshqa til o‘rganish kabi oddiy mashg‘ulotlar ham kognitiv zaiflashuvga qarshi foydali hisoblanadi. O‘z navbatida, turli onlayn platformalardagi aqliy o‘yinlarning inson miyasiga ta’siri bo‘yicha fikrlar bo‘lingan.
Mantiqan o‘ylab qarasak, sport zalida mushaklaringizga ishlasangiz, ular mustahkamlanadi va zaiflashishdan saqlanadi. Xuddi shunday aqliy mashqlar ham inson miyasining ish faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadimi? Aynan shu g‘oya oxirgi yigirma yil ichida ko‘plab miya mashqlarini taklif qiluvchi platformalar va ilovalarning paydo bo‘lishiga, shuningdek, son-sanoqsiz sudoku, krossvord va mantiqiy boshqotirma kitoblarining ommaviylashishiga sabab bo‘ldi. Shu bilan birga, ko‘plab olimlar ham kognitiv mashqlar odamni aqlliroq qilishi va hatto demensiya xavfini kamaytirishi mumkinligini o‘rganish bo‘yicha tadqiqotlar boshladi.
New York Times’ning yozishicha, bir qarashda oddiydek ko‘ringan g‘oya aslida ancha murakkab bo‘lib chiqqan. Bunda “miya mashqlari foydalimi?” degan savolga javob qaysi mashq turi bajarilayotgani va qanday foyda kutilayotganiga bog‘liq.
“Psixologlar kognitiv qobiliyatni yaxshilash mumkinmi, degan mazmunda o‘rganish olib borganlarida, odatda tafakkurning muayyan jihatini kuchaytirish uchun yaratilgan kompyuter o‘yinlaridan foydalanishadi. Ba’zi o‘yinlar odamga mahoratni oshirish yoki alohida belgilarni tanish strategiyalarini o‘rgatadi. Boshqalari esa asta-sekin tezlik va xatarlarni oshirib, miyani qiyinchilikka duchor qiladi”, deydi Klenson universiteti professori Lesli Ross.
Ayrim tadqiqot natijalariga ko‘ra, aqliy o‘yinlar o‘ynash odamlarning kognitiv qobiliyatlarini yaxshilashi mumkin. Bunda nafaqat mashq qilinayotgan vazifada, balki unga yaqin boshqa ishlarda ham bu samara beradi. Kanadaning G‘arbiy Ontario universiteti professori Adrian Ouenning ta’kidlashicha, bu «ajablanarli emas». Masalan, kimdir telefon raqamlarini yodlashni mashq qilsa, sanalarni eslab qolishi ham yaxshilanadi. Ammo bitta o‘yinni o‘ynash odamni umumiy fonda aqlliroq qilishi yoki butunlay boshqa vazifada muvaffaqiyatli bo‘lishiga yordam berishi bo‘yicha yetarli dalillar yo‘q.
“Siz skripka chalishni o‘rganishni istasaysiz. Mashq qilsangiz, skripkani yaxshiroq chala boshlaysiz. Ammo skripkani chalishni o‘rgansangiz, boshqa instrumentlarni ham yaxshi chalib ketasizmi? Javob aniq — yo‘q”, deydi Ouen.
Bir qator miya mashqlariga doir o‘yinlar ishlab chiqaruvchi kompaniyalar o‘yinlar kognitiv zaiflashuvni ham kechiktiradi, deb da’vo qilishadi, lekin bu boradagi tadqiqotlar juda kam. Shunday tadqiqotlarning biriga ko‘ra, sog‘lom keksa odamlarga qayta ishlash tezligini yaxshilashga mo‘ljallangan o‘yin berilgan. 10 yil o‘tib, bu odamlarda demensiya rivojlanish xavfi 29 foizga past bo‘lgan. Ikki xil boshqa o‘yin (xotira va muammo yechish mashqi) ham xavfni kamaytirgan, lekin natija o‘yin o‘ynamaganlarga qaraganda sezilarli darajada yaxshi bo‘lmagan. Mutaxassislar ushbu tadqiqotlarga tayanib, aqliy o‘yinlarda miya faoliyatini yaxshilash istiqboli borligini aytishadi, ammo buni isbotlash uchun qo‘shimcha klinik sinovlar talab etiladi.
Miyani oddiy mashg‘ulotlar bilan “himoya qilish”
Krossvord yechish, stol tennisiga o‘xshash o‘yinlar o‘ynash, kitob yoki gazeta o‘qish, boshqa til o‘rganish kabi oddiy mashg‘ulotlar ham kognitiv zaiflashuvga qarshi foydali bo‘lishi mumkin.
Ba’zi tadqiqotlar odam qanchalik ko‘p “aqliy mashqlar” qilsa, shunchalik demensiyaga chalinish xavfi kamayishini yoki tashxis qo‘yilish vaqti kechikishini ko‘rsatgan. Masalan, bitta tadqiqotda demensiya rivojlangan odamlar ichida muntazam krossvord yechganlarning xotira pasayishi ikki yilga kechikkan.
“Biror ish aqlni ishlatishga majbur qilsa, bu odatda miya uchun foydali”, deydi doktor Ros. Uning qo‘shimcha qilishicha, bunday tadqiqotlar randomizatsiyalangan klinik sinovlar emas, ya’ni aniq sabab-oqibatni isbotlovchi eng ishonchli uslubda amalga oshirilmagan.
“Kognitiv zaxira” nazariyasi
Nima uchun aqliy o‘yinlar yoki krossvordlar miyaga yordam berishi mumkin, deb so‘ralganda, mutaxassislar “kognitiv zaxira” nazariyasini eslatishadi. Mazkur nazariyaga ko‘ra, inson qanchalik ko‘p “aqliy mushak” to‘plagan bo‘lsa, demensiyaga shunchalik chidamli bo‘ladi, deydi Stoni Bruk universiteti neyrologiya kafedrasi rahbari doktor Jo Verges.
“Bu mashg‘ulotlar demensiyani keltirib chiqaradigan miya shikastlanishini to‘xtatmaydi. Ammo kimdadir Alsgeymer kasalligi rivojlansa, kognitiv zaxira belgilarini yashirishi va ularning paydo bo‘lishini bir necha yilga kechiktirishi mumkin”, deydi Verges.
Bu nazariyani ko‘proq o‘qigan odamlarda demensiya xavfi pastroq bo‘lishini ko‘rsatgan tadqiqotlar qo‘llab-quvvatlaydi, deydi Nyu Yorkdagi Maunt Saynay tadqiqot markazi direktori o‘rinbosari doktor Samuel Gendi. Shunga o‘xshash natijalar aqliy jihatdan qiyin kasblarda ishlagan odamlar bilan ham kuzatilgan.
Ammo kognitiv zaxirani bevosita o‘lchashning iloji yo‘q, deydi doktor Ouen. Shu sababli, miya mashqlari uni kuchaytiradi yoki yo‘q, aniq aytish qiyin.
Mutaxassislarning xulosa qilishicha, jismoniy mashqlar yoki ijtimoiy faol bo‘lishning foydaliligi kabi aqliy mashg‘ulotlar ham kognitiv pasayishga qarshi foyda berishi mumkin va buning salbiy tomoni yo‘q. Lekin maxsus yaratilgan miya mashqi o‘yinlariga kelganda, ularning fikri bo‘lingan. Ayrimlar buni tizimli “aqliy mashg‘ulot” sifatida baholab, pul to‘lashga arziydi, deb hisoblashadi. Boshqalar esa bu da’volar ilmiy jihatdan isbotlanmaganini aytib, odamlarga pulini tejashni maslahat berishadi. Doktor Gendi turli platformalar haqidagi aqliy o‘yinlarga nisbatan quyidagicha fikr bildirgan: “Zarari bo‘lmaydi, lekin foyda berishiga ham kafolat yo‘q”.
Andijon viloyatida «Haj» ziyoratiga yuborishni va’da qilgan shaxs ushlandi.
Bosh prokuratura huzuridagi Departamentning Asaka tumani bo‘limi va boshqa huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimlari hamkorligida tezkor tadbir o‘tkazilgan.
Unda fuqaro M.Ch. 18 000 AQSh dollar evaziga fuqarolar A.I. va B.X.ni «Haj» ziyorati uchun Saudiya Arabistoniga yuborishini aytib, kelishilgan puldan 9 000 AQSh dollarini olgan vaqtida ashyoviy dalillar bilan ushlangan.
Mazkur holat yuzasidan Jinoyat kodeksining 168-moddasi (firibgarlik) bilan jinoyat ishi qo‘zg‘atilib, tergov harakatlari o‘tkazilmoqda.
Avvalroq Toshkent shahridagi tuman elektr tarmoqlari korxonasining ikki nafar muhandisi pora bilan ushlangandi.
Toshkentda narkolaboratoriya ochgan yirik jinoiy guruh fosh etildi.
IIV Tezkor qidiruv departamenti, Toshkent shahar IIBB hamda DXX tomonidan giyohvandlik moddalari va kuchli ta’sir qiluvchi vositalarning savdosi bilan shug‘ullangan jinoiy guruh qo‘lga olinib, yirik narkolaboratoriyalar fosh etildi.
Ushbu jinoiy guruh a’zolari jinoiy faoliyat olib borish maqsadida vazifalarni o‘zaro taqsimlab olishgan.
Jumladan, 2000-yilda tug‘ilgan Sh.U.«ombor mudiri», 2000-yilda tug‘ilgan O.M., 2000-y.t. O.T.lar «laborant», 2004-yilda tug‘ilgan Sh.O‘. «qadoqlovchi» vazifalarini bajarishgan.
Tayyorlangan kuchli ta’sir qiluvchi vositalarni aholi orasida, ta’lim muassasalari oldida tarqatish maqsadida «tarqatuvchi»larni («zakladchiklar») yollashgan. Shuningdek, ijtimoiy tarmoq platformasida onlayn narkodo‘kon ochishgan.
Narkolaboratoriya tashkil qilish maqsadida jinoiy guruh a’zolari ikkita xonadonni ijaraga olgan. Ushbu xonadonlarda kuchli ta’sir qiluvchi vositalarni qadoqlash uchun zarar bo‘lgan asbob-anjomlar, kapsulalar, kukun ko‘rinishidagi kuchli ta’sir qiluvchi moddalar, prekursorlarni saqlashgan.
Hamkorlikda o‘tkazilgan tezkor-tadbirlar davomida «tarqatuvchi» vazifasini bajargan shaxslar: 1993-yilda tug‘ilgan V.A., 2003-yilda tug‘ilgan D.Yu., 2004- yilda tug‘ilgan I.R.lar ushlangan. Xolislar ishtirokida tekshirilganda ularning yonidan jami 1 050 dona kuchli ta’sir qiluvchi vositalar, telefon apparatlari aniqlangan va dalolatnoma asosida rasmiylashtirib olingan.
Toshkent viloyatida davom ettirilgan tezkor tadbirda Sh.O‘., Sh.U., O.M.lar ijarada yashab kelgan xonadonda tintuv tergov harakati o‘tkazilgan. Xolislar ishtirokida ko‘zdan kechirilgan ushbu xonadonda 9 kg «Pregabalin», 500 gramm )«Tropikamid» moddalari, 600 dona kapsuladagi «Pregabalin» kuchli ta’sir qiluvchi dori vositalari, qadoqlash uchun zarur asbob-anjomlar daliliy ashyolar tariqasida olingan.
Shuningdek, Olmaliq shahrida O.T. ijarada yashayotgan xonadon xolislar ishtirokida ko‘zdan kechirilganda 6 kg «Pregabalin», 500 gramm «Tropikamid» kuchli ta’sir qiluvchi moddalar hamda qadoqlash uchun zarur asbob-anjomlar aniqlanib, bayonnoma asosida rasmiylashtirib olindi.
Mazkur shaxslarga nisbatan O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 251-prim.1-moddasi («Giyohvandlik vositalari, ularning analoglari yoki psixotrop moddalar hisoblanmaydigan kuchli ta’sir qiluvchi moddalarni targ‘ib qiluvchi mahsulotni tayyorlash, tarqatish, reklama qilish, namoyish etish yoki bunday moddalarni yoxud zaharli moddalarni qonunga xilof ravishda muomalaga kiritish») bilan jinoyat ishi qo‘zg‘atilib, jinoiy guruh a’zolariga nisbatan qamoq ehtiyot chorasi qo‘llangan. Tergov harakatlari davom etmoqda.
Huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimlarining sa’y-harakatlari bilan 360 mingdan ortiq bir marotabalik dozaga teng bo‘lgan kuchli ta’sir qiluvchi vositalarining aholi orasida tarqalishi oldi olindi.
Joriy yil 24-aprel kuni Yaponiya immigratsiya xizmatlari agentligi Yaponiyada noqonuniy ravishda yashab turgan O‘zbekistonning ikki fuqarosini mamlakatdan chiqarib yubordi. Bu haqda Yaponiyaning O‘zbekistondagi elchixonasi xabar berdi.
Ma’lum bo‘lishicha, fuqarolardan biri Yaponiyaga «talaba» vizasi bilan kirgan, ammo keyinchalik o‘qishdan haydalganiga qaramay, mamlakatda noqonuniy ravishda qolib ketgan va vakolatli rasmiylar tomonidan hibsga olingan.
Ikkinchi fuqaro Yaponiyaga qisqa muddatli viza bilan kirib, ruxsat berilgan qolish muddati tugashiga qaramay mamlakatdan chiqib ketmagan.
Diplomatik vakolatxonaning eslatishicha,«turizm», «yaqinlarni ko‘rish», «biznes (konferensiya, madaniy almashinuv kabi)» maqsadidagi qisqa muddatli viza bilan Yaponiyada ishlash qat’iyan man etiladi. O‘zbekistonda qarz (kredit) olib bo‘lsa ham Yaponiyaga o‘qishga borgan, ammo yapon tilini o‘rgana olmay o‘qishdan chetlatilgan fuqaroning Yaponiyada yashash maqomi bekor qilinadi.
«Yaponiyaga «turizm» yoki «talaba» maqomidagi viza bilan kirib,«uzoq muddat qolish mumkin» yoki «ishlash mumkin» degan chaqiruvlar butunlay yolg‘on. Shu kabi yolg‘on maqsadlar bilan Yaponiyaga kirishga yo‘l qo‘yilmaydi.«Talaba» vizasi ishlash uchun emas, balki faqatgina mamlakatda o‘qish uchungina beriladi», – deyiladi elchixona xabarida.
Ta’kidlanishicha, Yaponiyada noqonuniy ravishda yashayotgan shaxslar aniqlansa, ular politsiya tomonidan hibsga olinadi va bunday shaxslarga nisbatan immigratsiya muassasasida ushlab turish yoki deportatsiya qilish kabi qat’iy choralar ko‘riladi.
«Bundan tashqari, Yaponiya hukumati shu kabi shaxslar haqida O‘zbekiston hukumatiga ma’lumotlarni berib borayotganligi sababli, O‘zbekistonga qaytgandan keyin ham ularga nisbatan tegishli choralar ko‘rilishi mumkin. Shu sababli,«Yaponiyada ishlash mumkin» deb da’vo qiluvchi vositachilarning va’dalariga osonlik bilan ishonib qolmang, ogoh bo‘ling!» – deb ogohlantiradi Yaponiyaning Toshkentdagi elchixonasi.
Mansabdorlar 14 800 metr quvurni qazib olib, o‘zlashtirish yo‘li bilan talon-toroj qilgan.
Toshkent viloyati, Piskent tumanida 14 km quvur suv ta’minoti korxonasi mansabdorlari tomonidan talon-toroj qilindi. Yetkazilgan zarar qariyb 4 milliard so‘m, deb xabar berdi Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi.
Qayd qilinishicha, “Toshkent viloyati suv ta’minoti” AJ Piskent tumani filiali rahbari B.K., “A.” AJ mansabdor shaxslari va boshqalar bilan oldindan jinoiy til biriktirgan holda, umumiy qiymati 3 mlrd 931,2 mln so‘mlik suv quvurlarining 3 mlrd 78,4 mln so‘mlik qismi, ya’ni jami 14 800 metrini qazib olib, o‘zlashtirish yo‘li bilan talon-toroj qilgan.
Qayd etilgan holatlar yuzasidan mansabdor shaxslarga nisbatan Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamentining Toshkent viloyat boshqarmasi tomonidan jinoyat kodeksining 167-moddasi uchinchi qismi “a” bandi (Juda ko‘p miqdorda o‘zlashtirish yoki rastrata yo‘li bilan talon-toroj qilish) bilan jinoyat ishi qo‘zg‘atilgan. Aybdorlar BHM 300 baravaridan 600 baravarigacha miqdorda jarima yoki uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud besh yildan o‘n yilgacha ozodlikdan mahrum qilinishi mumkin.
Qashqadaryo media haftalik loyihasining to‘rtinchi nuqtasiga aylandi. Bu yerda haftalik davomida o‘tilgan har bir media darsi o‘zining kulminatsion yechimini topdi.
Treninglarda fikr, reja, tanqid va xulosa bir xil darajada «ishladi». Natijada xabarlar boshqacha tuzildi, kadrlar yangicha olindi, yondashuv esa tubdan o‘zgardi.
Vohalik soha vakillari va qiziquvchilari yangiliklar tezligini boshqarish, aynan shu tezlik orqali ishonchni qanday shakllantirish mumkinligini anglab yetdi. Axborotni yetkazish emas, balki ta’sir doirasini kengaytirish muhim ekani yanada aniqroq tushunildi.
Qashqadaryo media haftaligi o‘ziga xos jihatlari bilan voha media makoniga yangicha ruh olib kirdi. Jarayonlar davom etadi.
Navbat Samarqandga: 27-aprel – 1-may kunlari media haftalik yana bir hududda yangilanish jarayonlarini boshlab beradi.
«Haj» ziyorati uchun 18 ming dollar so‘ragan shaxs ushlandi
Saida Mirziyoeva Xorazm viloyatini ijtimoiy rivojlantirish loyihalarini nazorat qiladi
Toshkentda narkolaboratoriya ochgan yirik jinoiy guruh fosh etildi
-
Jamiyat5 days ago
Giyohvand moddalar aylanmasini nazorat qilishning milliy tizimi takomillashtiriladi
-
Iqtisodiyot4 days ago“QQSni oson qaytarib olish ta’minlanmasa, stavkani 6 foizga tushirishni taklif qilamiz” – Davron Vahobov
-
Iqtisodiyot4 days ago
Markaziy bank: 24-aprelda dollar pasayadi
-
Dunyodan4 days ago
Buyuk Britaniyada “chekmaydigan avlod” dunyoga keldi
-
Iqtisodiyot4 days agoQirg‘iziston ilk marta Yevropa Ittifoqining sanksiyalarni chetlab o‘tishga qarshi kurashish mexanizmiga tushdi
-
Dunyodan4 days ago
Eron oliy rahbari yuzi va oyog‘idan jiddiy jarohat oldi
-
Dunyodan5 days agoFiribgarlar Hormuzdan yetkazib berishni va’da qilayotganga o’xshaydi
-
Siyosat4 days ago
Shavkat Mirziyoyev Mirzo Ulug‘bek tumani hokimligiga tashrif buyurdi