Mahalliy
kesish, sotish, uzr so‘rash va yana kesish
Daraxt ekishni bilmaydigan kattalar
Ikki kun avval ijtimoiy tarmoqlarda bir video tarqaldi. Ekopartiya rahbari Abdushukur Hamzayev maktab o‘quvchilari bilan uchrashuvda: «endi kattalar uchun daraxt ekishni ko‘rsatib beramiz» dedi. Shu payt o‘quvchilardan biri beg‘uborlik bilan so‘radi: «kattalar daraxt ekishni bilmaydimi?».
Partiya rahbari kulib, «ha, kattalar bilishmaydi, shuning uchun daraxtlar qurib ketayapti», dedi. Ammo sersavol bolakay yana qiziqdi: «kattalar maktabga bormaganmi?»
Bu gap, go‘yo hazildek eshitilsa-da, juda og‘riqli haqiqatni ochdi: rostda biz daraxt ekishni emas, daraxt kesishni o‘rgangan jamiyat kattalarimiz.
Toshkentda kuni kecha 174 ta daraxt kesilgani bo‘yicha hamon bahs-munozaralar davom etmoqda. Axir kam emas 174 ta daraxtni ulg‘aytirishning o‘zi bo‘lmagandir. Bir daraxt voyaga yetgunicha kamida 30 yil kerak. Endi ekilgan daraxtlar kattarguncha yana qancha qish, qancha yoz va qancha chang-to‘zon va jaziramada jazzillashimizga to‘g‘ri keladi.
Gazeta.uz nashrining yozishicha, poytaxtimizning Bobur ko‘chasida kesilgan daraxt va butalarning 151 tasi sog‘lom bo‘lgan. Har doimgidek bizda «sallani olib kel, desa kalla oladigan»lar, kasalvand daraxtlarga qo‘shib sog‘lom daraxtlarning 150 dan ziyodini kesib tashlagan. Aslida qanday topshiriq bo‘lgani bizga qorong‘u…
Ekologiya vazirligi zararni 1 milliard 460 million 952 ming so‘m deb hisoblagan. Prezidentning 90-son qarori bilan joriy etilgan moratoriy talablari qo‘pol ravishda buzilgan.
Shahar hokimligi mas’ullar jazolanishini aytdi, lekin shu savol havoda osilib turibdi: «Daraxt kesgan fuqarolar javob beradi», ammo daraxt kesishni buyurganlar kimlar, axir kimdir buyruq bergan-ku yoki har doimgidek «fuqarolar A.B va V.Slar…» degan alfavitli krossvord yechish bilan shug‘ullanamizmi?
Kesish topshirig‘ini kim bergan?
Toshkent shahri hokimligi axborot xizmati rahbari Gulnoza Qosimovaning Gazeta.uz nashriga bergan intervyusiga ko‘ra, hokimlik ushbu daraxtlarni kestirish niyatida bo‘lmagan, faqat ko‘chirish rejasi bor edi. Ammo mas’ul xodimlar topshiriqni noto‘g‘ri tushunib, daraxtlarni kesib tashlagan.
Agar rostdan ham bu sohada o‘z ishini puxta bajara olmaydigan, ming bor uzr, ovsarroq odamlar ishlasa, balki ularni tibbiy tekshiruvdan o‘tkazib ishga olish kerakdir. «Kesish» bilan «ko‘chirish» iborasining farqiga bormaslik uchun topshiriq berilayotganda xodim nima bilan band bo‘lishi kerak?
Qosimova hatto kesish ishlari nega tunda bo‘lganini shunday izohladi: «kechqurun, salqinda ko‘chirilgan daraxtlar yaxshi ildiz oladi».
Xo‘p, maqsad daraxtlarni ko‘chirish (qayerga va nima uchun) ekan, tungi vaqt ko‘chirish uchun tanlangan ekan, nima uchun kesib tashlandi…
Biroq dendrolog, Toshkent davlat agrar universiteti dotsenti Farhod Ubaydullayev buni fojia deb atadi: «Bu archalar virjin turiga mansub bo‘lib, zaharli gazlar, chang va issiqlikka chidamli. Videolarda ular sog‘lom, ko‘m-ko‘k holatda. Kesilgan har bir archa biofabrika edi. Ular shaharning havosini tozalaydi, issiqni qaytaradi».
«Ekologiya bo‘limlarini hokimiyatga berish, bu fojea»
Ekologiya vaziri maslahatchisi Rasul Kusherbayev prezident farmoniga ko‘ra, o‘nga yaqin vazirlik qatorida Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligining ham bo‘linmalari tajriba-sinov tariqasida hokimliklar tuzilmasiga o‘tkazilayotganiga munosabat bildirdi.
«Joylardagi ekologiya bo‘limlari mahalliy hokimiyatlarga berilyapti. Bu «Atrof-muhitni asrash va «yashil iqtisodiyot» yilida ekologiyani o‘ldirish degani. Afsuski, joylarda eng ko‘p moratoriy talablarini buzayotgan idoralarni qarasangiz, bu mahalliy hokimiyatlar hissasi to‘g‘ri keladi… Bundan keyin hokimiyatlarni daraxt kesishdan hech narsa to‘xtatib qolmaydi. Shuning uchun mazkur qarorni qayta ko‘rish kerak deb hisoblayman», deydi u.
R.Kusherbayevning so‘zlariga ko‘ra, rivojlangan mamlakatlarda ekologiya idoralari hukumatga emas, parlament yoki prezidentga bo‘ysunadi, chunki bu manfaatlar to‘qnashuvini oldini oladi. Bizda esa aksincha.
Umuman olganda, daraxtlarning kesilishi uchun javobgar, yashillikka mas’ul idoralar talaygina, lekin shunga qaramay daraxtlarning egasi yo‘qdek va yanayam achinarlisi, aynan yashillikka javobgar, tabiatni asrab-avaylashi kerak bo‘lgan vakolatli tashkilotlarning o‘zi buzg‘unchilikka bosh-qosh bo‘lsa dardingni kimga aytasan. Masalan, obodonlashtirish boshqarmalarining ko‘chalarni tozalashdan tashqari ko‘kalamzorlashtirish bo‘yicha vazifalari ham bor. Nahotki, obodlikka mas’ul korxonalar xodimlarining birortasi «o‘zimiz o‘tirgan shoxga o‘zimiz bolta urayapmiz» deya o‘ylamagan, daraxt «jallodlari»ni to‘xtatishga urinmagan bo‘lsa. Ya’ni shahar hokimligi va tuman obodonlashtirish bo‘limlari rekonstruksiya, yo‘l yoki binolar qurilishida «kesish yoki ko‘chirish» loyihasiga javobgar ekanligini bilmasa?
Aslida, 2019-yilda qabul qilingan qarorga ko‘ra, har bir kesilgan daraxt uchun 5 tasi qayta ekilishi kerak. Bu amalda bajarilyaptimi? Va bu ko‘chatlarni qanchasi ko‘karadi, qanchasi quriydi va havoga sovurilgan qancha mablag‘ budjetga zarar keltiradi?
Hozir poytaxtdagi PM 2.5 havo ifloslanish ko‘rsatkichi 3 baravar (RM 10) me’yordan yuqori. Havo daraxtlar kamayishi evaziga ana shunday ifloslanib boraveradi. Bir daraxt yiliga 20-30 kg changni filtrlasa, demak 174 dona daraxt 3-4 tonna changni filtrlagan bo‘lardi, endi esa aholi tonnalab changni yutishga tayyorgarlik ko‘rishi kerak…
Tadqiqotlarda aytilishicha, shaharda daraxtlar kesilgan hududlarda havo harorati 4-8°C ga oshadi, chang zarralari 30 foizga ko‘payadi, issiqlik orollari tez shakllanadi. Bu nafaqat ekotizim, balki inson sog‘lig‘iga ham tahdiddir, allergiya, astma va stress darajasi oshadi.
Daraxtlarning nafaqat havo tozalashi, balki suv aylanishiga ham ta’sir etishini juda yaxshi bilamiz. Ilmiy hisobotlarga ko‘ra, bitta katta daraxt yiliga 400–1000 litr suvni aylanishga qaytaradi. Daraxtlarning kesilishi shahar mikroklimatidagi namlikning yo‘qolishi, yomg‘ir miqdorining pasayishiga ham ta’sir qiluvchi omil. BMTning «UN-Habitat» hisobotiga ko‘ra, million aholili shaharda har bir odamga kamida 9 m² yashil maydon to‘g‘ri kelishi kerak.
Toshkentda bu ko‘rsatkich oxirgi yillarda 5 m² atrofida. Bu ketishda yanada kamayadi, lekin aynan Prezident Shavkat Mirziyoyev Toshkent shahrining bosh rejasi loyihasi bilan tanishish (2022-yil) chog‘ida Toshkent shahri va uning atrofidagi yashil hududlar 3 karra ko‘paytirilib, 25 ming gektarga yetkazilishi belgilanishi, bu orqali aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yashil maydon hozirgi 3 kvadrat metrdan 6 kvadrat metrga oshishini alohida urg‘ulagan edi. Bugungi holatni xiyonat yoki sabotaj deb bemalol aytsak bo‘ladi, menimcha.
«Kattalar daraxt ekishni bilmaydimi?» – bolakay haq ekan…
Kesish, sotish, uzr so‘rash… va yana kesish… So‘nggi bir yilda daraxt kesilishi bo‘yicha holatlar tez-tez muhokamalarga va noroziliklarga sabab bo‘lmoqda. Nahotki, mana shunday muhokamalar bo‘lishini bilib turib ham bemalol xatolikka yo‘l qo‘yish mumkin. Yoki daraxt kesilishidan manfaatdor odamlar O‘zbekistonda nima bo‘layotgani, daraxtlarga moratoriy joriy qilingani, aholi g‘azabiga uchrashini bilmasa…. bilmasaya…
Agar bilib turib odamlar gapiraveradi, biz esa bir-ikki odamni jazolab qizarmay, uyalmay yashashda davom etamiz deb o‘ylashgan bo‘lsa-chi? Eng qo‘rqinchlisiyam shuda o‘zi…
Daraxtlar kesilishi bilan bog‘liq xabarlarga ko‘z yugurtiramiz: Qibrayda 30 yillik daraxtlar kesildi: aholi norozilik bildirmoqda, Namanganda 4 tup qimmatbaho daraxtni kesgan fuqarodan 326 mln. so‘m zarar undirildi… Sayxunobodda 21 tup daraxtni sotgan uch kishi 2 yilga qamaldi… (zarar 1 mlrd so‘m). Yunusobodda daraxt qo‘porgan ikki kishi 5 sutkaga qamaldi, 27,8 mln. so‘m undirildi…
So‘nggi savol
Demak, bu raqamlar, bu daraxtga nisbatan zo‘ravonliklar birinchisi va so‘ngisi ham emas.
Shuning uchun bolakayning savoli qayta yangraydi:
«Kattalar daraxt ekishni bilmaydimi?»
Mayli, kattalar daraxt ekishni bilmas, loaqal kesishni to‘xtatishi kerak…
Yana bolakayning savoliga qaytamiz: «kattalar maktabga bormaganmi?»
Biz esa taxmin qilamiz: katta ehtimol bilan ular yo maktabga bormagan yoki «ikkichi» bo‘lgan. Axir maktabga borgan odamda savod bo‘ladi, ong, bilim «kesish» va «ko‘chirish» degan gaplarning farqiga boradi, yo rostanam daraxt kesgan kattalar maktabga bormay vaqtini buzg‘unchilik va talon-tarojlik bilan o‘tkazganmikan, nima dedingiz?
Barno Sultonova
Mahalliy
O‘zbekistonda bazaviy va tabaqalashtirilgan kontrakt mablag‘larini to‘lash muddati uzaytirildi
Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining tegishli bayoni bilan quyidagi toifadagi fuqarolar uchun to‘lov-kontrakt muddatlari uzaytirildi:
bakalavriat va magistraturada bugungi kunga qadar darslarda qatnashib, yakuniy imtihonlarni muvaffaqiyatli topshirgan abituriyentlar (birinchi bosqich);
o‘qishi ko‘chirilgan (ko‘chirib tiklangan) va qayta tiklangan talabalar.
Ular uchun bazaviy va tabaqalashtirilgan to‘lov-kontraktning bir yillik o‘qitish qiymatining 100 foizini to‘lash hamda talabalar safiga qabul qilishni rasmiylashtirishning so‘nggi muddati 2026 yil 10 iyunga qadar (shu kuni ham) uzaytirildi.
Amaldagi tartibga ko‘ra, ikkinchi va undan yuqori bosqich talabalar kontraktini to‘lash muddati oliy ta’lim tashkilotlari rahbari tomonidan uzaytirilishi mumkin.
Butun dunyo bo‘ylab millionlab o‘quvchilar may oyining so‘nggida o‘ziga xos hissiyotlar domiga tushadi. Bir tarafdan — kelajakka bo‘lgan intilish, ikkinchi tarafdan esa jonajon maktab, o‘qituvchilar va bolalikning beg‘ubor lahzalari bilan vidolashuv og‘rig‘i.
Ammo hech o‘ylab ko‘rganmisiz, har tanaffusda jiringlab bizni voyaga yetkazgan va bugun oxirgi bor chalinayotgan «so‘nggi qo‘ng‘iroq» aslida qaydan paydo bo‘lgan va nima uchun u shunchalik sehrli kuchga ega?
Biz o‘ylagan qo‘ng‘iroq tarixi aslida qadimgi yunon faylasufi Aflotun davriga borib taqaladi. Ilgari idishdan idishga oqayotgan suv bosimi ostida naydan chiqqan tovush o‘quvchilarni darsga chaqirgan. Bu texnikaning ta’limga kirib kelishidagi ilk qadami edi.
Biroq, tizimlashtirilgan darslar va ularning boshlanish-yakunlanish tartibini XVII asrda chex pedagogi Yan Amos Komenskiy o‘rnatgan. Aynan u ta’lim jarayonini ritmga solgan inson sifatida tarixda qoldi.
1948-yilda Rossiyaning Krasnodar o‘lkasidagi 182-maktab direktori Fyodor Bryuxovetskiy tarixda birinchi marta «so‘nggi qo‘ng‘iroq»ni alohida bayram sifatida nishonlashni taklif qildi. Bryuxovetskiy nafaqat so‘nggi qo‘ng‘iroq, balki biz bugun odatiy hol deb biladigan:
«Bilimlar kuni» (1-sentyabr);
«Alifbo bayrami»;
Maktabdagi navbatchilik tizimi kabi an’analarning ham asoschichidir.
Uning maqsadi oddiy edi: maktabni shunchaki «ta’lim oladigan joy» emas, balki har bir bola o‘z o‘rnini topadigan, xotiralar shakllanadigan katta oilaga aylantirish.
Dunyo bo‘ylab bu kun turlicha nishonlanadi:
Germaniyada bitiruvchilar imtihonlaridan so‘ng o‘ziga xos «oxirgi hafta» tashkil qilishadi. Bu yerda so‘nggi qo‘ng‘iroqdan ko‘ra, o‘quvchilarning o‘qituvchilar ustidan hazil-mutoyibasi va «parad»lari mashhur.
Yaponiyada «So‘nggi qo‘ng‘iroq» — bu g‘amginlik va hurmat ramzi. O‘quvchilar formalaridan bitta tugmachani (ko‘pincha yurakka yaqin joydagi) sevgan yoki qadrlagan insoniga sovg‘a qilish an’anasi bor.
O‘zbekistonda esa bu kun milliy urf-odatlar, «Xayr, maktabim» deya aytilgan qo‘shiqlar va bitiruvchilarning ko‘zidagi yosh bilan qorishib ketgan katta tantanaga aylandi.
Psixologlarning fikricha, «so‘nggi qo‘ng‘iroq» — bu inson hayotidagi birinchi katta «marra chizig‘i». Bu yoshlikning tugab, mas’uliyatli katta hayot boshlanishini anglatuvchi psixologik signaldir.
Mazkur qo‘ng‘iroq faqat maktabni emas, balki insonning o‘tmishdagi «men»ini ham ortda qoldirib, kelajakdagi mustaqil shaxsga yo‘l ochadi. Shu bois ham, yillar o‘tsa-da, o‘sha qo‘ng‘iroq sadosi qulog‘imizda yangraganda, ichimizda nimadir titraydi.
Maktab qo‘ng‘irog‘i — bu shunchaki signal emas, u avlodlarni birlashtiruvchi, insonni ulg‘aytiruvchi va xotiralarimizni muhrlovchi tarix sadosidir. Siz o‘z maktabingizdagi «so‘nggi qo‘ng‘iroq»ni qanday eslaysiz?
Ertaga, 25-may kuni davlat tashkilotlari va idoralari xodimlari uchun navbatdagi «Avtomobilsiz kun» aksiyasi o‘tkaziladi. Ushbu kunda xizmat avtotransport vositalaridan foydalanish qat’iyan taqiqlanadi.
Mazkur cheklov 2026-yil 25-martda qabul qilingan «Atmosfera havosi sifatini yaxshilashga qaratilgan “Toza havo” umumilliy loyihasini amalga oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi 46-sonli farmon talablariga asoslanadi. Hujjatga muvofiq, har oyning 10 va 25-sanalarida mamlakatimizda «Avtomobilsiz kun» va «Avtomobilsiz hafta» aksiyalarini tashkil etish belgilangan.
Farmon talablariga rioya qilmagan va belgilangan kunlarda xizmat avtotransportidan foydalangan davlat xizmatchilariga nisbatan intizomiy choralar ko‘rilishi mumkin.
Agar aksiya sanasi ish kuniga to‘g‘ri keladigan bo‘lsa, xizmatda bo‘lgan haydovchilarning ish haqi to‘liq saqlab qolinadi.
Aksiyaning asosiy maqsadi — shaharlarda atmosfera havosi sifatini yaxshilash, tirbandliklarni kamaytirish hamda aholi o‘rtasida ekologik madaniyatni shakllantirishdan iborat.
Mas’ul idoralar xodimlaridan ushbu talablarga amal qilishlari hamda belgilangan kunlarda ish joyiga yetib olish uchun alternativ transport vositalaridan foydalanishlari so‘raladi.
Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 1-iyundagi 295-son qarori bilan tasdiqlangan Ma’muriy reglament asosida amalga oshirilayotgan o‘quvchilarni bir maktabdan boshqasiga ko‘chirish bo‘yicha davlat xizmati vaqtincha to‘xtatiladi.
Ma’lum qilinishicha, mazkur xizmat 2026-yil 26-maydan 31-iyulga qadar ishlamaydi. Bu davrda umumiy o‘rta ta’lim muassasalarini yangi o‘quv yiliga tayyorlash va o‘quvchilarni sinfdan sinfga o‘tkazish jarayonlari amalga oshiriladi.
Shu munosabat bilan «erp.maktab.uz» elektron platformasi orqali maktab almashtirish bo‘yicha arizalar qabul qilinmaydi.
Ma’lum qilishicha, ushbu muddat ichida elektron platformada yangi o‘quv yili uchun texnik va tashkiliy ishlar olib boriladi.
Ma’lumotga ko‘ra, o‘quvchilarni bir maktabdan boshqasiga ko‘chirish bo‘yicha davlat xizmati 2026-yil 1-avgustdan qayta ishga tushiriladi.
Bolalar kichikligida juda ko‘p savollar beradi. Ba’zida savollari shu qadar murakkab bo‘ladiki, aksariyat ota-onalar javob bera olmaydilar yoki qisqa, mazmunsiz javob bilan qutilib qo‘ya qoladilar. Mana shunaqa payt bolalar kitoblari yordamga keladi.
Bolalar beradigan qiziq savollarni qarang:
Podshoh qanday paydo bo‘ladi, men ham istasam podshoh bo‘la olamanmi?
Nega kimdur avtobusda yuradi, kimdur mashina haydaydi?
Nega ko‘l balchiq emas?
Kim xaritada mamlakatlarni bo‘lib chiqqan?
Nega biz o‘zbekmiz?
Siz kichkina bo‘lganingizda men qayerda edim?
Nega daraxtlarning oyog‘i (ildizi) bo‘lsa-da bir joyda turaveradi?
Nega dinozavrlar hozir yo‘q?
So‘zlarni kim o‘ylab topgan?
Bir qarashda bolaning bunday savollariga javob bersa bo‘ladi, ya’ni shunchaki, lekin bu chindan yaxshi, savodli, qiziq va haqiqiy javob hisoblanadimi?
Bolalar kitobini izlayotganimda, yozayotganimda kichkintoyning mana shu kabi savollaridan bittasiga javob bera olishini istayman. Shunda ota-ona uchun ham, bola uchun ham foydali bo‘ladi, deb o‘ylayman.
Kitob ota-ona va bola orasidagi suhbatga sababchi bo‘lishi kerak. Bu yerda eng muhimi, suhbat ota-onaga muhim emas, balki bolani qiziqtiradigan mavzuda bo‘lishi kerak.
Shuning uchun “yomon bo‘lsang, jazosini olasan” mavzudagi kitoblarni yoqtirmayman. Chunki bola yomon bo‘lish niyatida xato qilmaydi yoki qiziqishlari yomonlik ustiga qurilgan bo‘lmaydi, bu ota-onaning dardi. Bola faqat va faqat dunyoni, odamlarni, o‘zini bilishga qiziqadi. Shu yo‘lda savollari va qiziqishlari cheksiz bo‘ladi. Kattalar farzandlarining shunday savollariga to‘g‘ri javob berishsa, bola uchun nafaqat manfaatli, ular nima yaxshi yoki yomon ekanligini anglaydi.
Sizning ham farzandingiz qiziq, noodatiy yoki g‘alati savollar berganmi? Shunday paytda siz qanday yo‘l tutasiz?
Dinara Mo‘minova, bolalar yozuvchisi
O‘zbekistonda 70 yoshdan oshganlar orasida ham ota bo‘lganlar bor
Kitobxon yoshlar uchun 50 ming dollarlik mukofot joriy etildi
O‘zbekiston milliy jamoasi ilk mundialda qatnashish uchun AQShga jo‘nab ketdi
-
Siyosat5 days agoBirlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi Markaziy Osiyodagi chegaralarni tinch yoʻl bilan tartibga solish boʻyicha rezolyutsiyani qabul qildi
-
Iqtisodiyot3 days ago
O‘zbekistonda har 100 ta uyga nechta kompyuter to‘g‘ri kelishi ma’lum bo‘ldi
-
Siyosat4 days ago
Shavkat Mirziyoyev YeXHT bosh kotibini qabul qildi
-
Jamiyat4 days ago
Kontent markazida «Yurt qayg‘usida 365 kun» nomli kitob taqdimoti bo‘lib o‘tdi
-
Mahalliy2 days agoSizni maktabda aldashgan! So‘nggi qo‘ng‘iroq haqida siz bilmagan haqiqat
-
Iqtisodiyot4 days ago
O‘zbekistonda IPO investorlari huquqini himoya qilish bo‘yicha qonun ishlab chiqilmoqda
-
Sport2 days agoO‘zbekiston milliy terma jamoasining jahon chempionatida ishtirok etuvchi tarkibi e’lon qilindi
-
Dunyodan3 days agoPrezident Trampning Gʻazo boʻyicha 15 banddan iborat rejasi eʼlon qilindi