23–29 mart kunlari O‘zbekistonda “Tojikiston madaniyati va kinosi kunlari” bo‘lib o‘tadi. Bu haqda O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi matbuot xizmati xabar berdi.

Qayd etilishicha, mazkur tadbirning asosiy maqsadi ikki mamlakatning boy madaniyati va ma’naviy merosini keng namoyish etishdan iborat. Ayni damda “Tojikiston madaniyati va kinosi kunlari” tadbirlari doirasida “Navro‘zi olam” nomli uch avlod uchrashi bo‘lib o‘tmoqda.

Shuningdek kelgusida tomoshabinlar uchun “Qarmoqqa baliq”, “Haqiqat izlab”, “Hayot go‘zal”, hamda “Jo‘ra Sargor” kabi filmlar namoyish etiladi.

Bayram tadbirlari va keng ko‘lamli madaniy dasturlar Toshkent va Samarqand shaharlarida tashkil etilishi rejalashtirilgan.

Source link

O‘zbekiston Milliy kino san’ati saroyida Kinematografiya agentligi buyurtmasi asosida “SHB” studiyasi tomonidan suratga olingan “Osmoni falaklarda: Aviaparvozning yagona qurboni” nomli badiiy filmning taqdimot marosimi bo‘lib o‘tdi.

Unda Kinematografiya agentligi mutasaddilari, turli idoralar vakillari, kino ijodkorlar, san’at fidoyilari, kino ixlosmandlari hamda ommaviy axborot vositalari vakillari ishtirok etdi.

Tadbir doirasida mehmonlar O‘zbekiston Kino san’ati muzeyi faoliyati bilan tanishib, milliy kino merosining tarixi va bugungi taraqqiyoti haqida ma’lumotga ega bo‘lishdi.

Taqdimotni Kinematografiya agentligi direktori Shuhrat Rizayev ochib, film yaratilishi va mazmuniga to‘xtaldi. Shundan so‘ng asar va ssenariy muallifi Xayriddin Sultonov hamda rejissyor Jahongir Qosimov so‘zga chiqib, mamlakatda kino san’ati rivojlanayotganini va ushbu film ana shu jarayonning mantiqiy davomi ekanini ta’kidlashdi.

Qayd etilishicha, film chuqur dramatik syujetga ega bo‘lib, inson taqdiri, ruhiy kechinmalar va hayot sinovlarini falsafiy yondashuvda yoritadi. Asardagi voqealar tomoshabinni teran mushohadaga chorlaydi.

Foto: Yunus Bo‘riyev/«Xalq so‘zi»

Kartinaning bosh rollarini aktyorlar Yulduz Rajabova va Merdan Matveliyev ijro etgan. Ularning obrazlari orqali insoniy tuyg‘ular, fidoyilik va sinovlarga bardoshlilik ta’sirchan ifoda etilgan. Film Navro‘z bayrami munosabati bilan tomoshabinlarga o‘ziga xos bayram tuhfasi bo‘ldi.  

Source link

Navro‘zni odatda tabiatning uyg‘onishi, yangilanish va poklanish ayyomi deb ta’riflaymiz. Bu fasl borliqning qishki sukunatdan chiqishi, ariqlarning suvga to‘lishi va daraxtlarning gullashi bilan kirib keladi. Biroq Navro‘z shunchaki mavsum almashinishi emas, u davomiylik ramzi bo‘lib, tabiatni asrab-avaylash g‘oyasini o‘zida mujassam etgan yuksak ma’naviy qadriyat. Mana shu kunlarda yana o‘sha tanish jumlalar quloqqa chalinadi: «Tabiat uyg‘onmoqda», «Yasharish va yangilanish fasli», «Yer bag‘ridan ko‘katlar bo‘y ko‘rsatmoqda». Go‘yo bu so‘zlar zamirida xalqimizning atrof-muhitga bo‘lgan chuqur ehtiromi va azaliy an’analari yashiringan.

Xalqimiz tomonidan tabiat bilan bog‘liq «Suvga tupurma», «Suv bor joyda — hayot bor», «Ona Yerni asrash — kelajakni asrash» kabi o‘gitlar shunchaki odob qoidalari emas, balki ajdodlarimizdan meros qolgan tabiat bilan munosabat madaniyatidir.

Suvni muqaddas bilgan xalq uni iflos qilishni gunoh, yerni mushtipar onaga qiyos qilgan millat uni asrashni farz deb bilgan. Shu bois, Navro‘z — aynan mana shu ezgu qadriyatlar qayta uyg‘onishi, insonning tabiat bilan uyg‘unligini anglatuvchi qadimiy tuyg‘ular tiklanishi kerak bo‘lgan muborak kun.

Tabiat bilan uyg‘unmizmi….

Qahratonning muzlagan barmoqlari orasidan sitilib chiqqan Navro‘z yer yuziga yasharish mujdasini olib keladi. Biz sumalak qozonlari atrofida tilak aytamiz, tog‘larda «Darveshona» qilib, «Yil go‘ja»ning barakasidan suyunamiz. Bir-birimizni yangilanish fasli bilan qutlaymiz.

Birdamlik, mehr birlashgan shu manzara — bayramning eng go‘zal jihati. Aynan shu bayram va bahorning uyg‘onishi bilan tabiat qo‘ynida sayillar, sayohatlar avjiga chiqadi. Ammo mana shunday sayru sayohat, sayilu bayramlarda ko‘ngilni xira qiladigan yana bir holat borki…

So‘nggi yillarda bayram manzarasini bir martalik plastik idishlarsiz tasavvur qilib bo‘lmay qoldi. Sayillar, ommaviy tadbirlar va dasturxonlar qulaylik uchun tanlangan plastik stakan va paketlar bilan to‘ladi. Tabiat haqida eng ko‘p gapiriladigan kunda aynan tabiatga eng uzoq muddatli iz qoldiradigan buyumlar ishlatiladi.

Birgina sumalak saylini olaylik, uni tarqatishda millionlab bir martalik plastik idishlardan foydalanish ommalashdi. Sayilgohlarda qoldirilgan yelim paketlar, suv oqimini to‘sib qo‘ygan plastik idishlar shunchaki chiqindi emas, balki tabiatning nafas yo‘llarini bo‘g‘ib qo‘yayotgan to‘siqlar.

An’anaga ko‘ra, Navro‘z arafasida ariqlar tozalanib, suv yo‘llari ochilar edi. Bugun esa plastik chiqindilar suv ekotizimlariga zahar kabi yoyilib, daryo va ko‘llarning tabiiy muvozanatini buzmoqda. Siz besh daqiqada yeb bo‘lgan sumalakning plastik idishi tabiatda parchalanishi uchun yuzlab yillar kerak bo‘ladi.

Keling, oddiy matematikaga yuzlanamiz. Agar bayram sayillarida aytaylik 7 tonna sumalak pishirilib, har bir kishiga 100 grammdan tarqatilsa, bu — 70 000 dona plastik idish degani. Bitta kichik idishning yuzasi 0.01 m² bo‘lsa, birgina xayriya tadbiridan so‘ng 700 kvadrat metr yer plastik «kishan» ostida qoladi. Bu taxminan 10 ta tomorqaning maydoniga teng.

Biz bir kun bayram qilamiz, lekin yer to‘rt-besh asr davomida uning zahridan azoblanadi. Bugun ariqqa oqizilgan plastik idishning tili bo‘lganida, u bizga shunday degan bo‘lardi: «Sizlardan keyin men 500 yil yashayman, kelajakda men sizning avlodlaringiz ichadigan suvda, ular yeydigan taom tarkibida bo‘laman».

Aynan shu plastik chiqindilar va uning zarrachalari tuproqning tabiiy nafas olishini qiyinlashtiradi va yerdagi mikroorganizmlar faoliyatiga, hosildorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Albatta, gap bayramni nishonlamaslikda emas. Gap uning mazmuniga mos munosabatda. Qayta ishlatiladigan idishlar, an’anaviy sopol yoki metall kosalar, umumiy dasturxon madaniyati — bular Navro‘z ruhiga yaqinroq emasmi?

Xayrli amal chindan xayrlimi…

Yaqinda qishloqqa borganimda toshlar orasida singan chinni va paxta gulli sopol idishlarni uchratdim. Bu har yili Navro‘z bahonasida qir-adirlarda o‘tkaziladigan darveshona va yilgo‘ja marosimlaridan qolgan «xotira» edi. Yer va suvga shukronalik keltirish uchun nishonlanadigan bu qadimiy marosimlar bugun tog‘ yonbag‘irlarida yelim paket va shisha siniqlari uyumini qoldirmoqda.

Agar ushbu marosimlardan keyin atrof chiqindixonaga aylansa, bu qanday xayrli amal bo‘lsin?

Bu yerda nafaqat ekologik, balki ma’naviy inqiroz yaqqol ko‘rinadi: biz yerdan baraka so‘rab duo qilamiz-u, lekin uning baraka yo‘llarini chiqindi bilan bekitayotganimizni o‘ylab ham ko‘rmaymiz. Singan paxta gulli kosa — bu shunchaki chiqindi emas, bu bizning tabiatga bo‘lgan munosabatimizning aksi emasmi?

Tabiat uyg‘onmay qolsa-chi?

Agar biz tabiatga adolatsizlikni hozirgi sur’atda davom etsak, 2126 yilning bahorida bizni nima kutmoqda? Bir asrdan keyin keladigan bahorni tasavvur qilib ko‘rganmisiz, tabiatning uyg‘onishini-chi?

Afsuski, agar bir martalik idishlardan foydalanish shu tezlikda davom etsa Yerning ustki unumdor qatlami ostida milliardlab idishlardan iborat «plastik qatlam» tufayli, nihollar tuproqdan emas, plastik devorlar orasidan yo‘l izlashga majbur bo‘ladi.

Quyosh nuri va yomg‘ir ta’sirida parchalangan idishlar mikroplastikka aylanib, oziq-ovqat zanjiri orqali dasturxonimizga qaytadi. Siz «uyg‘onish» deb ataydigan jarayon aslida kimyoviy zaharlanishga aylanadi.

Boychechak va lolalarning «vidolashuv» sayli…

Bahorning ilk mujdasi — boychechak. U qor tagidan zahmat bilan yo‘l topib, bizga umid va tiriklik xabarini olib keladi. Biz esa uni yer bag‘ridan avaylab emas, piyozi (ildizi) bilan yulib olamiz.

Demak ildiz sug‘urib olindimi tabiat o‘sha nuqtada qayta uyg‘onmaydi. Biz  bahorning ilk elchisini keyingi yili u yerdan topolmasligimiz mumkin.

Tog‘-toshlarda qip-qizil gilam bo‘lib to‘shalgan lolazorlar bugun yildan-yilga siyraklashib, go‘yo qon yig‘lamoqda. Keyingi paytlarda odamlarning lolaqizg‘aldoq o‘sadigan qir adirlarga to‘g‘ri mashina bilan kirib borish urf bo‘ldi… Lola va lolaqizg‘aldoq sayli bahonasida ularni dasta-dasta qilib uzamiz, shaharga yetib kelguncha esa ular so‘liydi va axlat qutisidan joy oladi.

Navro‘z aslida tabiatning yangilanish bayrami, ammo tabiatni ulug‘layotgan kunimizda, unga ko‘proq ozor yetkazayotgan bo‘lsak demak, biz Navro‘zni shunchaki ramz sifatida qabul qilyapmiz, lekin uning mohiyatini yashamayapmiz. Bu shunchaki ekologik muammo emas, balki madaniy paradoks.

Gap bayramni nishonlash yoki uni tanqid qilishda emas, balki qadriyat va amaliyot o‘rtasidagi masofada. Navro‘z haqiqatan tabiat uyg‘onishi bo‘lsa, u avvalo insonning munosabatini uyg‘otishi kerak.

Navro‘z har yili qayta keladi. Quyosh yana yorug‘roq nur sochadi, yer yana isiydi. Ammo savol ochiq qoladi: biz ham har yili bir oz o‘zgaryapmizmi?

Yoki tabiatning har yili uyg‘onishi biz tashlab ketgan plastik qatlamlari ostida tobora qiyinlashib boraveradimi?

Bugun biz tabiatning yangilanayotganidan, uyg‘onayotganidan xursand bo‘lamiz. Ammo shu tabiat borib-borib plastikli yer ostida uyg‘onishga qiynalmasmikan?
Umuman, bir kun kelib, Yer uyg‘onmay qolsa-chi?

Eng xavflisi biz o‘zimizni yomon ish qilayapmiz, deb hisoblamaymiz. Chunki bayram nishonlayapmiz, sumalak saylida birlashayapmiz, hashar uyushtirayapmiz, ko‘chat ekayapmiz. Ya’ni ramziy poklanish bor, ammo ekologik mas’uliyat yo‘q.

Navro‘zning haqiqiy qiymati bayram tantanalarida emas, balki bayramdan keyingi sukutda, bo‘sh qolgan maydonlarda, adirlarda va ariq yoqalarida ko‘rinadi. Sukunatni chiqindilar shovqini buzsa demak, biz nafaqat tabiatni, balki o‘zimizni ham aldagan bo‘lamiz.

Shunda o‘z-o‘zidan savol tug‘iladi: biz haqiqatan ham Navro‘zni qarshi oldikmi  yoki faqat uning nomini nishonladikmi?

Barno Sultonova

Source link

22 mart — Butunjahon suv kuni. Oltindan qimmat ne’mat…



Source link

— O‘-o‘, bor, chetga chiq, sahna «chegarasi»dan o‘tma. O‘zi shunday-da ham sahna gilami oyoqlar tala-to‘pidan abjag‘i chiqdi. Bor, bor, nariroqqa o‘yna!— Navro‘z bayram dasturi tashkilotchilarining to‘g‘ridan-to‘g‘ri yerda to‘shalgan gilamga chiqib, raqsga tushayotgan bolajonlarni turtkilab chetga surib chiqarishi birpasda ularning yuzidagi zavq-shavqniyam uchirib yubordi.

— E-e, bayraming bilan, xo‘pmi? Shunaqa siltaydimi bolani?!

— Gilaming toza bo‘lsayam, mayli edi. Bola-da, o‘ynaydi-da!

— O‘zi bayramni kim uchun qilyapsan, bor-e, o‘sha…! — deya bir nechta xotin-xalajlar jovrashib, sahna oldidan bolalariniyam olib, qo‘l siltab ketishdi.

Sahna oldidan haydalgan bolalar

To‘g‘ridan-to‘g‘ri yerda to‘shalgan yashil katta gilamda «Navro‘z» sayli tomoshasi. Shou-dasturi boshlangan. Sahna milliy an’ana va urf-odatlar aksi tushirilgan ko‘rgazmalar bilan bezangan. Sahna o‘rtasida esa sumalak ramziy qozonda «qaynab» turibdi. Atrofida ramziy kapkir tutgan odamlar fonogrammada qo‘shiq va laparlarni, go‘yo, avjga mindirishgan. Milliy o‘yinlar esa faqat ssenariyda. Amalda zamonaviy qo‘shiq va raqslar. Estrada xonandalari biri qo‘yib, biri oladi. Orada xorij musiqalari ham yangraydi: yoshlar almoyi-aljoyi raqslarga tushishgan, bolajonlar esa qanday musiqa ekanini farqlashmay, zavqlanishadi. Raqslar avjida bolajonlar sahna gilami «chegarasi»ni bosib qo‘yishgani uchun tashkilotchi chetga surib, o‘dag‘aylamoqda. Ota-onalar tajang. Sahna oldidan haydalgan bolalar esa xarxashada…

Hisobot uchun tashkil qilingan bunday sahna chiqishlari  asl Navro‘z haqida yosh avlodga betakror taassurot qoldirmasligi ayon. Bu holatni kuzatib, dilimiz bir qadar og‘riydi. Negadir, hammamiz yaxshi bilsak-da, ssenariyli tomoshalardan to‘xtamaymiz.

Navro‘z — xalqimiz hayotida yangilanish, tabiat uyg‘onishi va odamlar qalbini birlashtiruvchi bayram sifatida nishonlanib keladi. Qadimda Navro‘z katta sahnalardan yoki rasmiy konsertlardan boshlanmagan. Bayram oddiy mahallalarda, qo‘shnilar orasida boshlangan. Ayollar va bolalar birga sumalak qaynatgan, erkaklar hashar qilib, ko‘cha va hovlilarni tozalagan, yoshlar milliy o‘yinlar uyushtirgan. Kechga borib esa qo‘shiq, lapar va raqslar bilan bayram davom etgan.

Ammo, bugungi bayram dasturlarini kuzatib, Navro‘z haqiqiy milliy qadriyat sifatida yashayaptimi, u o‘zining asl ruhini saqlab qoldimi yoki u sahnaviy shou va ko‘rgazmali tadbirlarga aylanib bormoqdami, degan savollar tug‘iladi. Asosiy maqsad Navro‘zni tomosha sifatida nishonlashmi yoki uning haqiqiy ma’nosini saqlab qolishdami?

Ko‘rgazmabozlik soyasida…

«Bizning yoshligimizda Navro‘z yasama sahnalarda emas, odamlar orasida bo‘lardi. Keng dalalarda, lozim bo‘lsa, yaylovlarda o‘tkazilardi. Qozonlarda sumalak qaynar, halisalar pishirilar, mahallalar ahli birlashardi. Qo‘ni-qo‘shnilar yig‘ilishardi. Bu bayramning go‘zalligi esa odamlarning dasturxon atrofida o‘tirib, bir-birini duo qilishda edi. 

Bu qadriyatlar qishloqlarimizda hozir ham bor. To‘g‘ri, tomoshalarning bugun katta-kichik sahnalarda ramziy ashyolar bilan o‘tkazilayotgani biroz erish bo‘lsa-da, soz-navolar har joy har joyda yangrab turibdi. Ammo, bolalar zavqu-shavqiga go‘yoki, ssenariy tomoshalarini «buzib» qo‘ygan sifatida qarash juda xunuk holat. Bu bayramning asl ruhi dillarni zavqlantirish, qalblarni quvontirishdan iborat bo‘lsa… O‘zim ham bu holatni ko‘rib, o‘ylanib qoldim-da…»-deydi shofirkondan Buxoro shahrida uyushtirilgan Navro‘z bayrami sayllaridan biriga nevaralari bilan kelgan otaxon.

Darhaqiqat, Navro‘zning asosiy mazmuni ham ana shu: dillarga zavq ulashish, biri-biridan arazlamaslik, gina-quduratni unutish, birdamlik, mehr va yangilanish. Salkam 35 yil bo‘lyaptiki, biz Navro‘zning qayta tiklanganidan mamnunligimizni takror-takror so‘zlaymiz. Agar bu milliy bayram faqat sahna va ko‘rgazmaga aylanib qolayotgan bo‘lsa, Navro‘zning asl mazmuni yana soyada qolib ketishi mumkin.

To‘g‘ri,  madaniy dasturlar bayramga fayz bag‘ishlaydi. Biroq, ba’zan tadbirlar shunchalik rasmiy va ssenariy asosida tashkil etiladiki, u xalqona ruhdan biroz uzoqlashgandek tuyuladi. Hamma ko‘rinishlar ramz va ko‘rgazmalar orqali «boshqariladi». Milliy raqs va milliy o‘yinlar qisqa namoyish etiladi.

«Mutasaddilar kelib-ketguncha, qo‘l tekkizmang…»

Navro‘z, deganda ko‘pchilikning ko‘z oldiga mo‘l-ko‘l dasturxon keladi. Bu mehmondo‘stlik va saxovat belgisi. Biroq, og‘riqli jihat: Navro‘z dasturxonlari milliy taomlar va milliy pishiriqlar namoyishida kimo‘zarchilik avjga minadi. Tuman, shaharlar nomi yozilgan dasturxonlarni bezash — xuddi an’anaviy  «bellashuv»ga  aylanib ketgan. Saylga chiqqan mahalliy odamlaru xorijlik sayyohlar bu milliy taomlardan yo xarid qilishni yoki tatib ko‘rishni istaydi. Yo‘q. Toki, mutasaddilar dasturxonlarga «baho» berib o‘tishmaguncha, qo‘l tekkizish yo‘q. Bu bayram odamlar uchunmi, yoki mutasaddilar uchunmi?

Bir tadbirda bo‘lib o‘tgan voqea bunga misol bo‘la oladi. Navro‘z kuni dasturxonlar ko‘rik-tanlovi uyushtirilmoqda. Bir tuman o‘n xil milliy taom tayyorlagan bo‘lsa, ikkinchisi salkam yigirma xil milliy taom va pishiriqlar bilan qatnashdi. Dasturxonlar haqiqatan to‘lib-toshgan. Ammo, «qo‘l tekkizish»ga ruxsat berilmagan dasturxon ne’matlari, deyarli, yeyilmay qolib ketdi.

Sun’iy dabdaba ortidagi «majburiyat»

Qorovulbozor tumani vakili: «Navro‘zning fayzi dasturxonning ko‘p yoki liq to‘laligida emas, aslida, niyatning tozaligida. Ammo, ko‘rgazma uchun shuncha pishiriqlarni tayyorlab kelishga majburmiz», — deydi.

Milliy bayram va sayl ortida yotgan isrofgarchilik «bellashuvi» majburiyati ko‘z-ko‘z qilishga asoslangan  sun’iy dabdabaning belgisi, xolos. Ammo, bu ko‘proq ma’naviy qadriyatlardan yiroqlashib borayotgan odatga aylanib qolayotgani bilan xavotirli.

Xalq orasida Navro‘z dasturxoniga oid bir rivoyat bor.  Bir qishloqda Navro‘z kuni bir boy katta dasturxon yozgan. Hil-hil taomlar, shirinliklar – hammasi bor. Qo‘ni-qo‘shnilar ham boydan qolishmay, deyishib, katta-katta laganlarda turli xil noz-ne’matlar olib chiqishibdi. Shu payt bir kambag‘al dehqon faqat bitta kosada oddiygina osh olib kelibdi. Odamlar hayron.

— Nega buncha kam?

— Bu osh halol mehnatimdan tayyorlangan. Navro‘zning barakasi shu kosada ham yetarli.

Aytishlaricha, o‘sha kuni katta dasturxon yoygan boy ham, boshqa odamlar ham aynan, o‘sha oshdan yeyishibdi.

Maqsad, milliy bayramda urchib ketayotgan ko‘rgazmabozligu isrofgarchiliklarni tanqid  qilish emas, balki, bayram mazmunini saqlash, uni boricha kelajak avlodga yetkazish.

Mutaxassislarning fikricha, Navro‘zning asl g‘oyasi tabiatni asrash, insonlar o‘rtasida mehr-oqibatni kuchaytirish va yangi umidlar bilan hayotni boshlashdir. Shuning uchun so‘nggi yillarda ba’zi joylarda yaxshi tashabbuslar ham paydo bo‘lmoqda. Navro‘z kuni ko‘chat ekish aksiyalari o‘tkazilmoqda, mahallalarda hasharlar tashkil etilmoqda, milliy o‘yinlar qayta tiklanmoqda. Bu izchil harakatlar, albatta, xayrli.

Navro‘z  odamlarni birlashtirish, dillarni yaqinlashtirish, tabiat bilan birga yangilanish bayrami. Shu bois, uning haqiqiy quvonchi baland sahna yoki dabdabali dasturxonlarda emas, bolalarning beg‘ubor kulgisida, qo‘shnilar duosida va odamlar qalbidagi samimiylikda yashaydi.

Shunday ekan, Navro‘zni bezakli va ko‘rgazmabozli tomosha emas, qadriyat sifatida asraylik. Zero, bayramning eng katta bezagi odamlar qalbidagi mehr va samimiyatdir.

Laylo Hayitova

Source link