Jamiyat
“Kelajakni kvant kompyuterlarsiz tasavvur qilish qiyin” – MIT’ni maqsad qilgan farg‘onalik o‘quvchi
Ozodbek Tohirov Farg‘ona viloyati Buvayda tumanidagi 3-maktabning 10-sinfida o‘qiydi. Kvant kompyuteridan foydalanib tasodifiy raqamlardan iborat dastur ishlab chiqqan Ozodbek kelajakda Massachusets texnologiyalari institutida o‘qimoqchi.
“Yaqinda aholining shaxsiy ma’lumotlari tarqab ketdi va albatta bu xavfsizligimiz yetarlicha himoyalanmaganidan dalolat. Kvant kompyuterlari orqali xavfsizlikni kuchaytirishimiz mumkin edi va bunga imkoniyat bor”, – deydi Ozodbek.
Ozodbek Tohirov dasturlar yaratish barobarida ingliz tilini ham o‘rganib bormoqda. Uning aytishicha, kelajakni kvant kompyuterlarsiz tasavvur qilish qiyin:
“Yaqinda kvant kompyuterlari orqali tasodifiy raqamlar yaratuvchi dastur ishlab chiqdim. Eng avvalo kriptografiya nimaligini anglashimiz kerak.
Misol tariqasida aytadigan bo‘lsam, alifboda uchta raqamni oldinga yoki orqaga qilib o‘zgartirishimiz mumkin, shunda “salom”dagi “a” harfi “d”ga o‘zgaradi va shunda hech kim bilmaydi. Bunda kalitimiz uch bo‘ladi. Hozirda oddiy kompyuterlar yoki superkompyuterlar ham tasodifiy raqamlar yarata oladi, lekin ular aslida haqiqiy tasodifiy raqam emas. Ular matematik formulalarga asoslangan. Hozirda kvant kompyuterlari orqali haqiqiy tasodifiy raqam yaratishimiz mumkin, chunki bu fizika qonunlariga asoslangan.
Endi kvant texnologiyalari haqida aytib o‘tsam. Kvant texnologiyalari bizga yangi bir inqilob va imkoniyat bo‘lishi mumkin. Tarixga yuzlansak, 1760 yillarda sanoat inqilobi bo‘ldi. O‘rta asrlarda Samarqand, Buxoro ilm-fan, madaniyat va savdo markazi hisoblangan va bu paytda esa Yevropada qorong‘u davr edi. Lekin sanoat inqilobi tufayli kuchlar balansi o‘zgardi. Sanoat inqilobidan so‘ng biz 100-150 yil orqada qolib ketdik. Undan keyin elektr, so‘ngra internet paydo bo‘ldi.
Hozirda sun’iy intellekt poygasi davom etmoqda. Bundan keyin kvant texnologiyalari inqilobi paydo bo‘ladi. Biz bunga oldindan tayyor bo‘lishimiz kerak va mutaxassislarni chiqarishni boshlashimiz kerak, shunda biz dunyoda top-20 talikka kira olishimiz mumkin. Kvant texnologiyalariga sanoqli davlatlar e’tibor qaratmoqda. Biz bu imkoniyatdan foydalanib qolishimiz kerak.
Misol uchun AQSh kvant texnologiyalari uchun 2018 yildan doimiy sarmoya kiritishni boshladi. Xitoy esa milliy dasturlar yaratishni 2016 yilda boshlagan. Biz ham shu kabi dasturlar yaratishimiz kerak. 2030 yilgacha 1 million sun’iy intellekt yetakchisi dasturlari bor, bizga hozirda kvant texnologiyalariga ham shunday dasturlar kerak.
Kvant kompyuteri bilan oddiy kompyuter yoki superkompyuterlarni taqqoslaydigan bo‘lsak, qisqacha qilib aytganda oddiy yoki superkompyuterlar 0 va 1lardan foydalanadi. Kvant kompyuterlarida esa shunday xususiyat borki, superpozitsiya deb ataladi, unda ham 1, ham 0 ishlashi mumkin. Bu ularga bir vaqtning o‘zida vazifalarni barchasini ishlashiga yordam beradi.
Misol uchun, kutubxonada kitob izlamoqchisiz, birorta kitobni, oddiy kompyuterlarda birma-bir qidiradigan bo‘lsak, kvant kompyuterlarida ular barcha kitobni birdaniga tekshirib chiqadi va bir soniyada topadi. 2019 yilda Google kvant kompyuterida tadqiqot o‘tkazdi va uni uni 200 sekunddayoq bajardi, uni oddiy kompyuterlar 10 ming yillarda bajarishi mumkin edi. Keyin esa 2023 yilda IBM kompaniyasi 1100 kubitli kvant kompyuterini ham ishlab chiqdi.
Kvant kompyuterini ko‘pchilik bilmasligi mumkin. Chunki kvant kompyuterlari kvant fizikasiga asoslangan. Kvant fizikasi esa hali to‘liq rivojlanmagan. Shuning uchun buni tushuntirish qiyin, ko‘pchilik tushunmaydi ham. Lekin bu kvant texnologiyalari hayotimizga 2035–2040 yillarda kirib keladi va shunda tushunishimiz mumkin.
Dasturlashga 2020 yillardan beri qiziqishim uyg‘ongan. 2020 yillarda o‘zbek tilida dasturlashga darslar yo‘q edi, videolar kamligi uchun qiyin bo‘lgan. Shuning uchun akamdan ingliz tilini o‘rgandim. Kvant kompyuterlarini ahamiyati shundaki, ular faqat bitta sohada emas, ko‘plab sohalarga kirib kelishi mumkin. Misol uchun biotexnologiyada, elektr energiyada yoki sun’iy intellektni o‘zini yanada kuchaytirishda ishlatilishi mumkin.
Masalan, biotexnologiyada CRISPR degan dastur bor, u genlarni o‘zgartiradi. Yangi texnologiya bu ham. Buni farmatsevtikada ishlatishimiz mumkin. Misol uchun 10 yilda yaratish mumkin bo‘lgan dorini bir yil muddat ichida yaratsa bo‘ladi.
Kvant kompyuterlaridunyo bo‘yicha sanoqli hisoblanadi. Ijara narxi soatiga 7 ming dollardan boshlanadi, o‘zining asl narxi esa 10 million dollardan ham oshiq hisoblanadi. Buni BlueQubit platformasi orqali men bepulga 10 daqiqa ishlatdim.
Masalan, O‘zbekistonda yaqinda aholining ma’lumotlari tashqariga sizib chiqib ketib qoldi. Bu xavfsizligimiz yetarlicha kuchli bo‘lmagani tufayli bo‘ldi. Kvant kompyuterlari orqali esa biz buni kuchaytirgan bo‘lishimiz mumkin edi va hech kim buza olmasdi mana shuni.
Ayni kunlarda sun’iy intellekt rivojlanyapti va kelajakda yanada rivojlanishi mumkin, shuning uchun men Data Science yo‘nalishi bo‘yicha o‘qimoqchiman”, deydi Ozodbek Tohirov.
Dor yo‘lining po‘lat arqonlari belgilangan texnik me’yorlar asosida yetarli darajada tarang tortilmagani hamda qiyalik burchagi talab darajasida ta’minlanmagani oqibatida fuqaro harakat yo‘nalishining o‘rtasida to‘xtab qolgan.
27 iyun kuni Surxondaryo viloyati Boysun tumani Omonxona mahallasi hududida joylashgan qarashli dor yo‘li (ziplayn) attraksionida noxush hodisa qayd etildi.
Dastlabki ma’lumotlarga ko‘ra, mazkur dor yo‘li attraksioni texnik jihatdan to‘liq ishga tushirilmagan, davlat ro‘yxatidan o‘tkazilmagan hamda undan foydalanish uchun tegishli ruxsatnoma olinmagan bo‘lishiga qaramasdan, fuqaro undan foydalanishga harakat qilgan.
Dor yo‘lining po‘lat arqonlari belgilangan texnik me’yorlar asosida yetarli darajada tarang tortilmagani hamda qiyalik burchagi talab darajasida ta’minlanmagani oqibatida fuqaro harakat yo‘nalishining o‘rta qismida to‘xtab qolgan.
Tashkilot xodimlari tomonidan fuqaro xavfsiz tarzda attraksiondan tushirib olingan.
Hodisa oqibatida fuqaro tan jarohati olmagan.
Hozirda mazkur holat yuzasidan Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qo‘mitasi tomonidan o‘rganish ishlari olib borilmoqda.
Muzrabot tumani hokimiga jazo berildi. Bu haqda Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi xabar berdi.
Ijtimoiy tarmoqlarda Muzrabot tumani hokimi Abdulla Mamatqulovning fermerlarni haqorat qilgani aks etgan audiosi tarqalib, keng muhokamalarga sabab bo‘lgan edi.
Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi ushbu holat yuzasidan Surxondaryo viloyati hokimligiga xizmat tekshiruvi o‘tkazish bo‘yicha taqdimnoma kiritdi.
O‘rganishlar davomida mazkur holatda davlat xizmatchisining odob-axloq qoidalari talablariga zid xatti-harakatlarga yo‘l qo‘yilgani aniqlandi.
Qonunchilikka muvofiq, davlat fuqarolik xizmatchilari xizmat vazifalarini vijdonan bajarishi, davlat organlari va tashkilotlarining obro‘-e’tiboriga putur yetkazishi mumkin bo‘lgan xatti-harakatlardan tiyilishi, shuningdek, fuqarolar bilan munosabatlarda xushmuomalalik, hurmat va professionallik tamoyillariga qat’iy rioya qilishi shart, deyiladi agentlik xabarida.
Davlat xizmatchisining odob-axloq qoidalarini buzgani uchun Muzrabot tumani hokimi Abdulla Mamatqulovga nisbatan «hayfsan» intizomiy jazosi qo‘llanildi.
Agentlik davlat xizmatida axloqiy standartlar buzilishiga qarshi choralarni davom ettirishini ma’lum qildi.
Agar sizdan insoniyatning eng katta dushmani nima, deb so‘rashsa, ehtimol urush, ochlik yoki kasallik deb javob berarsiz. Alber Kamyu esa bu savolga boshqacharoq javob beradi. U – insonning yovuzlikka ko‘nikib qolishini eng og‘ir kulfat deya baholaydi. Chunki urush ham, diktatura ham, epidemiya ham bir kuni tugaydi. Ammo odamlar yomonlikni oddiy hol deb qabul qila boshlasa, haqiqiy falokat ana shunda boshlanadi.
Asar voqealari Aljirning Oran shahrida sodir bo‘ladi. U yerda hayot odatdagidek davom etardi. Biroq bir kuni ko‘chalarda o‘lik kalamushlar paydo bo‘ladi.
Avvaliga hech kim bu holatga ahamiyat bermaydi. Keyin esa odamlar kasallana boshlaydi. Isitma, og‘riq… Birin-ketin o‘limlar.
Shunda ham shahar rahbarlari xavfni tan olishga shoshilmaydi. Chunki «vabo» degan so‘zni aytishning o‘zi katta iqtisodiy va siyosiy oqibatlarga olib kelardi. Turizm to‘xtaydi, savdo buziladi, odamlar vahimaga tushadi.
Baribir Oran shahri butunlay yopiladi. Bir kunda minglab odamlar o‘z yaqinlaridan ajralib qoladi. Kimdir onasini ko‘rolmaydi. Kimdir farzandiga yetib borolmaydi. Kimdir sevgan insoni bilan xayrlashishga ham ulgurmagan.
Shu yerda romanning asosiy qahramoni – doktor Bernard Riyo paydo bo‘ladi. U har kuni kasalxonaga boradi. Bemorlarni qabul qiladi. O‘lganlarni ko‘radi. Yana yangi bemorlarni qabul qiladi. Uning butun qahramonligi shunda.
Riyo yaxshi bilardi: bu kasallikni to‘xtatish qiyin. Balki ilojsiz hamdir. Ammo u kurashdan to‘xtamaydi.
Roman davomida boshqa qahramonlar ham paydo bo‘ladi. Jurnalist Raymond Ramber dastlab shahardan qochishga harakat qiladi. Uningcha, bu ofat unga tegishli emas. U faqat Parijga, sevgan ayolining oldiga qaytishni istaydi.
Ammo vaqt o‘tgani sayin Ramber boshqa haqiqatni anglaydi. Agar atrofingdagilar halokat bilan yuzma-yuz qolganda sen faqat o‘zingni o‘ylasang, keyin o‘sha baxt ham senga tatimaydi. U shahardan qochish imkoniyati paydo bo‘lganida ham qolishga qaror qiladi.
Jan Tarru esa butun roman davomida daftariga kuzatishlarini yozib boradi. Ammo Tarruning maqsadi voqealarni qayd etish emas. U inson qanday qilib yovuzlikning bir qismiga aylanib qolishini tushunishga harakat qiladi.
Asarni o‘qirkansiz, ruhoniy Panlyuni ham yaxshi eslab qolasiz. U dastlab minbardan turib vaboni Xudoning odamlarga yuborgan jazosi sifatida talqin qiladi. Uningcha, bu falokat gunohlar uchun berilgan jazodir va insonlar tavba qilishi kerak.
Ammo bir kuni u doktor Riyo bilan birga og‘ir azob ichida vafot etayotgan bolaning so‘nggi lahzalarini ko‘radi. Bolaning o‘limi hech qanday falsafa bilan izohlanmaydi. Bu yerda diniy bahs ham, ilmiy bahs ham bir lahzaga ma’nosini yo‘qotadi. Faqat bir savol qoladi: aybsiz inson nega azob chekishi kerak?
Doktor Riyo esa Xudo bilan bahs qilmaydi. Taqdirdan nolimaydi. U bir fikrni takrorlaydi: agar bolalar azob cheksa, begunohlar jabrlansa, men bu azobga qarshi kurashishim lozim. Kamyu uchun insonparvarlik aynan shu nuqtadan boshlanadi.
Asarda yana shunday qahramonlar borki, ular xalqqa kelgan bu kulfatdan quvonishadi, daromad qilishadi. Ular haqida gapirib o‘tirmayman, olti yil avval, pandemiya davrida shu toifa odamlarni ham ko‘rdik.
Shaharda hayot asta-sekin faqat raqamlarda qoladi. Bugun nechta odam o‘ldi? Ertaga-chi? Odamlar aza tutishga ham ulgurmay qoladi. O‘lim oddiy yangilikka aylanadi.
Shu o‘rinda juda og‘ir ichki iqrorga kelasiz. Ya’ni inson hamma narsaga ko‘nikadi. Hatto fojiaga ham.
Oylar davom etgan kurashdan keyin vabo chekina boshlaydi. Darvozalar ochiladi. Poyezdlar yana qatnaydi. Odamlar bir-biri bilan yana avvalgidek quchoqlashib ko‘rishadi.
Kamyuning romanida shunday ogohlantirish bor: vabo hech qachon butunlay yo‘qolmaydi. U yillar davomida jim yotishi mumkin. Keyin esa odamlar o‘zini xavfsiz deb o‘ylagan kuni yana qaytib keladi…
Bir so‘z bilan aytganda, «Vabo» romani kasallikdan qanday qutulib qolish haqida bahs yuritmaydi. Bu asar bizga eng og‘ir vaziyatlarda ham inson bo‘lib qolishni o‘rgatadi.
Darvoqe, Doktor Riyoni butun roman davomida balandparvoz nutq so‘zlaganiga guvoh bo‘lmaysiz. U shunchaki o‘z ishini bajaradi. Balki Kamyuning eng katta g‘oyasi ham shu yerdadir. Dunyoni har doim ham mashhur qahramonlar emas, o‘z vazifasini halol bajaradigan oddiy insonlar saqlab qoladi.
Prezidentning «Ish haqi, pensiyalar, stipendiyalar va nafaqalar miqdorini oshirish to‘g‘risida»gi farmoni qabul qilindi.
Hujjatga muvofiq, 2026-yil 1-iyuldan pensiyalar, nafaqalar hamda Ijtimoiy reyestrga kiritilgan oilalarga to‘lanadigan bolalar nafaqasi va moddiy yordam miqdori 7 foizga oshiriladi.
Shunga ko‘ra, yoshga doir eng kam pensiya oyiga 983 ming so‘m, nogironlik pensiyasining eng kam miqdori esa 1 million 83 ming so‘m etib belgilandi.
Ijtimoiy reyestrga kiritilgan oilalar uchun 3 yoshgacha bo‘lgan bir nafar farzandga har oylik nafaqa 386 ming so‘m, 3 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan bir nafar farzand uchun 295 ming so‘mni tashkil etadi. Ikkinchi farzand uchun qo‘shimcha 177 ming so‘m, uchinchi va undan keyingi har bir farzand uchun esa qo‘shimcha 118 ming so‘m to‘lanadi.
Shuningdek, mazkur toifadagi oilalar uchun moddiy yordam miqdori oyiga 450 ming so‘m etib belgilandi.
Farmonga muvofiq, 2026-yil 1-sentyabrdan budjet tashkilotlari xodimlarining ish haqi hamda talabalar stipendiyalari ham 7 foizga oshiriladi.
Shu sanadan boshlab mehnatga haq to‘lashning eng kam miqdori oyiga 1 million 360 ming so‘m, bazaviy hisoblash miqdori esa 440 ming so‘m etib belgilanadi.
Bundan tashqari, 2026-yil 1-iyuldan pensiyani hisoblashning bazaviy miqdori oyiga 504 ming so‘mni tashkil etadi.
Turli mamlakatlar olimlari inson organizmini vaqtidan oldin qaritadigan asosiy sabablarni aniqlashdi.
Kambag‘allik, past daromad va sifatli ta’lim olish imkoniyatining yo‘qligi inson tanasidagi biologik qarishni tezlashtirishi isbotlandi. Eng yomoni, bu salbiy jarayon ko‘pincha bolalikdanoq boshlanadi.
Xulosa chiqarish uchun mutaxassislar dunyoning 23 ta davlatidan 66 mingdan ortiq odam ishtirok etgan 140 ta ilmiy tadqiqot natijalarini o‘rganib chiqishdi. Unda chaqaloqlardan to 86 yoshgacha bo‘lgan odamlar ishtirok etdi. Olimlar odamlarning qarish tezligini maxsus «epigenetik soatlar» (organizmning ichki holatini ko‘rsatuvchi tizim) yordamida tekshirishdi. Bu haqda «Nature Human Behavior» nashri ma’lum qildi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra agar biologik qarish sekinlashsa inson o‘z yoshiga nisbatan tetik, yosh va sog‘lom bo‘lib yuradi. Uning tashqi ko‘rinishi ham, ichki sog‘lig‘i ham xuddi pasportdagi yoshidek (yoki undan ham yoshroq) saqlanib qoladi.
Agar qarish jarayoni tezlashayotgan bo‘lsa odatda keksalikka xos bo‘lgan kasalliklar insonda vaqtidan ancha oldin paydo bo‘ladi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, ta’minoti past va kambag‘al oilalarda o‘sayotgan bolalarning ichki organizmi (biologik yoshi) o‘ziga to‘q oilalardagi tengdoshlariga qaraganda ancha katta, ya’ni ertaroq qariyotgani ma’lum bo‘ldi. Xuddi shunday holat katta yoshli insonlar orasida ham kuzatilmoqda.
Boysundagi dor yo‘li attraksionida nosozlik ro‘y berdi
Volkswagen 100 000 ish joyini qisqartirishni rejalashtirmoqda
Audiosi tarqalgan Muzrabot tumani hokimi jazoga tortildi
-
Jamiyat3 days ago«Andijon polkasi» tadbiriga ketayotgan o‘quvchilar YTHga uchradi
-
Sport2 days agoYaponiya futbolining buyuk sabog‘i: mag‘lubiyatdan to‘g‘ri xulosa chiqarish
-
Dunyodan1 day agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Sport5 days agoEldor Shomurodov muxlislardan uzr so‘radi
-
Jamiyat2 days agoVatanparvar jurnalistlarni o‘zimga do‘st va maslakdosh deb bilaman
-
Dunyodan4 days ago
BAAda 15 yoshgacha bo’lgan bolalar uchun ijtimoiy tarmoqlar taqiqlangan
-
Iqtisodiyot4 days ago
O‘zbekiston banklari aktivlari 962,8 trln so‘mga yetdi
-
Dunyodan3 days agoQirg‘izistonda navbatdagi prezidentlik saylovlari qachon o‘tkazilishi ma’lum qilindi.