Mahalliy
Farg‘onadan AQSh logistika sanoatigacha bo‘lgan Sardorjon Urinov hikoyasi
Ba’zi odamlarning hikoyasi bir qarashda oddiy ko‘rinadi: viloyatda tug‘iladi, yaxshi o‘qiydi, izlanadi, keyin chet elga chiqadi. Ammo ayrim hayot yo‘llari bor — ularni diqqat bilan o‘qisangiz, bitta yo‘nalish emas, balki bir-biriga ulanib ketgan ko‘plab tajribalar, sinovlar va qarorlar zanjirini ko‘rasiz. Sardorjon Urinovning hikoyasi ham shunday.
Unda bolalikdan shakllangan tadbirkorlik ruhi bor, auditoriyada o‘qituvchilik qilgan yillar bor, davlat tizimida iqtisodchi bo‘lib ishlagan davr bor, qishloq xo‘jaligi logistikasi ichida toblangan amaliy tajriba bor, Amerikadagi o‘qish va izlanish bor, nihoyat, bugun transport texnologiyalari bilan bog‘liq katta maqsad ham bor.
U Farg‘ona viloyatining O‘zbekiston tumanida tug‘ilib o‘sgan. Uning bolaligi kitoblardagi romantik tasvirlardan ko‘ra hayotga yaqinroq muhitda o‘tgan: oilada tadbirkorlik bor edi, qarindosh-urug‘lar biznes bilan shug‘ullanishardi, oila esa kichik restoran yuritardi. Sardorjonning o‘smirlik yillari aynan shu joy bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. U otasiga yordam berardi, mijozlar bilan gaplashardi, xizmatning sifati nimani anglatishini erta tushunib ulg‘ayardi. Tengqurlari maktabdan keyin o‘yin yoki bekorchilik ortidan yursa, u ko‘pincha tezroq uyga qaytib, oshxonadagi ishga qo‘l urishni xohlardi. Shu jihat uning xarakterini juda erta pishitgan: u vaqtni bekorga sarflashni yoqtirmaydigan, katta yoshdagilar bilan bemalol gaplasha oladigan, mas’uliyatni yoshiga qarab emas, vaziyatga qarab oladigan bolaga aylangan.
Keyinchalik uning o‘ziga xosligi maktabda ham bilinadi. Sardorjon faqat yaxshi o‘quvchi bo‘lib qolmagan, u maktab muhitida faol bo‘lishni yoqtirgan. Sinf sardori bo‘lgan, tadbirlarda boshlovchilik qilgan, sinfdoshlarini harakatga undagan, hatto Qizil Yarim oy jamiyati tadbirlariga ham sinfini jalb etgan. Bu oddiy “faol bola” hikoyasi emas edi. U o‘sha paytdanoq boshqaruvni, mas’uliyatni va odamlarni ortidan ergashtira olishni yoqtirgan. Ayniqsa iqtisodiyotga qiziqishi erta uyg‘ongan: bozor qanday ishlaydi, narxlar nimaga o‘zgaradi, savdo-sotiqning ichki mexanizmi nima — bular uni maktab yoshidan qiziqtirgan savollar edi.
Shuning uchun ham u o‘z yo‘lini tasodifan tanlamagan. 9-sinfdan keyin iqtisodiyot va moliya yo‘nalishidagi kollejga kiradi. U yerda bu qiziqish yanada mustahkamlanadi. So‘ng Toshkentdagi Singapur menejmentni rivojlantirish institutida biznes va iqtisodiyot yo‘nalishida o‘qiydi, keyin Bangor universiteti dasturi orqali xalqaro diplom oladi. Uning ta’lim yo‘li qog‘ozdagi diplomlar yig‘indisi emas, balki bir maqsadga qarab qurilgan zanjirga o‘xshaydi: biznesni tushunish, raqamlar bilan ishlashni o‘rganish, boshqaruvni his qilish va kelajakda o‘z loyihasini qura olish uchun poydevor tayyorlash. Keyinchalik u AQShda Wright State University’da ijtimoiy va amaliy iqtisodiyot yo‘nalishida magistratura ham tamomlagan.
Ammo Sardorjonning hikoyasini qiziqarli qiladigan jihat shundaki, u faqat auditoriyada o‘tirib bilim olgan yigit emas. Talabalik yillaridayoq u ingliz tilidan dars bera boshlaydi, IELTS bo‘yicha o‘qituvchi bo‘lib ishlaydi. Bu ish unga pul topish yoki vaqt o‘tkazish uchun kerak bo‘lmagan. U buni ongli ravishda tanlagan, chunki o‘qituvchilik sabrni, odamlar bilan ishlashni, murakkab narsani sodda tushuntirishni o‘rgatadi. Keyinroq u shu tajribadan tadbirkorlik uchun muhim xulosa chiqarganini aytadi: agar natija chiqmayotgan bo‘lsa, har doim ham muammo odamda yoki bozorda bo‘lmaydi, ba’zan muammo usulda, yondashuvda bo‘ladi. Bu fikr oddiy ko‘rinsa-da, aslida u keyingi professional qarorlariga kuchli ta’sir qilgan.
Uning hayotida 2018-yil alohida eslanadigan davr bo‘lib qolgan. Aynan o‘sha yili u dunyodagi nufuzli talaba platformalaridan biri — Harvard Project for Asian and International Relations dasturida delegat sifatida qatnashish imkoniyatini qo‘lga kiritadi. Profilida bu yutuq “to‘liq grant asosidagi delegat” sifatida qayd etilgan. Sardorjonning o‘zi ta’kidlashicha, bu oddiy qatnashuv emas, balki juda kuchli tanlovdan o‘tib qo‘lga kiritilgan imkoniyat bo‘lgan. U Garvarddagi bunday muhitga kirish, dunyoning turli nuqtalaridan kelgan faol yoshlar bilan bir sahnada bo‘lish orqali o‘zini yanada katta maydonga tayyorlayotganini his qilgan. Afsuski, konferensiya oldidan sog‘lig‘i bilan bog‘liq jiddiy muammo chiqib, operatsiya tufayli bu safarda qatnasha olmay qoladi. Lekin aynan shu voqea uning fe’lini yana bir bor ko‘rsatadi: yutqazilgan imkoniyatni fojiaga aylantirmasdan, uni o‘zini baholash mezoniga aylantirgan. Ya’ni, men bunday maydonga chiqishga loyiq ekanman, demak oldinda bundan kattaroq eshiklar ham ochilishi mumkin, degan ichki ishonch paydo bo‘lgan.
Amerika bilan uning aloqasi faqat shu bilan cheklanmagan. U 2018 va 2019-yillarda Work and Travel dasturi orqali AQShga borgan, Meyn shtatidagi Linekin Bay Resort’da ishlagan, ikkinchi yilida esa hatto yuqoriroq mas’uliyatli vazifaga ko‘tarilgan. Tashqaridan qaraganda bu logistika yoki iqtisodiyotga aloqasizdek tuyulishi mumkin. Aslida esa bu ham uning shakllanishidagi muhim bosqich edi: intizom, xizmat sifati, jamoaviy ish, tezkor qaror, bosim ostida ishlash — bularning barchasi keyinchalik katta tizimlar bilan ishlash uchun kerak bo‘lgan ko‘nikmalardir. Eng muhimi, AQSh unga kitobdagi tasavvur emas, yashab ko‘rilgan tajriba bo‘lib ko‘rinadi. U bu mamlakatdagi ish madaniyati, huquqiy muhit, yangilikka ochiqlik va tizimlilikni ichidan ko‘rgan. Bu esa unda Amerikaga faqat vaqtincha borib kelinadigan joy sifatida emas, balki jiddiy bilim va katta loyihalar makoni sifatida qarashni kuchaytirgan.
O‘zbekistonga qaytgach esa u nazariy bilimlarni real sektor bilan bog‘laydi. Avval Iqtisodiyot va moliya vazirligining Xorijiy investitsiyalar bo‘limida iqtisodchi bo‘lib ishlaydi. Bu ish unga investor qanday o‘ylashini, bozor qanday tahlil qilinishini, raqamlar ortidagi haqiqiy manzarani qanday ko‘rish kerakligini o‘rgatgan. U xorijiy investitsiyalar, bozor tahlili va risklarni tushunish bo‘yicha amaliy tajriba olganini ta’kidlaydi. Keyin esa Nurafshon Vodiy kompaniyasida logistika, ombor, savdo va yetkazib berish jarayonlarini boshqarish bilan shug‘ullanadi. U yerda kundalik operatsiyalarni muvofiqlashtirgan, yetkazib berish jadvalini tuzgan, ombor ishlarini nazorat qilgan, hamkorlar bilan shartnomalar bo‘yicha ishlagan va mavsumiy talabga mos ta’minotni tashkil etgan. Ana shu bosqich uning logistika haqidagi tasavvurini butunlay o‘zgartiradi. Logistika faqat yukni A nuqtadan B nuqtaga olib borish emasligini, u rejalashtirish, vaqt, xarajat, jamoa, xavf va ma’lumotlar bilan chambarchas bog‘liq murakkab mexanizm ekanini shu yerda chuqur his qiladi.
Shundan keyin uning yo‘li tobora aniqroq yo‘nalishga kiradi. AQShga qaytgach, u logistika va tashish sohasida bevosita ishlay boshlaydi. U One Ummah Logistics kompaniyasida biznes va operatsion tahlilchi sifatida faoliyat yuritgan. U yerda xarajatlarni tahlil qilish, kechikishlar va samarasizlik manbalarini topish, xavfsizlik va mijozlar qoniqishi ko‘rsatkichlarini kuzatish bilan shug‘ullangan. Bu tajriba unga bir narsani aniq ko‘rsatadi: AQSh yuk tashish bozorida eng katta firmalar bozordagi yuklarni faqatgina taxminan 10 foiz qismini tashiydi. Kichik firmalar bu tizimning asosiy qismini egallaydi va taxminan bozordagi 90 foiz yuklarni ushbu kichik kompaniyalar tashiydi. Ammo texnologiya, nazorat va xavfsizlik vositalariga kelganda aynan ular eng ko‘p qiynaladi. Kichik firmalardagi tizimning shakllanmaganligi, tartibsizliklar, xarajatlarning ko‘pligi va ularni nazoratga olinmaganligi, sug‘urta narxlarining ular uchun balandligi, havfsizlik va texnika nazorati yo‘qligi yoki sustligi, yuqori texnalogiyalardan raqamli qarorlarda foydalana olmaslik, yuk tashuvchi vositalardagi texnik nosozliklar va bir qancha boshqa sabablar tufayli ushbu turdagi kompaniyalar bozorda qolishga qiynalishadi.
Sardorjonning bugungi asosiy loyihasi — US Road ELD — aynan shu tizimdagi muammolarni kuzatuvlaridan kelib chiqib tug‘ilgan. Profilida u bu platformani AQSh yuk tashish kompaniyalari uchun yo‘l harakati xavfsizligini oshirish, qoidabuzarliklarni kamaytirish va operatsion samaradorlikni yaxshilashga qaratilgan tizim sifatida tasvirlaydi. AQSh transport vazirligi yuk tashish bozoridagi firmalar va yuk tashuvchi haydovchilarni doimiy nazorat qilib boradi. Ushbu vazirlik tomonidan yuk tashish firmalari uchun maxsus xavfsizlik portali yaratilgan va u yerda har bir firma o‘z reytingi va xavfsizlik bahosiga ega agarda qaysidur firma haydovchisi yo‘l harakati qoidalarini buzsa, yo‘l transport hodisasini sodir etsa yoki yo‘lda yurishga layoqatli bo‘lmagan yuk mashinasida harakatlansa tansport vazirligi inspectorlari tomonidan firma va haydovchi jarimaga tortilishlari mumkin. Bu jarimalar va havfli deb topilgan hodisalar firmaning xavflilik darajasini oshirib ularni vazirlikning xavfsizlik portalida bahosini tushirishi mumkin. Bu tabiiyki firmaning sug‘urta xarajatlarini oshiradi chunki sug‘urta firmalari ham vazirlikning xavfsizlik portalini tekshirib firmalarning reytinglarini kuzata oladi va past bahoga ega firmalarni sug‘urtalash ular uchun ham qimmatga tushadi.
Yana bu vazirlikning vakolatlaridan biri yuk tashuvchi haydovchilarning ishlash vaqtlarini yani yo‘lda harakatlanish soatlarini nazorat qilish va ularni dam olmasdan harakatlanishdan cheklash hisoblanadi. Qoidalarga ko‘ra haydovchi 14 soatlik xizmat davri ichida 11 soatgacha transport vositasini boshqarishi mumkin. Ushbu davrdan so‘ng kamida 10 soat uzluksiz dam olish talab etiladi. Bundan tashqari, 8 soatlik uzluksiz haydashdan keyin kamida 30 daqiqalik tanaffus olish majburiy hisoblanadi. Bu qonunlarni nazoratini taminlash maqsadida elektron haydovchi ish vaqti hisoblash qurilmasidan foydalaniladi va bu qurilmani har bir yuk tashuvchi vositaga ulanadi. Vazirlik tomonidan bunday qurilmalar va ularni tashkillab, nazorat qilib, xatosiz ishlashini taminlashda xususiy firmalarga ruhsat berilgan va ulardan talab qilingan narsa ushbu qurilmalardagi malumotlarni saqlab vazirlikka har doim yetkazib berish.
Sardorjon va uning jamoasi yaratgan platforma nafaqat yuqorida takidlangan vazifalarni bajaradi, balki unga qo‘shimcha tarzda juda ko‘plab innovatsion qurilmalarni o‘z ichiga oladi. Mazkur platforma haydovchining ish va dam olish vaqtini nazorat qilish bilan cheklanib qolmay, transport vositasining texnik holatini kompleks monitoring qilish, harakat yo‘nalishini real vaqt rejimida kuzatish hamda videokuzatuv tizimlari orqali yo‘ldagi xavfli xatti-harakatlarni aniqlash imkoniyatlarini yagona integratsiyalashgan tizim doirasida ta’minlaydi. Sardorjonning ta’kidlashicha, yuk tashish bozoridagi kamchilik shundaki, tizimdagi ko‘plab muammolarga yirik texnologik yechimlar kichik kompaniyalar uchun juda qimmat hisoblanadi yoki juda qattiq shartlarga bog‘langan. Uning maqsadi esa aynan shu toifadagi kompaniyalarga hamyonbop, tushunarli va foydali texnologik vosita berish va ularni ish faoliyatini tizimlashtirib tartibga solishga yordamlashishdir.
Bu yerda yana bir muhim nuqta bor. Sardorjon faqat “men ham startap qildim” deydigan tadbirkorlardan emas. U ilmiy va tizimli tayyorgarlikdan ham o‘tgan. U University of Connecticut qoshidagi tadbirkorlik va innovatsiya markazida tadqiqotchi yordamchi sifatida ishlagan, shuningdek, AQSh Milliy fan fondi qo‘llab-quvvatlagan tadbirkorlik dasturida jamoasi bilan grant yutgan. Bu dastur doirasida mahsulot bozorini ilmiy usul bilan tekshirish, gipotezalarni test qilish va mijoz ehtiyojini amaliy suhbatlar orqali aniqlash ustida ishlagan. Bu esa uning bugungi qarashlarida yaqqol seziladi: u texnologiyani shunchaki moda deb emas, real muammoni aniq o‘lchab, keyin yechim qurish vositasi deb ko‘radi.
Sardorjon Urinovning hikoyasi bir jihatdan zamonaviy o‘zbekistonlik mutaxassisning yangi qiyofasini eslatadi. U viloyatdan chiqqan, lekin tor hududiy tafakkurda qolib ketmagan. Iqtisodiyot o‘qigan, lekin faqat nazariya bilan cheklanmagan. O‘qituvchilik qilgan, davlat idorasida ishlagan, qishloq xo‘jaligi logistikasi ichida yurgan, Amerikada oddiy ishlarni ham qilgan, keyin yana o‘qigan, yana tahlil qilgan, yana bozorga qaytgan. Bu yo‘lning har bir bosqichi alohida qaralganda turlicha ko‘rinishi mumkin. Ammo birlashtirib qaralsa, ularning bari bitta nuqtaga kelib ulanadi: katta tizimlarni tushunish va u yerda foydali yechim yaratish istagi.
Bugun u logistika, ma’lumotlar tahlili va zamonaviy transport texnologiyalari kesishgan nuqtada ishlamoqda. Ertaga uning loyihasi qanchalik katta bo‘lishini vaqt ko‘rsatadi. Ammo hozirdanoq ayon bo‘lib turgan narsa shuki, Sardorjon Urinov o‘z yo‘lini tasodiflar bilan emas, bosqichma-bosqich yig‘ilgan tajriba bilan qurayotgan insonlardan. Farg‘onadagi oilaviy oshxonada boshlangan bu yo‘l endi AQShning murakkab logistika bozoriga chiqib borgan bo‘lsa, buning sababi omad emas. Buning ortida yillar davomida to‘plangan kuzatuv, mehnat, o‘qish, sinov va har safar biroz kattaroq maqsadni tanlash odati turibdi.
Adhamjon Qodirov suhbatlashdi
Mahalliy
Raqamli hukumat loyihalarini boshqarish markazining Investitsion portali xorijliklar e’tiborida!
Poytaxtimizda yuqori saviyada bo‘lib o‘tgan beshinchi Toshkent xalqaro investitsiya forumi mamlakat iqtisodiyoti uchun nafaqat yirik kelishuvlar, balki raqamli texnologiyalarning namoyish maydoniga ham aylandi.
Forum doirasida tashkil etilgan xalqaro ko‘rgazmada Raqamli hukumat loyihalarini boshqarish markazi o‘zining innovatsion stendi bilan ishtirok etdi. Markaz mutaxassislari tomonidan taqdim etilgan raqamli ekotizim va yangi Investitsion portal chet ellik biznes vakillarida katta qiziqish uyg‘otdi.
Ko‘rgazmaga tashrif buyurgan xorijlik investorlar va yirik xalqaro korporatsiyalar vakillari Markaz stendida O‘zbekistonning raqamli infratuzilmasi bilan yaqindan tanishish imkoniga ega bo‘ldilar. Aytish joizki, ma’lumotlarni saqlash va qayta ishlash xavfsizligi, kiberhimoya hamda tizimlarning barqarorligi xalqaro sarmoyadorlar uchun eng muhim kafolatlardan biridir.
Aynan shu jihati davlat va biznes o‘rtasidagi muloqotni to‘liq raqamlashtirgan, yuzlab xizmatlarni masofaviy shaklga keltirgan tizim sifatida alohida e’tirof etildi.
Markazning yetakchi mutaxassislari har bir xorijlik mehmonga ushbu qulay platformalardan amaliyotda qay tartibda foydalanish, tizimlarning ishlash algoritmlari va ular taqdim etadigan iqtisodiy samaradorlik xususida batafsil ma’lumot berishdi.
Ko‘rgazmaning eng qizg‘in muhokama qilingan va xorijlik sarmoyadorlarni o‘ziga jalb etgan asosiy yangiligi — «Investitsion portal» bo‘ldi.
Markazning yetakchi mutaxassislari mehmonlarga portal orqali O‘zbekistonga investitsiya jalb qilish uchun qanday yo‘l tutish lozimligini, kompaniya nomini zahiralashdan tortib, MChJ yoki qo‘shma korxona ochish, litsenziyalar olish, yer maydonlarini auksiondan sotib olish va soliq masalalarini masofadan hal etish jarayonlari qay tartibda amalga oshirilishini qadamma-qadam tushuntirib berishdi.
Elektr, gaz, suv kabi infratuzilma tarmoqlariga ulanishdan tortib, erkin iqtisodiy zonalardan joy ajratilishigacha bo‘lgan barcha jarayonlarning raqamli formatga o‘tkazilgani O‘zbekistonning xalqaro biznes reytinglardagi o‘rnini keskin yuqoriga ko‘tarishi shubhasiz.
Beshinchi Toshkent xalqaro investitsiya forumi doirasida Raqamli hukumat loyihalarini boshqarish markazi nafaqat tayyor mahsulotni namoyish etdi, balki O‘zbekistonning zamonaviy tendensiyalarga moslasha olayotgan, ochiq va xavfsiz raqamli davlatga aylanganini amalda isbotladi. Ko‘rgazma maydonidagi bevosita muloqotlar va xorijliklarning yuqori qiziqishi yaqin istiqbolda mamlakatimizga raqamli kanallar orqali yangi kapital oqimi kirib kelishini ta’minlaydi.
Milliy statistika qo‘mitasiga ko‘ra, O‘zbekistonda 2026-yil 1-may holatiga ta’lim sohasida 8 555 ta tadbirkorlik subyekti faoliyat ko‘rsatmoqda.
Bu ko‘rsatkich 2025-yilning shu davriga nisbatan qariyb 2,2 mingtaga yoki 34,1 foizga oshgan. Natijada ta’lim sohasidagi tadbirkorlik subyektlari soni so‘nggi besh yildagi eng yuqori darajaga yetdi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, ta’lim sohasidagi tadbirkorlik subyektlari sonining o‘sishi so‘nggi yillarda turlicha shakllangan. Xususan, 2022-yil 1-may holatiga mazkur ko‘rsatkich 6 443 tani tashkil etgan. 2023-yilda bu raqam 6 478 taga yetgan bo‘lsa, 2024-yilda 6 370 taga tushgan.
2025-yil 1-may holatida ta’lim sohasida 6 380 ta tadbirkorlik subyekti faoliyat yuritgan. 2026-yilga kelib esa ularning soni keskin oshib, 8 555 taga yetdi.
Shunday qilib, bir yil ichida sohada 2 175 ta yangi tadbirkorlik subyekti paydo bo‘lgan.
Hukumat qarori loyihasiga ko‘ra, Xorazm viloyatining Xiva shahrida Xitoyning Lyaoning pedagogika universiteti filialini tashkil etish rejalashtirilmoqda.
Loyiha Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi, Lyaoning pedagogika universiteti hamda Urganch davlat universiteti hamkorligida amalga oshiriladi.
Hujjatga muvofiq, filialda bakalavriat va magistratura bosqichlarida, keyinchalik esa doktorantura yo‘nalishlarida ham kadrlar tayyorlash yo‘lga qo‘yiladi. Ta’lim jarayoni Xitoy universitetining o‘quv dasturlari asosida, O‘zbekiston ta’lim standartlari hisobga olingan holda tashkil etiladi.
Filialda pedagogika, psixologiya, tillar va ta’lim texnologiyalari yo‘nalishlari bo‘yicha mutaxassislar tayyorlash, qo‘shma ilmiy tadqiqotlar olib borish, talabalar va professor-o‘qituvchilar almashinuvini tashkil etish rejalashtirilgan.
Qaror loyihasiga ko‘ra, ta’lim kunduzgi va masofaviy shakllarda, xitoy, o‘zbek hamda ingliz tillarida olib boriladi. O‘qish to‘lov-kontrakt asosida tashkil etiladi.
Filial faoliyati litsenziya olingandan keyin 2026/2027 o‘quv yilidan boshlanishi ko‘zda tutilgan. Bitiruvchilarga O‘zbekistonda tan olinadigan diplom beriladi.
Loyihada yana bir muhim norma nazarda tutilgan. Unga ko‘ra, filial har yili to‘lov-kontrakt tushumlarining kamida 5 foizini moliyaviy qiyinchilikka uchragan va iqtidorli talabalar uchun stipendiyalarga yo‘naltiradi.
Mazkur hujjat ayni paytda muhokama uchun joylashtirilgan bo‘lib, qabul qilinsa, O‘zbekistondagi xorijiy oliy ta’lim muassasalari filiallari soni yana bittaga ko‘payadi.
«Tok urdi…», «zaharlandi…», «tushib ketdi…»
Bolalar bog‘chasi hududi. Besh yoshli bolakay transformator yerto‘lasining darchasidan pastga tushib ketadi. Yuqori kuchlanishli tok jajji vujudni kuydiradi, bola og‘ir jarohatlar bilan shifoxonaga yotqiziladi.
Boshqa bir manzil. 11 yoshli qizaloq tomdan o‘yinchog‘ini olib tushmoqchi bo‘ladi. Simlarga tegib ketishi oqibatida tok urishi qizchaning hayotiga nuqta qo‘yadi.
Temiryo‘l stansiyasi. Jizzax viloyatida 17 yoshli o‘smir yigit do‘stlari bilan vagon ustiga chiqadi. Ammo yuqori kuchlanishli elektr tarmog‘i soniya ichida ularing navqiron hayotini kulga aylantiradi.
Oradan hech qancha o‘tmay, xuddi shunday manzara, xuddi shunday temiryo‘l vagon ustida chirchiqlik 14 yoshli maktab o‘quvchisi tok urishidan og‘ir kuyish jarohati oladi.
O‘smirlar-ku hali yosh, qiziqqon deylik. Lekin hayot tajribasiga ega kattalarga, soha mutaxassislariga nima bo‘lgan?
2023-yil 22 iyul. Toshkent viloyatining Nurafshon tumanida «Toshkent kommunal qurilish servis»ning to‘rt nafar xodimi kanalizatsiya tarmog‘ini tozalash ishlarini olib borayotgan edi. Jarayonda 57 yoshli ishchi quduq ichidagi zaharli gazlardan hushini yo‘qotadi. Uni qutqaraman deb orqasidan hech qanday himoya vositasiz, tavakkal qilib chuqurga tushgan 23, 27 va 55 yoshli hamkasblari ham zaharlanadi. Ulardan uch nafari o‘sha yerning o‘zida jon taslim qiladi, biri esa og‘ir ahvolda shifoxonaga olib boriladi. Sud-tibbiy ekspertizasi o‘lim sababini vodorod sulfididan (serovodorod) o‘tkir zaharlanish deb ko‘rsatdi. Oradan uch yil o‘tib, Jinoyat kodeksining 247-moddasi (Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish) bilan ochilgan jinoyat ishlariga qaramay, Andijonda xuddi shu ayanchli o‘lim ssenariysi takrorlandi. Yana to‘rt nafar inson, yana quduq va yana o‘sha mehnat xavfsizligiga rioya qilmaslik…
Bu esa uch yil ichida Nurafshondagi fojeadan hech qanday xulosa chiqarmaganimizdan, o‘sha to‘rt qurbonning ayanchli o‘limi tizim uchun dars bo‘lmaganidan dalolat beradi. Sud-tibbiy ekspertizasining dastlabki ma’lumotiga ko‘ra, ularning ham o‘limiga vodorod sulfiddan o‘tkir zaharlanish va yuqori nafas yo‘llarining suyuqlik bilan berkilishi natijasida yuzaga kelgan mexanik asfiksiya sabab bo‘lgan.
Jamiyatimizda nafaqat ish joylarida mehnat muhofazasi, balki kundalik hayotimizda, mahalla va ko‘chalarimizda ham eng oddiy xavfsizlik madaniyati butunlay falajlangan. Nega biz xavfni ko‘rib turib, u bizga zarar yetkazsa-da hushyor tortmaymiz? Bolalarni tok urishi va quduq ichidagi to‘rt nafar katta yoshli insonlarning vafoti o‘rtasida qanday bog‘liqlik bor? Bog‘liqligi shundaki, jamiyatimizda bolalar, yoshlar, kattalar va ish beruvchi rahbarlar xavfni xavf deb o‘ylamaslik XAVFi ostida yashayotgani…
Xo‘sh, nima uchun o‘smir xavfni xavf deb bilmaydi? U poyezd vagonlari tepasida necha ming volt kuchlanishli tok borligini, bu tok odamni bir soniyada kuydirib kul qilishini bilmaydimi?
Xavfni pisand qilmaslik…
O‘smirlar psixologiyasida juda xavfli omil bor, ya’ni «Shaxsiy mif» (Personal Fable) deb ataladigan psixologik fenomen. Bu yoshdagi bolalarning miyasida «Yomon voqealar, o‘lim yoki baxtsiz hodisalar kimgadir sodir bo‘lishi mumkin, lekin menga emas. Men boshqachaman, menga hech narsa qilmaydi» degan mutlaq ishonch bo‘ladi. Ular o‘zlarini kino qahramondek his qilishadi.
Bunday «xavfni pisand qilmaslik» faqat bizning yoshlarimizga xos muammo emas. Dunyoning eng rivojlangan davlatlari ham vaqtida xuddi shu ijtimoiy inqiroz bilan to‘qnash kelgan. Masalan, Avstraliyaning Melburn shahrida o‘smirlarning temir yo‘l va metro atrofidagi beparvoligi, xavfli harakatlari ortidan baxtsiz hodisalar soni keskin ortib ketgan edi.
Ammo ular yoshlarga qarata «Poyezd yaqiniga yo‘lama!», «Tok uradi!» kabi balandparvoz va zerikarli shiorlar ish bermasligini allaqachon anglab yetishdi. Chunki o‘smirlar quruq taqiqlarni eshitishni istamasligini juda yaxshi bilishadi. Shu sababli, 2012-yilda Avtraliya jamoatchilikni xabardor qilish kampaniyasi va Melburn shahridigi Metro Trains dunyoga mashhur «Dumb Ways to Die» (O‘limning ahmoqona usullari) deb nomlangan animatsion videokampaniyani taqdim etishdi.
Rolikning mazmuni juda oddiy, lekin ta’sirli: unda rang-barang, sodda «loviyasimon» qahramonlar o‘zlarining turli ahmoqona harakatlari — sochlariga o‘t qo‘yish, ayiqqa tayoq sanchish, muddati o‘tgan dorilarni ichish tufayli bevaqt halok bo‘lishadi. Videorolikning eng asosiy va yakuniy qismida esa poyezd platformasining chetida turish, relslar ustidan yugurib o‘tish kabi temir yo‘ldagi ehtiyotsizliklar «dunyodagi eng ahmoqona o‘lim usuli» sifatida ko‘rsatiladi.
Ijodkorlarning asosiy maqsadi xavfli trendlar ketidan quvayotgan o‘smirlarga ularning bu ishi «qahramonlik» yoki «jasurlik» emas, shunchaki axmoqlik ekanini o‘z tillarida vizual va hajviya orqali ongiga singdirish edi. Bu urinish kutilganidek natija berdi. Mahalliy metro yo‘llaridagi baxtsiz hodisalar soni qisqa vaqt ichida 20 foizdan 30 foizgacha kamaydi. Ushbu loyiha rahbari Jon Meskal o‘z intervyusida uning muvaffaqiyati haqida shunday degan edi: «Ushbu kampaniyaning maqsadi hech qanday xavfsizlik xabarini eshitishni istamaydigan auditoriyani jalb qilishdir va biz ushbu rolik buni amalga oshiradi deb o‘ylaymiz».
E’tibor berganmisiz?…
Ko‘p qavatli uylarning tepa qavatida hech qanday himoya kamarlarisiz, deraza tashqarisiga oyoq qo‘yib, oyna yuvayotgan ayollarga ko‘zingiz tushganmi? Yoki soha mutaxassisi bo‘lmay turib, hech qanday himoyasiz mahalladagi baland simyog‘ochga chiqib, uzilgan chiroqni ulashga urinayotganlarga? Bu manzaralar biz uchun shunchaki oddiy kundalik holatga aylanib bo‘lgan.
Xavfni pisand qilmaslik, afsuski, faqat ish joylarida emas, maishiy hayotimizda ham qon-qonimizga singib ketgan. Masalan, har yili qish mavsumi kelishi bilan mo‘rilarni tozalamaslik, uy ichida ochiq chelakka ko‘mir yoqib isinishga harakat qilish oqibatida butun boshli oilalarning is gazidan fojiali vafot etgani haqidagi sovuq xabarlarga ko‘zimiz tushadi.
Yoki qo‘l telefoni hojatxonaga tushib ketganda, uni olib chiqaman deb hech qanday himoyasiz chuqurga kirgan va u yerda to‘planib qolgan zaharli gaz tufayli soniyalar ichida halok bo‘lgan yurtdoshlarimiz haqidagi xabarlar ham, afsuski, to‘qima emas. (XXI asrda hojatxonalarning hali hamon o‘radek holatda bo‘lishining o‘zi alohida e’tiborsizlik, alohida mavzu….)
Mana shu yerda kattalar o‘rtasidagi eng dahshatli virus «hech narsa qilmaydi» xotirjamligi pand beradi. «Oldin ham qilganman, hech narsa ro‘y bermagan, menga hech narsa bo‘lmaydi» degan ishonch odamlarning bevaqt hayotdan ko‘z yumishiga sabab bo‘lmoqda.
«Xavfsizlik madaniyati» nima?
Xo‘sh, jamiyatimizda xavfsizlik madaniyati qay darajada?
— Xavfli joylarda hech qanday himoya vositasisiz faoliyat olib borish, «menga hech narsa bo‘lmaydi» degan odat bilan ish yuritish holatlari afsuski uchramoqda, — deydi O‘zbekiston Respublikasi Kambag‘allikni qisqartirish va bandlik vazirligi Xodimlarning malakasini oshirish markazi professori, texnika fanlari doktori Ozodaxon Yo‘ldosheva. — Bularning asosiy sababi “xavfsizlik madaniyati”ning yetishmayotganligi. Xavfsizlik madaniyati, bu xavfsizlikni faqat qoida emas, balki kundalik odat va mas’uliyat sifatida qabul qilish demakdir».
Professorning ta’kidlashicha, O‘zbekiston Respublikasining «Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida»gi 410-sonli Qonuni (17-modda) hamda Vazirlar Mahkamasining 2025 yil 24 dekabrdagi 819-sonli qarorida tashkilotlarda mehnat muhofazasi sohasida qayta tayyorlash va malaka oshirish vazifalari aniq belgilab qo‘yilgan. Ammo amaliyotda ahvol boshqacha.
— Afsuski, hamma tashkilotlar ham ushbu vazifalarni birdek qabul qiladi deb ayta olmayman, — deydi Ozodaxon Yo‘ldosheva. — Ba’zan xavfsizlik choralari mavzusida dars o‘tayotganimda ayrim tashkilot rahbarlarida, ayniqsa, xavfsizlik texnikasiga mas’ul shaxslarda befarqlikni kuzataman. Ularga mana shu holatlar saboq bo‘lishi kerak. Xavfsizlik texnikasi, mehnat muhofazasi bular shunchaki hisobotlar uchun qilinadigan tadbirlar emas. Bular muhim fanlar, dolzarb qoidalar majmuasidir, negizida ishchi-xodimlar, fuqarolar taqdiri, salomatligi, hayoti, oilasining xotirjamligi turibdi».
Ha, suhbatdoshim aytganidek, bizda xavfsizlik texnikasi ko‘pincha «shunchaki qog‘ozdagi hisobot» deb qaralgani uchun ham Andijondagidek fojialar yangilik emas. Agar qonundagi vazifalar shunchaki tekshiruvchi kelganda ko‘rsatiladigan papkalar uchun emas, ongli ravishda bajarilganda edi, bugun to‘rt nafar inson bevaqt nobud bo‘lmasdi.
Quduqni kim tozalashi kerak?
Kun.uz surishtiruvida oshkor bo‘lgan ba’zi faktlar esa tizimdagi befarqlik va mas’uliyatsizlik naqadar chuqur ildiz otganini ko‘rsatadi. Fojiadan so‘ng tashkilot mas’ullarining «biz ularga quduqni tozalash haqida buyruq bermagandik, o‘zlari tavakkal qilib tushib ketishibdi» qabilida o‘zini oqlashi va javobgarlikni marhumlarning bo‘yniga qo‘yishga urinishini nima deb tushunishni ham bilmaysan. Ish joyida xavfsizlik tizimi shu qadar izdan chiqqanki, hatto sohaga umuman aloqasi bo‘lmagan, oddiy bog‘bon, qorovul, elektr muhandisi, haydovchi quduq tozalash mas’uliyatini o‘z bo‘yniga olgan. Yoki halokatga uchragan xodimni qutqarishga haqqim bor deb o‘ylashgan. Rahbariyatning «buyruq bermaganmiz» degan bahonasi mehnat qonunchiligi qarshisida mutlaqo asossizdir. Chunki tashkilot hududida mehnat qilayotgan har bir xodimning hayoti va xavfsizlik vositalari bilan ta’minlanishi uchun birinchi navbatda aynan o‘sha rahbarlar javobgar hisoblanadi. Xodimning maxsus kiyim va gaz analizatorisiz quduq yaqiniga borishining o‘zi nazorat mutlaqo yo‘qligidan dalolat beradi.
Surishtiruv davomida oshkor bo‘lgan eng dahshatli va yurakni ezadigan fakt esa boshqa nuqtada. Guvohlarning so‘zlariga ko‘ra, quduqqa tushgan yurtdoshlarimiz kamida 5-10 daqiqa davomida pastdan yordam so‘rab, jon talvasasida baqirishgan. Ular o‘sha paytda hali tirik bo‘lgan! Eng achinarlisi, voqea joyiga yetib kelgan Favqulodda vaziyatlar vazirligi (MChS) xodimi esa «Qo‘limizda hech qanaqa maxsus apparat yo‘q, ustiga-ustak rahbariyatning ruxsatisiz quduqqa tushib qutqarolmaymiz», deya shunchaki qarab turgan…
Inson hayoti soniyalar bilan o‘lchanayotgan bir paytda, qutqaruvchining «ruxsat kutib» va «quruq qo‘l bilan» turishi, tizimimizdagi eng ayanchli og‘riqdir. Bu holat Mehnat muhofazasi va Favqulodda vaziyatlar organlarining o‘zaro hamkorligi, tezkorligi va eng oddiy texnik vositalar (kislorod niqoblari) bilan ta’minlangani darajasi qay ahvolda ekanini yaqlon ko‘rsatib qo‘ydi.
Boshqa mamlakatlarda xavfsizlik madaniyatiga munosabat qanday?
Yaponiyada temir yo‘l ishchilari yoki qurilish sektoridagi xodimlar biror harakatni qilishdan oldin o‘sha obyektga barmoq bilan ishora qilib, baland ovozda holatni aytishlari shart. Ishchi biror xavfli harakatni qilishdan oldin o‘sha obyektga barmog‘i bilan ishora qilib, baland ovozda: «Klapan yopiq — xavfsiz!» yoki «Niqob taqildi — soz!» deb aytishi va sherigi buni tasdiqlashi shart. Bu miyani avtomatlashtirilgan (robot) holatdan uyg‘otadi.
Yevropa va AQShning yirik sanoat korxonalarida ishchi quduqqa yoki xavfli shaxtaga tushishdan oldin maxsus ko‘zoynaklarini taqadi. Unga virtual dunyoda himoya niqobisiz quduqqa tushganda sodir bo‘ladigan zaharlanish va o‘lim holati realdek his ettiriladi. Virtual olamda bo‘lsa-da, xatosi tufayli «o‘lib ko‘rgan» yoki og‘ir jarohat olgan ishchi real hayotda ushbu xatoni aslo takrorlamaydi.
Ishchilarni dahshatli avariya suratlari bilan qo‘rqitish korxonalarda vaqt o‘tib immunitet paydo qiladi («bu men bilan bo‘lmaydi» deyish tizimi ishga tushadi). Shu sababli hozir G‘arbda xavfli obyektlar kirishiga ishchilarning o‘z farzandlari, oilasi bag‘rida baxtli yashab yurgan suratlari va ularning: «Dadajon, sizni sog‘-salomat uyda kutib qolaman!» degan audio xabarlari qo‘yiladi. Oilaviy mas’uliyat insonni xavfsizlik qoidalariga qat’iy amal qilishga majburlaydi. Bu insonni «men faqat o‘zim uchun emas, oilam uchun ham tirik va sog‘ bo‘lishim shart» degan mas’uliyatni uyg‘otadi.
Rivojlangan davlatlarda agar ishchi maxsus himoya kiyimi (kaska, maska, kamar) kiymagan bo‘lsa va bu kameraga tushib qolsa, u sug‘urta pulidan mahrum bo‘ladi. Jarohatlangan taqdirda ham, agar ayb ishchining beparvoligida bo‘lsa, davolanish xarajatlarini sug‘urta qoplamaydi va korxona ham badal to‘lamaydi. Bu omil odamlarni tirik qolish va oilasini boqish uchun qoidalarga bo‘ysunishga majbur qiladi.
Avstraliyaning «Dumb Ways to Die» multfilmini tomosha qilish asnosida loviyalar ustidan kulishingiz mumkin. Lekin real hayotda elektrichka ustiga chiqayotgan o‘smirlarimiz ham, hech qanday himoyasiz turli xavfli yumushlarga o‘zini urayotgan katta yoshli hamyurtlarimiz ham aslida o‘sha animatsiya qahramonlaridan farq qilmay qolmoqda.
«Afsus», «Essiz, kech bo‘ldi», «Juda yosh edi-ya»…
Biz qachongacha fojialardan keyin bir xil gaplarni takrorlaymiz?
Tan olaylik, jamiyatda xavfsizlik qoidalari qat’iy o‘rnatilmas ekan, xatolardan xulosa chiqarishni emas, balki mana shunday mudhish yo‘qotishlarga ko‘nikishni boshlaymiz. Vaholanki, qat’iy tartib-intizom o‘rnatish orqali bu bevaqt o‘limlarning oldini olish, qanchadan-qancha hayotlarni saqlab qolish mumkin edi.
Agar korxona va tashkilotlarda, hatto o‘z uyimizda xavfsizlik madaniyati shakllanmas ekan, mehnat xavfsizligi qoidalari faqat hisobot va navbatdagi imzo uchun xizmat qiladigan rasmiyatchilik bo‘lib qolaveradi. Oqibatda esa, Andijonda yuz bergan dahshatli voqea kabi fojialar va bevaqt o‘limlar zanjiri to‘xtamaydi.
Barno Sultonova
Bugun poytaxtimizda start olayotgan beshinchi Toshkent xalqaro investitsiya forumi (TXIF) arafasida, O‘zbekistonning yaqin yillardagi iqtisodiy xaritasini belgilab beruvchi strategik voqea yuz berdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev hamda AQShning eng nufuzli davlat moliyaviy institutlari va transmilliy korporatsiyalari rahbarlari o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri, eksklyuziv davra suhbati bo‘lib o‘tdi.
Vashingtonning global investitsiyalar siyosatini belgilovchi ikki yirik ustuni — AQSh Xalqaro moliyaviy taraqqiyot korporatsiyasi va Eksport-import banki rahbariyatining ushbu uchrashuvda shaxsan ishtirok etgani Amerika siyosiy va biznes doiralarining O‘zbekistonga nisbatan strategik qarashlari tubdan o‘zgarganidan dalolat beradi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, uchrashuv shunchaki rasmiy bayonotlardan iborat bo‘lmay, balki AQSh yirik biznesining Markaziy Osiyodagi eng yirik bozorga kirishini tezlashtirish mexanizmiga aylandi. O‘zbekiston xorijiy investorlar uchun mutlaqo xavfsiz va yuqori rentabelli sheriklik maydoniga aylandi.
Amerika kapitalining O‘zbekistonga faol intilishi ortida 3 ta asosiy strategik drayver turibdi:
Jumladan, mamlakatda xususiy mulk va xorijiy investorlar huquqining qonun ustuvorligi darajasida himoyalanishi AQSh moliyaviy institutlari uchun bosh mezon bo‘ldi.
O‘zbekiston an’anaviy xomashyo eksportidan voz kechib, yashil enertika, litiy va boshqa nodir metallarni qayta ishlash, raqamli infratuzilma va sun’iy intellekt kabi eng zamonaviy sohalarda sheriklikni taklif qilmoqda.
AQSh kompaniyalari O‘zbekistonga nafaqat 38 millionlik bozor, balki butun Markaziy Osiyo va qo‘shni mintaqalarga chiqish imkonini beruvchi bosh logistik va sanoat darvozasi sifatida qaramoqda.
DFC va EXIM bankining birgalikdagi harakati Amerika xususiy sektori uchun yashil chiroq demakdir. Ushbu institutlar tomonidan loyihalarning moliyalashtirilishi Uoll-strit (Wall Street) va AQShning yirik sanoat gigantlariga O‘zbekistondagi xavf-xatarlar minimal darajada ekani haqida berilgan eng kuchli signaldir.
Mazkur oliy darajadagi uchrashuv beshinchi Toshkent xalqaro investitsiya forumining bosh intrigasini ochib berdi. Ma’lumotlarga ko‘ra, forum davomida AQSh kompaniyalari bilan energetika, transport va yuqori texnologiyalar sohasida uzoq muddatli, ko‘p milliardlik kelishuvlar imzolanishi kutilmoqda.
O‘zbekiston o‘zining ochiqlik siyosati va qat’iy islohotlari bilan nafaqat mintaqada, balki global miqyosda ishonchli, bashorat qilib bo‘ladigan va yuqori salohiyatli strategik hamkor sifatidagi mavqeini uzil-kesil mustahkamladi. Toshkent va Vashington o‘rtasidagi bu galgi iqtisodiy muloqot yaqin yillarda ikki tomonlama munosabatlar tarixidagi eng yirik investitsiya to‘lqinini boshlab berishi kutilmoqda.
Isroil kuchlari Livanni tark etmaydi
Isroil vaziri Trampga qarshi keskin bayonot berdi
Inflatsiya pasayishi sekinlashsa, monetar siyosatni yanada qat’iylashtirishga tayyor turish kerak
-
Siyosat4 days ago
«Ushbu masalani shaxsan nazoratimga oldim» — Saida Mirziyoyeva giyohvandlikka qarshi kurash haqida
-
Jamiyat5 days agoFarg‘onada 1 kilogrammdan ortiq gashish olib ketayotgan shaxs qo‘lga olindi
-
Mahalliy5 days ago
my.gov.uz — 35 yilda odamlarning vaqtini qaytarib berdi!
-
Mahalliy5 days ago
Quyoshda turgan suvning ta’mi emas, tarkibi o‘zgaradi… bu esa juda xavfli
-
Sport4 days agoEron Amerikaga bordi, Osiyo Yevropaning ta’zirini berayotir – JCh kundaligi
-
Jamiyat5 days agoToshkentda renovatsiyaning birinchi bosqichi boshlandi
-
Dunyodan3 days ago
Dunyo bo’ylab qochqinlar soni 10 yil ichida birinchi marta kamaydi.
-
Iqtisodiyot1 day ago
Toshkentda YIBning mintaqaviy vakolatxonasi ochildi