To’xtatib turish, vazminlik va mintaqaviy ishonchga oid ziddiyatli da’volar allaqachon eskirgan munosabatlarni yanada keskin strategik mojaroga aylantirmoqda.

Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo’g’an AQSh va Isroilning Eronga hujumini boshidan qoraladi. Shundan so‘ng Eron raketalari Turkiya havo hududiga kirib keldi va Isroil rasmiylari Turkiya hukumatini g‘azabini Tehronga emas, Quddusga qaratganlikda ayblashdi. Bu almashuvlar Isroil va Turkiya o’rtasidagi allaqachon buzilgan munosabatlarni keskinlashtirib, ularni nafaqat ritorikaga, balki to’xtatib turish, mintaqaviy tartib va ​​urushni kim avj olayotgani haqidagi tortishuvlarga aylantirdi.

Bu kelishmovchilik Eron bilan boshlangani yo‘q. Bir paytlar kuchli harbiy aloqalarga ega bo‘lgan yaqin strategik hamkorlar bo‘lgan Isroil va Turkiya 2010-yilda Moviy Marmara hujumidan keyin parchalanib ketgan. 2022-yilda diplomatik va elchilik munosabatlari toʻliq tiklangan taqdirda ham Gʻazodagi urushni yengib boʻlmadi. 2023-yil oktabr oyidan beri Turkiya hukumati o‘z elchisini maslahatlashuvlar uchun chaqirib oldi, Isroilni tanqid qilishni kuchaytirdi va 2024-yilda Isroil bilan savdo-sotiqni to‘xtatdi.

2026 yil apreliga kelib nafaqat siyosatda, balki ohangda ham buzilish kuzatildi. Isroil diplomatlari G‘azo urushidan so‘ng diplomatiya barbod bo‘lgach, Istanbuldagi konsullikni anchadan beri tark etgan edi. 7 aprel kuni Istanbuldagi Isroil konsulligi joylashgan binoga qurolli shaxslar bostirib kirganida isroillik xodimlarning yo‘qligi ikki tomonlama munosabatlar 2022-yildagi vaqtinchalik optimizmdan qanchalik uzoqlashganini ko‘rsatdi.

Eron urushi bu yomonlashuvga yangi bosqich berdi. 28-fevral kuni Prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘an AQSh va Isroil hujumlari Eron suverenitetini buzayotgani va Eron xalqining tinchligiga putur yetkazayotganini aytgan, shu bilan birga Eronning Fors ko‘rfazi davlatlariga qarshi javob hujumlarini qabul qilib bo‘lmaydi, degan edi. Ikki kundan so‘ng u hujumni xalqaro huquqning ochiq-oydin buzilishi deb atadi va qo‘shimcha qildi: “Biz qo‘shni va birodar sifatida Eron xalqining dardiga sherikmiz”. Bu doira Isroilning Erdo‘g‘on Turkiyani mintaqaviy vositachi sifatida ko‘rsatayotib, Tehronga yaqin ekani haqidagi ayblovlarini kuchaytirdi.

Urush Turkiya havo hududiga yetib borgach, mojaro yanada kuchaydi. Reuters va Associated Press agentliklari mart oyida Eron ballistik raketalari bilan bog‘liq bir qator hodisalar haqida xabar berishgan, Turkiya hukumati ular Turkiya havo hududiga kirganini va NATO havo mudofaa raketalari tomonidan tutib olinganini, Turkiya janubi-sharqida vayronalar qulagani haqida xabar bergan, biroq qurbonlar haqida xabar berilmagan. Turkiya hukumati rasman norozilik bildirdi va Tehronni bu kabi qonunbuzarliklarga toqat qilmaslik haqida ogohlantirdi. Shunga qaramay, Turkiyaning Eronga qarshi hech qanday harbiy o‘ch olishi yo‘q va Turkiya NATOning IV moddasi bo‘yicha maslahatlashuv mexanizmi yoki V moddadagi jamoaviy mudofaa bandini qo‘llamagan.

Turkiya Prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘an, 2026-yil 12-aprelda Istanbulda bo‘lib o‘tgan Osiyo siyosiy partiyalarining xalqaro konferensiyasida nutq so‘zlamoqda.

Mojaro ijtimoiy tarmoqlarga o’tadi

Turkiya rasmiylarining aytishicha, bu cheklov Anqara mintaqani kengroq urushga olib kelishining oldini olishga urinayotganini ko‘rsatadi. Erdo‘g‘onning Isroildagi tanqidchilari xuddi shunday vazminlikni Turkiya mojarodan keyin Erondan ko‘ra Isroilga nisbatan qattiqroq bo‘lganiga dalil deb biladi.

Keyin bahs ijtimoiy tarmoqlarga ko’chdi. Turkiya rasmiylari va hukumat tarafdorlari tomonidan tarqatilgan postlarda Erdo‘g‘anning keng tarqalgan xabariga ko‘ra: “AQSh va Isroilning Eronga hujumi sabab bo‘lgan urushda to‘kilgan har bir tomchi qon Bosh vazir Netanyaxuning siyosiy omon qolishini uzaytiradi”. Turkiya prezidentining tushuntirishi Erdo’g’anning Turkiyaning Eronga qilingan hujumlarni yoki Eronning mintaqa davlatlariga qarshi o’ch olishini ma’qullamasligi haqidagi pozitsiyasini takrorladi.

Isroil rasmiylari ochiqchasiga javob berishdi. “Mening rahbarligimdagi Isroil Eronning terrorchi rejimi va uning ishonchli vakillariga qarshi kurashni davom ettiradi, ularni quchoqlagan va oʻz kurd xalqini qirgʻin qilgan Prezident Erdogʻandan farqli oʻlaroq”, – dedi Netanyaxu, 11-aprel kuni X. Isroil ommaviy axborot vositalarining xabariga koʻra, Mudofaa vaziri Yisroil Kats Erdogʻanni Turkiyaning Eronga kuch bilan kirishi bilan tahdid qilgan yoki javob bermaganlikda ayblagan. havo bo’shlig’i, Erdo’g’anni harakatsiz suiiste’mollik sifatida tasvirlaydi. Bu xabar almashishlar Isroilning Anqaraga qarshi da’vosini kuchaytirdi, ammo tilning bir qismi ikkinchi qo’l hisoblari orqali filtrlangan.

Milliy xavfsizlik instituti va Misgab institutining siyosiy tahlilchisi Kobi Mayklning ta’kidlashicha, Isroil va Turkiya o’rtasida to’g’ridan-to’g’ri harbiy to’qnashuv bo’lishi ehtimoldan yiroq emas, chunki har ikki davlat ham AQShning yaqin hamkorlari va AQSh har ikki davlatga kuchli ta’sir ko’rsatmoqda. “Biz allaqachon chegaraga yetdik va bundan ham yomonlasha olmaymiz, chunki Turkiya va Isroil Qo’shma Shtatlarning juda yaqin ittifoqchilari. Qo’shma Shtatlar har ikki davlatga juda katta ta’sir ko’rsatadi. Isroil vaziyatni keskinlashtirishni istamaydi”, dedi u The Media Line nashriga. “Ammo Turkiya vaziyatni keskinlashtirishga harakat qilsa, menimcha, Qo’shma Shtatlar buni to’xtatadi. Qo’shma Shtatlarning Turkiyaga ta’siri bor. Turkiya bilan harbiy mojaroga tushib qolishimizga ishonmayman”.

Mayklning aytishicha, Erdog’an kuchsizlangan Eron, mintaqaviy notinchliklar va Isroilning tashqi siyosatida imkoniyatlarni ko’radi. “Prezident Erdo’g’an kengroq Yaqin Sharqda gegemonlik ambitsiyalariga ega. U Turkiyani tan oladi va o’zini sunniy dunyo va bo’lajak Usmonli imperiyasining rahbari deb biladi”. “Prezident Erdo’g’an hozir vaqt va Eron zaiflashganda imkoniyat paydo bo’lishiga ishonadi”. Uning fikricha, bu imkoniyat Isroilning xalqaro mavqeining zaiflashishi va Turkiya ichidagi mafkuraviy siljish bilan mustahkamlanadi, bu esa qisqa muddatda qayta tiklanish ehtimolini kamaytiradi.

“Isroil xalqaro hamjamiyat oldida oʻz mavqei va mavqei jihatidan oʻziga xos muammoli vaziyatda”, – dedi u. “Demak, haqiqatan ham bu geosiyosiy oʻyin… Prezident Erdogʻan butun dunyo boʻylab mintaqaviy notinchlik va juda kuchli Isroilga qarshi kayfiyatda oʻzining strategik mavqeini yaxshilashga harakat qilmoqda”.

U munosabatlarning tez orada yaxshilanishini kutmaydi. “Yaqin kelajakda hech narsa keskin oʻzgarmaydi, deb oʻylamayman, chunki Turkiya oʻziga xos teokratiyaga aylandi… Turkiya “Musulmon birodarlar” mamlakati”, — dedi u. Turkiyaning o‘zida isyonchilarni hokimiyatga olib keladigan juda jiddiy siyosiy o‘zgarishlar bo‘lmasa, ikki davlat o‘rtasidagi diplomatik sharoitda katta o‘zgarishlar bo‘lmaydi, deb o‘ylayman”, – deydi u.

Anqara Ijtimoiy fanlar universiteti Amerika tadqiqotlari bo’limi dekani Barin Kayaog’lu esa butunlay boshqacha fikr bildirdi. U Turkiyani Eronga qarab ketayotgan davlat sifatida emas, balki vazminligi va mintaqaviy pozitsiyasi Isroil tomonidan noto’g’ri tushunilgan mustaqil aktyor sifatida ko’rsatdi. “Turkiya, albatta, Eronning mintaqadagi eng katta vakili bo’lgan Asad rejimiga qarshi kurashdi va uni ag’darishga yordam berdi”, dedi u The Media Line nashriga, shuningdek, Anqaraning Iroqdagi roliga ishora qildi, garchi Eron hukumati ta’sirida bo’lsa ham. “Har ikki jihatdan Turkiya mintaqaviy xavfsizlikda Isroildan koʻra foydaliroq aktyor ekanligini isbotladi”, dedi u.

Kayaog’lu ham Isroilning NATO atrofidagi ramkasini rad etdi. “Isroilliklar buni da’vo qilishlari ahmoqdir. Eron NATOga hujum qilgani yo’q. Hech kim 4-modda yoki 5-moddani qo’llashga chaqirmagan”. “Agar AQSh hukumati NATOni xohlasa, MAK yig’ilishini chaqirishi kerak edi”. U, shuningdek, havo hududi hodisasining ko‘lamini kamaytirib, “Turkiya havo hududiga kirgan Eronning to‘rtta ballistik raketasidan faqat bittasi Turkiya havo hududiga sezilarli kirib bordi”, dedi.

Shuningdek, u Isroilda Turkiyaga bosim o’tkazilishi yoki harbiy yo’l bilan cheklanishi mumkinligi haqidagi har qanday taxmindan ogohlantirdi. “Hozirda Isroil rahbariyati AQShni Turkiyaga hujum qilishga undashi mumkin degan umid borga o’xshaydi. Bu juda yomon fikr”, – deydi u. Turkiyaning Isroilga zarar yetkazish qobiliyati Eronnikidan ham xilma-xildir”.

U qo’shimcha qildi: “Ikki davlat o’rtasidagi harbiy mojaro har ikki tomon uchun ham falokat bo’ladi”. Aloqalarning normallashuviga to’xtalgan Kayaog’lu, yakunda Isroilda katta siyosiy o’zgarishlar ro’y bergandan keyingina davom etishini aytdi.

Ikki tahlilchining bir xil inqirozga qarashlari juda farq qiladi. Mayklning fikricha, Erdog’an urushdan, Eronning zaiflashishidan va Isroilning diplomatik muammolaridan Turkiyaning strategik mavqeini yaxshilash uchun foydalanmoqda. Kayao’g’li Turkiyaning o’zini tutishi va mintaqaviy pozitsiyasi Isroil tomonidan noto’g’ri talqin qilingan mustaqil bir tashkilot ekanligiga ishonadi.

Bu munosabatlar endi asosan diplomatik nizolar bilan emas, balki real vaqtda ommaviy bayonotlar, harbiy voqealar va siyosiy xabarlar orqali mustahkamlangan raqobatdosh strategik rivoyatlar bilan belgilanadigan munosabatlardir. Hech bir tomon to’g’ridan-to’g’ri urushni xohlamaydi va ikkala davlat ham AQSh va Turkiya misolida NATO bilan aloqalarni saqlab qoladi.

Ammo har bir yangi mintaqaviy inqiroz ikkala hukumatga ham ikkinchisi shunchaki raqib emas, balki tahdid ekanligini ta’kidlash uchun qo’shimcha asos beradi.

Source link