Siyosat
Eron Islom Respublikasi — iqtisod, siyosat va ideologiya (video)
Eronda 1978-1979-yillarda Shoh Muhammad Rizo Pahlaviyning xorijga qochishi va shoh rejimi ag‘darilishi ortidan 1979 yil aprel oyida tashkil etilgan Eron Islom Respublikasi ijtimoiy fanlar va xalqaro munosabatlar mutaxassislari tomonidan tushunish va tahlil qilish qiyin bo‘lgan ijtimoiy hodisa sifatida baholandi. Eron “islom inqilobi” G‘arbdagi inqiloblardan va Eronda 1905-1911-yillarda yuz bergan “konstitutsion inqilob”dan mafkuraviy jihatdan farq qiluvchi tuzilma edi.
1978-79-yillarda Eronda sodir bo‘lgan voqealar, shohning ag‘darilishi kutilmagan hodisa bo‘ldi. Eng muhimi, inqilob jarayonida Mehdi Bozirgon va Bani Sadr o‘z ta’sirini yo‘qotgandan keyin mullalarning hokimiyatni qo‘lga olishi va diniy reaksion mafkuraning jamiyatga hukmron bo‘lishi kutilmagan holat sifatida baholandi.
Inqilob jarayonida chap kuchlar faol qatnashgan bo‘lsa-da, hokimiyatning mullalar qo‘liga o‘tishi noto‘g‘ri strategiyalar, chap kuchlarning tarixiy davr mobaynida doimiy ravishda ezilib kelgani va mullalar kuchini to‘g‘ri baholay olmaslik bilan izohlandi. Shuningdek, anti imperializmga ortiqcha urg‘u berilishi va chap harakatning o‘zini islomiy harakatdan ajrata olmasligi ham bu muvaffaqiyatsizlik sabablaridan deb hisoblanadi.
1980-yillar boshida yangi rejimning zaif tomonlarini ko‘rsatgan va chap kuchlar kuchayishi mumkinligini taxmin qilgan qarashlar mavjud edi. Biroq Eron-Iroq urushi davrida oyatulloh Humayniy rahbarligida rejim mustahkamlandi, 1978-83-yillarda shohga qarshi birgalikda kurashgan liberal va chap kuchlar tazyiq va zo‘ravonlik orqali yo‘q qilindi. Bu jarayon diniy ulamolar hukmronligi ostida siyosiy va mafkuraviy jihatdan reaksion va bosimli tuzilma shakllanishiga olib keldi.
Inqilobdan oldingi yillar
Eronda neft zaxiralari nisbatan erta — 1908-yilda topilgan. 1901-yilda, neft topilmasidan oldin, uning konsessiyasi (davlat tomonidan ma’lum bir faoliyatni amalga oshirish huquqi xususiy shaxs yoki kompaniyaga ma’lum shartlar asosida berilishi) ingliz Uilyam Noks Darsiga berilgan.
XX asr boshlaridan mamlakatga kapitalistik munosabatlar kirib kela boshladi. Neft sanoatida band mehnatkashlar hisobiga ishchi sinfi shakllandi. 1905-yilgi Rossiya inqilobidan keyin Eronda 1905-1911-yillarda Konstitutsion inqilob amalga oshirildi.
Bu davrda kasaba uyushmalari paydo bo‘lib, mutlaq monarxiyaga qarshi konstitutsion harakat yuzaga keldi. Keyinchalik Eron chap harakati kuchayib borayotgan paytda qattiq bosimga uchradi.
1921-yilda Qajar sulolasi ag‘darilib, Pahlaviylar davri boshlandi. Shoh Rizo mamlakatda modernizatsiya va markazlashtirish siyosatini olib bordi.
1941-yilda, Ikkinchi jahon urushi davrida Germaniyaga yaqinlashgani uchun, Rizo shoh AQSh va Britaniya yordami bilan taxtdan tushirildi va o‘rniga o‘g‘li Muhammad Rizo Pahlaviy keltirildi. Shu bilan Eronda G‘arbga, ayniqsa AQShga yaqin rejim o‘rnatildi.
1953-yilda bosh vazir Muhammad Musaddiq AQSh Markaziy razvedka boshqarmasi (CIA) qo‘llab-quvvatlagan davlat to‘ntarishi orqali ag‘darildi. Bu voqeadan keyin mamlakatda avtoritar boshqaruv kuchaydi. 1960-yillarda “Oq inqilob” deb atalgan islohotlar amalga oshirildi. Uning asosiy qismi yer islohoti edi. Bu jarayon iqtisodiy o‘zgarishlarga olib keldi, lekin ijtimoiy tengsizlik va ziddiyatlarni ham kuchaytirdi.
Eron inqilobi jarayoni
1978-79-yillarda mamlakat bo‘ylab ommaviy qo‘zg‘olonlar boshlandi. Bu harakat AQSh imperializmi va shoh despotizmiga qarshi qaratilgan edi.
1979-yil 1-fevralda Humayniy Eronga qaytdi. 1-aprel 1979-yilda referendum orqali Eron Islom Respublikasi rasman e’lon qilindi.
Inqilobdan keyin liberallar, chap kuchlar va boshqa muxolif guruhlar o‘rtasida ichki kurash boshlandi. Oxir-oqibat mullalar barcha raqiblarni yo‘q qilib, hokimiyatni to‘liq egalladi.
Tizimning mustahkamlanishi
1980-88 yillardagi Eron-Iroq urushi rejimni mustahkamlashda muhim rol o‘ynadi. Urush muxolifatni yo‘q qilish uchun bahona sifatida ham ishlatildi.1989 yilda, Humayniy vafotidan so‘ng iqtisodiy va siyosiy islohotlar boshlandi. Prezident Hoshimiy Rafsanjoniy bozor iqtisodiga yo‘naltirilgan siyosat yuritdi.
Eronning asosiy xususiyatlari
Eron Yaqin Sharqdagi muhim davlatlardan biri. Aholining katta qismi yoshlardan iborat. Mamlakatda turli etnik guruhlar yashaydi: forslar, turklar, kurdlar, arablar va boshqalar. Rasmiy til — fors tili.
Davlat tizimida diniy rahbar asosiy siyosiy kuch hisoblanadi.
Iqtisodiyot
Eron iqtisodiyoti asosan neft daromadlariga tayanadi. Inqilobdan keyin iqtisodiyot jiddiy tanazzulga uchradi. Davlat katta sanoat tarmoqlarini milliylashtirdi, lekin bu barqaror iqtisodiy o‘sishga olib kelmadi. 1989 yildan boshlab xususiylashtirish, bozor iqtisodiyotiga o‘tish va tashqi iqtisodiy aloqalarni kengaytirish siyosati olib borildi.
Xulosa
1978-79-yillar inqilobi Eronda monarxiyani ag‘darib, siyosiy tuzumni tubdan o‘zgartirdi. Biroq iqtisodiy tizim asosan kapitalistikligicha qoldi. Mullalar hokimiyatni qo‘lga kiritgach, barcha muxolif kuchlar yo‘q qilindi va qattiq nazorat o‘rnatildi. Bugungi kunda Eron tashqi siyosatda pragmatik yo‘l tutib, iqtisodiy jihatdan G‘arb bilan hamkorlikni kengaytirishga intilayotgan davlat sifatida namoyon bo‘lmoqda.