Mahalliy
«Chang miya faoliyatiga ham ta’sir ko‘rsatadi…»
Afsuski, hozirda Toshkent havosi ifloslanishi bo‘yicha dunyodagi eng yuqori o‘rinlarda turibdi. Bu nafaqat jismoniy, balki bizning ruhiy salomatligimiz va miya faoliyatimizga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Psixolog sifatida shuni aytishim mumkin: bu masala shunchaki yo‘tal, allergiya va o‘pka kasalliklari muammosi emas. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadaki, biz har kuni nafas olayotgan eng mayda chang zarralari miyamizga kirib borishgacha qodir.
Bu qanday sodir bo‘ladi?
Miya o‘zining himoya to‘sig‘iga ega. Oddiy qilib aytganda, bu miyamizni zararli moddalar va begona zarralardan himoya qiluvchi bir turdagi «filtr». Ammo, havodagi ba’zi zarralar shunchalik kichikki, ular bu filtrni chetlab o‘tib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri miyamizga kira olishi va diqqatimiz, xotiramiz, kayfiyatimiz, ruhiy holatimizga jiddiy ta’sir qilishi mumkin.
Qaysi zarralar eng xavfli?
Miyamizga eng katta xavf soluvchi zarralar ularning o‘lchami bilan bog‘liq:
Bular diametri (PM0.1) 0,1 mikrometrdan (yoki 100 nanometrdan) kichik bo‘lgan zarralar. Tasavvur qiling, inson sochi tolasining diametridan minglab marta kichik. Ular shunchalik maydaki, nafas olganimizda to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘pkaga kirib, u yerdan qonga, qondan esa miyamizga hech qanday to‘siqsiz o‘tib keta oladi.
Yana mayda bir dispersion zarralar diametri (PM2.5) 2,5 mikrometrdan kichik bo‘lgan zarralar ham xavflidir. Bular ham soch tolasidan ancha kichik, lekin yuqorida aytganimiz zarralarga nisbatan bir oz kattaroq. Ular ham o‘pkadan qonga o‘tib, butun tanada yallig‘lanishni (ya’ni, organizmda «yallig‘lanish jarayoni»ni) keltirib chiqarishi mumkin. Bu yallig‘lanish esa miyamizning himoya to‘sig‘ini («filtr»ini) zaiflashtirib, uni «o‘tkazuvchan» qilib qo‘yadi.
PM o‘zi nima?
PM (Particulate Matter so‘zining qisqartmasi bo‘lib) «Havo tarkibidagi mayda qattiq zarralar» yoki «Chang zarralari» degan ma’noni anglatadi. Bu zarralar mashinalar chiqindisi, sanoat korxonalari, qurilish ishlari, chang-to‘zon va hatto o‘tin yoqishdan ham hosil bo‘lishi mumkin. Ularning asosiy xavfi – ko‘zga ko‘rinmas darajada kichikligidadir.
Chang miyaga kirganda nima sodir bo‘ladi?
Bu mayda zarralar asab tizimimizga kirib borganida, ular yallig‘lanishni keltirib chiqaradi. Bu jarayon birdaniga yoki qisqa vaqtlarda sodir bo‘lmaydi, lekin asta-sekin, yillar davomida davom etishi va miya faoliyatini sezdirmasdan yomonlashtirishi mumkin.
Psixologik jihatdan diqqat va xotira bilan bog‘liq muammolar paydo bo‘ladi. Fikrlarni jamlash qiyinlashadi, yangi ma’lumotlarni eslab qolish mushkullashadi, ba’zida miyani «tuman qoplagandek» his paydo bo‘ladi. Bu holat ish faoliyatimizga, o‘qishimizga va kundalik vazifalarni bajarishimizga salbiy ta’sir qiladi.
Sababsiz xavotir, asabiylashish, tushkunlik (depressiya) holatlari va uyqusizlik kabi muammolar kuzatilishi mumkin. Bu esa shaxsiy munosabatlarimizga va umumiy hayot sifatimizga yomon ta’sir qiladi.
Bu zarralarning to‘planishi va miya hujayralari faoliyatining buzilishi tufayli Alsgeymer va Parkinson kabi miya kasalliklarining ehtimoli oshishi mumkin. Zarralar qonga kirib, butun tanada umumiy yallig‘lanishni kuchaytiradi. Bu miyamizga ham qo‘shimcha salbiy ta’sir ko‘rsatib, ruhiy zo‘riqishni oshiradi.
O‘zingizni qanday himoya qilishingiz mumkin?
Havoning to‘liq ifloslanishidan qochish imkonsiz, lekin hech bo‘lmasa zararlanishimizni kamaytirishimiz mumkin.
Havo tozalagichlardan foydalaning: Uyda va ofisda (agar imkon bo‘lsa) havo tozalagichlardan foydalanish xonadagi havoni sezilarli darajada tozalaydi. Ayniqsa, havo juda ifloslangan kunlarda FFP2/FFP3 turdagi respiratorlardan foydalaning. Oddiy tibbiy niqoblar PM2.5 va PM0.1 kabi juda mayda zarralarni to‘liq ushlab qola olmaydi. Tabiatda (shahardan tashqarida yoki havo iflosligi yuqori bo‘lgan xududdan tashqarida) ko‘proq bo‘ling. Bu nafaqat jismoniy, balki ruhiy sog‘lig‘ingiz uchun ham juda foydalidir.
Tashqarida havo tozaroq bo‘lganida (masalan, yomg‘irdan keyin yoki ertalab) xonalarni tez-tez shamollatib turing. Xonalarga nam sochiqlar osib qo‘ying, namlik xonadagi iflos havoni o‘ziga tez tortadi. Gard yig‘uvchi buyumlardan imkon qadar kam foydalaning. Aynan chang va iflos havodan saqlovchi, allergiya chaqirmaydigan xona gullarini parvarishlang.
Eng muhimi, vahimaga berilmang va doim «chang yutayapman», degan xavotirda yashamang!
Ruhiy xotirjamlikni saqlash uchun nafaqat amaliy, balki qo‘shimcha psixologik maslahatlarga rioya qilish ham juda muhim!
Siz yuqoridagi amaliy choralar bilan birga, ruhiy salomatligingizni ham mustahkamlashingiz lozim.
Faqat nazorat qila oladigan narsalarga e’tibor qarating: Havoning ifloslanishi kabi global muammolarni bir kishining o‘zi hal qila olmasada, o‘z nazoratingizdagi himoya choralarini qo‘llash orqali salomatligingizga faol ta’sir ko‘rsatishingiz mumkin. Bu sizga «men biror nima qila olaman» degan tuyg‘uni beradi va nochorlik hissiyotini kamaytiradi.
Axborotni to‘g‘ri boshqaring: Havoning ifloslanishi haqidagi yangiliklarni doimiy kuzatish haddan tashqari xavotirga sabab bo‘lishi mumkin. Ishonchli manbalardan (hukumat saytlari, ob-havo xizmatlari) ma’lumot olishga e’tibor bering va kuniga bir necha marta havo sifati ilovalarini tekshirish kabi odatlardan qoching. Axborotdan xabardor bo‘lish muhim, ammo uni me’yorida qabul qilish ruhiy xotirjamlik uchun zarur.
Stressni boshqarish texnikalarini qo‘llang: Atrof-muhit bilan bog‘liq tashvishlar kuchaygan paytda chuqur nafas olish mashqlari, meditatsiya, yengil jismoniy mashqlar va ongni hozirgi lahzaga yo‘naltirish kabi usullar miyani tinchlantirishga, xavotirni kamaytirishga yordam beradi.
Ijtimoiy aloqalarni mustahkamlang: Do‘stlar va oila a’zolari bilan o‘z his-tuyg‘ularingizni bo‘lishish, ular bilan vaqt o‘tkazish stressni yengishda muhim rol o‘ynaydi. Muammolarni yakka o‘zi yengishga urinishdan ko‘ra, yaqinlar bilan suhbatlashish ruhiy yukni yengillashtiradi.
Agar havo sifati tashqarida bo‘lishga imkon bermasa, uy sharoitida ham tabiat bilan aloqani mustahkamlash mumkin. Masalan, uyda o‘simliklarga g‘amxo‘rlik qilish, tabiat haqidagi hujjatli filmlarni tomosha qilish yoki tabiat tovushlarini tinglash.
Muntazam ravishda o‘z-o‘ziga g‘amxo‘rlik qilishni odat qiling. Bu sevimli mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanish, kitob o‘qish, issiq vanna qabul qilish, musiqaga quloq solish kabi oddiy narsalar bo‘lishi mumkin. Bu amaliyotlar stressni kamaytirib, kayfiyatni ko‘taradi.
Madina Miytan, psixolog
Prezidentning 2026-yil 11-apreldagi qaroriga muvofiq, Toshkent davlat agrar universiteti faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha qator chora-tadbirlar belgilandi. Unga ko‘ra, 2026–2027-o‘quv yilidan boshlab agrar oliy ta’lim muassasalarida ayrim yo‘nalishlar bo‘yicha 3 yillik ta’lim dasturlari joriy etiladi.
Hujjatda 2030-yilga qadar universitetni xalqaro reytinglarning top-500 taligiga kiritish, ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish hajmini 3 baravarga oshirish va akkreditatsiyadan o‘tgan dasturlar sonini 4 baravar ko‘paytirish vazifalari belgilangan.
Shuningdek, yangi ta’lim modeli nazariy bilimlar va amaliy ko‘nikmalar uyg‘unligini ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, talabalarni bozor talablariga mos kadr sifatida tayyorlash maqsad qilingan.
Yangi tizimga ko‘ra, o‘quv jarayoni bosqichma-bosqich amaliyotga yo‘naltiriladi. Birinchi kursda darslarning 60 foizi nazariy, 40 foizi amaliy bo‘ladi.
Ikkinchi kursda nazariy va amaliy mashg‘ulotlar tenglashtirilib, har biri 50 foizni tashkil etadi. Uchinchi kursda esa asosiy e’tibor amaliyotga qaratilgan bo‘lib, 70 foiz amaliy, 30 foiz nazariy darslardan iborat bo‘ladi.
Bundan tashqari, yuqori kurs talabalari uchun o‘qish jarayonidan ajralgan holda 4 oylik uzluksiz dual ta’lim joriy etiladi.
Qarorda universitetning xalqaro nufuzini oshirishga alohida e’tibor qaratilgan. Xususan, xalqaro reyting tashkilotlari bilan hamkorlikni kuchaytirish va ta’lim sifatini global standartlarga moslashtirish rejalashtirilgan.
Ilmiy tadqiqotlarni tijoratlashtirish orqali universitetning moliyaviy barqarorligini oshirish ham ustuvor vazifalardan biri sifatida belgilangan.
Ilm-fan salohiyati yanada oshiriladi. «Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar tizimini takomillashtirishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida» gi Prezident Farmoni (PF–58-son, 10.04.2026-y.) qabul qilindi.
Farmonga ko‘ra, Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari markazi negizida Oliy ta’limni rivojlantirish va global hamkorlik markazi tashkil etiladi.
Respublika davlat oliy ta’lim tashkilotlarining bakalavriat ta’lim yo‘nalishlariga muayyan o‘quv yili uchun ajratilgan grant kvotalarining to‘lmay qolgan qismi hisobidan har yili 500 nafargacha bo‘lgan iqtidorli chet el fuqarolariga oliy ta’lim tashkilotlarida ta’lim olish uchun grant berishni nazarda tutuvchi «Yangi O‘zbekiston stipendiyasi» dasturi amalga oshiriladi.
2026/2027 o‘quv yilidan oliy ta’lim tashkilotlariga xorijiy talabalarni qabul qilishning amaldagi tartibiga qo‘shimcha tariqasida «Study in Uzbekistan» platformasi orqali qabul qilish yo‘lga qo‘yiladi.
2026/2027 o‘quv yilidan ta’lim dasturini xorijiy tilda yakunlagan talabalar ta’limning keyingi bosqichi uchun hujjat topshirishda xorijiy tilni bilish to‘g‘risidagi sertifikatni taqdim etishdan ozod etiladi.
Quyidagilar tashkil etiladi:
– Raqamli ta’lim texnologiyalarini rivojlantirish markazi negizida Raqamli ta’lim va sun’iy intellektni rivojlantirish markazi;
– Innovatsiyalarni joriy qilish va texnologiyalar transferi milliy ofisi hamda Yoshlar akademiyasi negizida Yoshlarning innovatsion tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash ofisi.
Joriy yil 10-apreldagi PF–58-son farmon bilan «U 10 – O‘zbekistonning global ilg‘or universitetlari» dasturi joriy etiladi va uning doirasida oliy ta’lim tashkilotlariga milliy tadqiqot universiteti maqomini berish yo‘lga qo‘yiladi.
Milliy tadqiqot universiteti maqomi davlat ilmiy dasturlari doirasida Innovatsion rivojlanish agentligi tomonidan ilmiy klaster tashkil etish loyihasi bo‘yicha o‘tkaziladigan tanlovda g‘olib bo‘lgan 10 ta oliy ta’lim tashkilotiga beriladi.
2027-yil 1-yanvardan oliy ta’lim tashkilotlari milliy reytingi natijalariga ko‘ra moliyaviy rag‘batlantirish tizimi yo‘lga qo‘yiladi.
Milliy reyting natijalariga ko‘ra, har bir toifa guruhiga mansub oliy ta’lim tashkilotlarining 20 foizi 1-darajaga, 40 foizdan 2- va 3-darajalarga kiritiladi.
2027-yil 1-yanvardan davlat buyurtmasi (davlat granti) asosida ta’lim olayotgan 1 nafar talabani o‘qitish xarajatlari miqdorini quyidagi ko‘rsatkichlardan kelib chiqib shakllantirish tartibi joriy etiladi:
1 nafar professor-o‘qituvchiga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha talabalar soni nisbati;
ta’lim sohasi murakkabligi, shu jumladan, ta’lim yo‘nalishlari (ixtisosliklar) uchun talab etiladigan moddiy-texnik baza;
ta’lim sohasi oliy ma’lumotli kadrlarni tayyorlashning ustuvor sohalariga mosligi;
oliy ta’lim tashkilotining maqomi va (yoki) toifasiga ko‘ra ilmiy tadqiqotga yo‘naltirilganligi va boshqalar.
PF–58-son farmon bilan respublika davlat oliy ta’lim tashkilotlarining bakalavriat ta’lim yo‘nalishlariga muayyan o‘quv yili uchun ajratilgan grant kvotalarining to‘lmay qolgan qismi hisobidan har yili 500 nafargacha bo‘lgan iqtidorli chet el fuqarolariga oliy ta’lim tashkilotlarida ta’lim olish uchun grant berishni nazarda tutuvchi «Yangi O‘zbekiston stipendiyasi» dasturi amalga oshiriladi.
2026/2027 o‘quv yilidan oliy ta’lim tashkilotlariga xorijiy talabalarni qabul qilishning amaldagi tartibiga qo‘shimcha tariqasida «Study in Uzbekistan» platformasi orqali qabul qilish yo‘lga qo‘yiladi.
Shuningdek, 2026/2027 o‘quv yilidan ta’lim dasturini xorijiy tilda yakunlagan talabalar ta’limning keyingi bosqichi uchun hujjat topshirishda xorijiy tilni bilish to‘g‘risidagi sertifikatni taqdim etishdan ozod etiladi.
Hujjat bilan quyidagilar tashkil etiladi:
Raqamli ta’lim texnologiyalarini rivojlantirish markazi negizida Raqamli ta’lim va sun’iy intellektni rivojlantirish markazi;
Innovatsiyalarni joriy qilish va texnologiyalar transferi milliy ofisi hamda Yoshlar akademiyasi negizida Yoshlarning innovatsion tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash ofisi.
Toshkentdagi Islom sivilizatsiyasi markazida Amir Temur tavalludining 690 yilligiga bag‘ishlangan xalqaro ilmiy konferensiya doirasida 13 ta sho‘’ba yig‘ilishlari bo‘lib o‘tdi. Unda Temuriylar davri merosi davlatchilikdan tortib, ilm-fan, san’at va zamonaviy texnologiyalargacha bo‘lgan keng qamrovda tahlil qilindi.
Anjumanning ilmiy muhokamalarida Amir Temurning davlat boshqaruvi va diplomatiyasi alohida o‘rin egalladi. Mutaxassislar uning shaxsini ilmiy jihatdan baholash, ideal hukmdor sifatidagi qiyofasi, Turon sivilizatsiyasi bilan bog‘liqligi kabi masalalarni ko‘rib chiqdilar. Shuningdek, saroy hujjatlari, diplomatik yozishmalar va tarjimonlik an’analari Temuriylar tashqi siyosatining muhim qismi sifatida tahlil etildi.
Harbiy san’atga bag‘ishlangan muhokamalarda Amir Temurning jahon harbiy tafakkuriga qo‘shgan hissasi, strategik yurishlar, razvedka va taktik yondashuvlari keng yoritildi. Zamonaviy tahlillar asosida uning geosiyosiy strategiyasi va harbiy boshqaruv tizimiga yangi baho berildi.
Shaharsozlik va me’morchilikka oid sho‘’bada esa Temuriylar davridagi arxitektura maktabi, Samarqand va Hirot kabi shaharlarning rivojlanish modeli, shuningdek, me’moriy yodgorliklarni saqlash va raqamli texnologiyalar orqali tiklash masalalari muhokama qilindi. Bu yo‘nalishda Temuriylar renessansining G‘arb me’morchiligiga ta’siri haqidagi ilmiy qarashlar ham ilgari surildi.
Tarixiy manbalarga bag‘ishlangan yig‘ilishlarda rasmiy yozishmalar, xitoy va usmoniy manbalari, qo‘lyozmalarni saqlash va raqamlashtirish masalalariga alohida e’tibor qaratildi. Manbashunoslik va tekstologik tadqiqotlar Temuriylar davrini chuqur anglashda asosiy omil sifatida qayd etildi.
Ilm-fan va ta’lim yo‘nalishidagi muhokamalar Temuriylar renessansining mohiyatini ochib berdi. Xususan, Mirzo Ulug‘bek ilmiy maktabi, Ali Qushchi merosi hamda Ibn Xaldun bilan bog‘liq tarixiy muloqotlar jahon ilm-fani taraqqiyotidagi muhim bosqich sifatida baholandi.
Adabiyot va san’atga bag‘ishlangan sho‘’bada Alisher Navoiy ijodi markaziy o‘rinni egallab, uning asarlari poetika va ma’naviyat uyg‘unligi sifatida talqin qilindi. Shuningdek, Kamoliddin Behzod maktabi va qo‘lyozmalardagi matn va tasvir uyg‘unligi Temuriylar madaniyatining yuksak namunasi sifatida ko‘rsatildi.
Ijtimoiy-ma’naviy hayotga oid muhokamalarda jamiyatdagi axloqiy muhit, ta’lim, xayriya va ayollar o‘rni kabi masalalar ko‘rib chiqildi. Jumladan, Bibixonim obrazi orqali ayollarning jamiyatdagi o‘rni ilmiy asosda tahlil qilindi.
Anjumanda zamonaviy yondashuvlar ham e’tibor markazida bo‘ldi. Raqamli texnologiyalarga bag‘ishlangan sho‘’bada tarixiy manbalarni raqamlashtirish, me’moriy ob’yektlarni virtual tiklash va ularni turizm sohasiga integratsiya qilish imkoniyatlari muhokama qilindi.
Shuningdek, xattotlik merosiga bag‘ishlangan yig‘ilishda Temuriylar davrida shakllangan yozuv madaniyati, Qur’on nusxalarini ko‘chirish an’analari va nasta’liq xati rivoji kabi masalalar yoritildi.
Mutaxassislar fikricha, mazkur xalqaro anjuman Temuriylar merosini faqat tarixiy xotira sifatida emas, balki zamonaviy sivilizatsiya taraqqiyotiga ta’sir ko‘rsatgan muhim omil sifatida qayta baholash imkonini berdi.
Ushbu konferensiya O‘zbekistonning boy tarixiy-madaniy merosini jahon hamjamiyatiga keng targ‘ib qilish, xalqaro ilmiy hamkorlikni mustahkamlash va Temuriylar davrini yangi ilmiy yondashuvlar asosida o‘rganishda muhim bosqich bo‘lib qolishi kutilmoqda.
Prezident Trampning Xolms so’zlaridan keyin neft narxi ko’tarildi
Prezident Butunjahon taekvondo federatsiyasining ordeni bilan mukofotlandi
21 mlrd so‘mlik xaridlarda qonun buzilgan —Raqobat qo‘mitasi
-
Dunyodan4 days ago
Eron rahbarlari AQSh va Isroildan tovon puli talab qilmoqda
-
Sport5 days ago
«Real Madrid» chempionlik uchun kurashlardan chiqdimi?
-
Iqtisodiyot3 days ago
Centrum Air mavsumning asosiy yo‘nalishlaridan birini ishga tushiradi – Antalyaga kunlik reyslar
-
Jamiyat5 days ago«Qamchiq» dovonida yuk mashinasi yonib ketdi
-
Dunyodan5 days ago
Rossiya mudofaa vazirining sobiq o‘rinbosari 19 yillik qamoq jazosiga hukm qilindi
-
Siyosat3 days ago
Buxoroda O‘zbekiston va Qozog‘iston yetakchilarining uchrashuvi bo‘lib o‘tdi
-
Mahalliy3 days ago
Xorijlik abituriyentlar uchun «Yangi O‘zbekiston stipendiyasi» grant dasturi joriy etiladi
-
Dunyodan3 days ago
Eronning sobiq tashqi ishlar vaziri havo hujumida halok bo‘ldi