Mahalliy
«Chang miya faoliyatiga ham ta’sir ko‘rsatadi…»
Afsuski, hozirda Toshkent havosi ifloslanishi bo‘yicha dunyodagi eng yuqori o‘rinlarda turibdi. Bu nafaqat jismoniy, balki bizning ruhiy salomatligimiz va miya faoliyatimizga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Psixolog sifatida shuni aytishim mumkin: bu masala shunchaki yo‘tal, allergiya va o‘pka kasalliklari muammosi emas. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadaki, biz har kuni nafas olayotgan eng mayda chang zarralari miyamizga kirib borishgacha qodir.
Bu qanday sodir bo‘ladi?
Miya o‘zining himoya to‘sig‘iga ega. Oddiy qilib aytganda, bu miyamizni zararli moddalar va begona zarralardan himoya qiluvchi bir turdagi «filtr». Ammo, havodagi ba’zi zarralar shunchalik kichikki, ular bu filtrni chetlab o‘tib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri miyamizga kira olishi va diqqatimiz, xotiramiz, kayfiyatimiz, ruhiy holatimizga jiddiy ta’sir qilishi mumkin.
Qaysi zarralar eng xavfli?
Miyamizga eng katta xavf soluvchi zarralar ularning o‘lchami bilan bog‘liq:
Bular diametri (PM0.1) 0,1 mikrometrdan (yoki 100 nanometrdan) kichik bo‘lgan zarralar. Tasavvur qiling, inson sochi tolasining diametridan minglab marta kichik. Ular shunchalik maydaki, nafas olganimizda to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘pkaga kirib, u yerdan qonga, qondan esa miyamizga hech qanday to‘siqsiz o‘tib keta oladi.
Yana mayda bir dispersion zarralar diametri (PM2.5) 2,5 mikrometrdan kichik bo‘lgan zarralar ham xavflidir. Bular ham soch tolasidan ancha kichik, lekin yuqorida aytganimiz zarralarga nisbatan bir oz kattaroq. Ular ham o‘pkadan qonga o‘tib, butun tanada yallig‘lanishni (ya’ni, organizmda «yallig‘lanish jarayoni»ni) keltirib chiqarishi mumkin. Bu yallig‘lanish esa miyamizning himoya to‘sig‘ini («filtr»ini) zaiflashtirib, uni «o‘tkazuvchan» qilib qo‘yadi.
PM o‘zi nima?
PM (Particulate Matter so‘zining qisqartmasi bo‘lib) «Havo tarkibidagi mayda qattiq zarralar» yoki «Chang zarralari» degan ma’noni anglatadi. Bu zarralar mashinalar chiqindisi, sanoat korxonalari, qurilish ishlari, chang-to‘zon va hatto o‘tin yoqishdan ham hosil bo‘lishi mumkin. Ularning asosiy xavfi – ko‘zga ko‘rinmas darajada kichikligidadir.
Chang miyaga kirganda nima sodir bo‘ladi?
Bu mayda zarralar asab tizimimizga kirib borganida, ular yallig‘lanishni keltirib chiqaradi. Bu jarayon birdaniga yoki qisqa vaqtlarda sodir bo‘lmaydi, lekin asta-sekin, yillar davomida davom etishi va miya faoliyatini sezdirmasdan yomonlashtirishi mumkin.
Psixologik jihatdan diqqat va xotira bilan bog‘liq muammolar paydo bo‘ladi. Fikrlarni jamlash qiyinlashadi, yangi ma’lumotlarni eslab qolish mushkullashadi, ba’zida miyani «tuman qoplagandek» his paydo bo‘ladi. Bu holat ish faoliyatimizga, o‘qishimizga va kundalik vazifalarni bajarishimizga salbiy ta’sir qiladi.
Sababsiz xavotir, asabiylashish, tushkunlik (depressiya) holatlari va uyqusizlik kabi muammolar kuzatilishi mumkin. Bu esa shaxsiy munosabatlarimizga va umumiy hayot sifatimizga yomon ta’sir qiladi.
Bu zarralarning to‘planishi va miya hujayralari faoliyatining buzilishi tufayli Alsgeymer va Parkinson kabi miya kasalliklarining ehtimoli oshishi mumkin. Zarralar qonga kirib, butun tanada umumiy yallig‘lanishni kuchaytiradi. Bu miyamizga ham qo‘shimcha salbiy ta’sir ko‘rsatib, ruhiy zo‘riqishni oshiradi.
O‘zingizni qanday himoya qilishingiz mumkin?
Havoning to‘liq ifloslanishidan qochish imkonsiz, lekin hech bo‘lmasa zararlanishimizni kamaytirishimiz mumkin.
Havo tozalagichlardan foydalaning: Uyda va ofisda (agar imkon bo‘lsa) havo tozalagichlardan foydalanish xonadagi havoni sezilarli darajada tozalaydi. Ayniqsa, havo juda ifloslangan kunlarda FFP2/FFP3 turdagi respiratorlardan foydalaning. Oddiy tibbiy niqoblar PM2.5 va PM0.1 kabi juda mayda zarralarni to‘liq ushlab qola olmaydi. Tabiatda (shahardan tashqarida yoki havo iflosligi yuqori bo‘lgan xududdan tashqarida) ko‘proq bo‘ling. Bu nafaqat jismoniy, balki ruhiy sog‘lig‘ingiz uchun ham juda foydalidir.
Tashqarida havo tozaroq bo‘lganida (masalan, yomg‘irdan keyin yoki ertalab) xonalarni tez-tez shamollatib turing. Xonalarga nam sochiqlar osib qo‘ying, namlik xonadagi iflos havoni o‘ziga tez tortadi. Gard yig‘uvchi buyumlardan imkon qadar kam foydalaning. Aynan chang va iflos havodan saqlovchi, allergiya chaqirmaydigan xona gullarini parvarishlang.
Eng muhimi, vahimaga berilmang va doim «chang yutayapman», degan xavotirda yashamang!
Ruhiy xotirjamlikni saqlash uchun nafaqat amaliy, balki qo‘shimcha psixologik maslahatlarga rioya qilish ham juda muhim!
Siz yuqoridagi amaliy choralar bilan birga, ruhiy salomatligingizni ham mustahkamlashingiz lozim.
Faqat nazorat qila oladigan narsalarga e’tibor qarating: Havoning ifloslanishi kabi global muammolarni bir kishining o‘zi hal qila olmasada, o‘z nazoratingizdagi himoya choralarini qo‘llash orqali salomatligingizga faol ta’sir ko‘rsatishingiz mumkin. Bu sizga «men biror nima qila olaman» degan tuyg‘uni beradi va nochorlik hissiyotini kamaytiradi.
Axborotni to‘g‘ri boshqaring: Havoning ifloslanishi haqidagi yangiliklarni doimiy kuzatish haddan tashqari xavotirga sabab bo‘lishi mumkin. Ishonchli manbalardan (hukumat saytlari, ob-havo xizmatlari) ma’lumot olishga e’tibor bering va kuniga bir necha marta havo sifati ilovalarini tekshirish kabi odatlardan qoching. Axborotdan xabardor bo‘lish muhim, ammo uni me’yorida qabul qilish ruhiy xotirjamlik uchun zarur.
Stressni boshqarish texnikalarini qo‘llang: Atrof-muhit bilan bog‘liq tashvishlar kuchaygan paytda chuqur nafas olish mashqlari, meditatsiya, yengil jismoniy mashqlar va ongni hozirgi lahzaga yo‘naltirish kabi usullar miyani tinchlantirishga, xavotirni kamaytirishga yordam beradi.
Ijtimoiy aloqalarni mustahkamlang: Do‘stlar va oila a’zolari bilan o‘z his-tuyg‘ularingizni bo‘lishish, ular bilan vaqt o‘tkazish stressni yengishda muhim rol o‘ynaydi. Muammolarni yakka o‘zi yengishga urinishdan ko‘ra, yaqinlar bilan suhbatlashish ruhiy yukni yengillashtiradi.
Agar havo sifati tashqarida bo‘lishga imkon bermasa, uy sharoitida ham tabiat bilan aloqani mustahkamlash mumkin. Masalan, uyda o‘simliklarga g‘amxo‘rlik qilish, tabiat haqidagi hujjatli filmlarni tomosha qilish yoki tabiat tovushlarini tinglash.
Muntazam ravishda o‘z-o‘ziga g‘amxo‘rlik qilishni odat qiling. Bu sevimli mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanish, kitob o‘qish, issiq vanna qabul qilish, musiqaga quloq solish kabi oddiy narsalar bo‘lishi mumkin. Bu amaliyotlar stressni kamaytirib, kayfiyatni ko‘taradi.
Madina Miytan, psixolog
Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar uchun davlat ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida tarifikatsiya ro‘yxatlarini shakllantirish tartibi belgilandi.
Adliya vazirligi Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar uchun davlat ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida sinflarni komplektlash hamda tarifikatsiya ro‘yxatlarini shakllantirish tartibi to‘g‘risidagi idoraviy hujjatni davlat ro‘yxatidan o‘tkazdi (ro‘yxat raqami 3819, 16.04.2026-y.).
Nizomga ko‘ra, maxsus pedagoglar uchun aniq malaka talablari joriy etildi.
Xususan, ular korreksion pedagogika va defektologiya yo‘nalishida oliy ma’lumotga ega bo‘lishi hamda o‘quvchilarning ehtiyojiga mos maxsus metodikalarni (imo-ishora tili, Brayl alifbosi, nutq nuqsonlarini bartaraf etish usullari) bilishi shart.
Hujjatda dars soatlarini taqsimlashning ustuvor tartibi ham belgilandi.
Unga ko‘ra, dars yuklamalari avvalo malaka toifasi yuqori bo‘lgan, milliy yoki xalqaro sertifikatlarga ega pedagoglarga beriladi.
Shuningdek, 1 pedagog uchun yuklama odatda 0,5 stavkadan kam va 1 stavkadan ortiq bo‘lmasligi, ayrim holatlarda esa 1,5 stavkagacha ruxsat etilishi nazarda tutilgan.
Nizom bilan tarifikatsiya ro‘yxatini shakllantirish, ko‘rib chiqish va tasdiqlashning aniq muddatlari belgilandi.
Jumladan, dars soatlari 17-sentabrga qadar elektron tizimga kiritiladi, 25-sentabrga qadar esa vakolatli organ tomonidan tasdiqlanadi.
Vazirlar Mahkamasining joriy iyl 16-apreldagi «Yangi O‘zbekiston» universitetida «Rektorlar maktabi» dasturini yo‘lga qo‘yish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi 177-son qabul qilindi.
Qarorga ko‘ra, 2026-yil 1-iyuldan «Yangi O‘zbekiston» universitetida davlat oliy ta’lim tashkilotlari rektori (direktori) lavozimiga nomzodlarni tayyorlash bo‘yicha «Rektorlar maktabi» dasturi (Dastur) yo‘lga qo‘yiladi.
Dastur davlat oliy ta’lim tashkilotlari rektori (direktori) lavozimiga nomzodlar zaxirasini shakllantirish maqsadida tashkil etiladi.
Dastur doirasida quyidagi mezonlarga mos keluvchi shaxslar ochiq tanlov asosida o‘qishga qabul qilinadi:
30 yoshga to‘lgan;
kamida magistr akademik darajasiga ega;
oliy ta’lim sohasida kamida 5 yillik ish tajribasiga ega, shu jumladan, 2 yil rahbarlik lavozimlarida ishlagan .
Dastur tinglovchilarida quyidagi yo‘nalishlarda bilim va ko‘nikmalar rivojlantiriladi:
akademik, moliyaviy, ilmiy va innovatsion boshqaruv;
sun’iy intellekt va raqamlashtirish;
strategik boshqaruv va transformatsiya .
Dasturning o‘quv jarayonlari masofaviy (onlayn) va ishlab chiqarishdan ajralgan holda (offlayn) 6 oygacha bo‘lgan muddatda tashkil etiladi.
Dasturga har yili 80 nafar tinglovchi qabul qilinadi.
Dastur yakunlari bo‘yicha eng yaxshi natija ko‘rsatgan 40 nafargacha tinglovchi Garvard universiteti (AQSh) va (yoki) boshqa xorijiy nufuzli oliy ta’lim tashkilotlariga malaka oshirishga yuboriladi.
Maktablarda yakuniy davlat imtihonlari kunlari e’lon qilindi. Bu haqda Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi xabar berdi.
2025–2026-o‘quv yilida umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida 9- va 11-sinf bitiruvchilari uchun yakuniy davlat attestatsiyasi imtihonlari kunlari e’lon qilindi. Imtihonlar jadvali quyidagicha:
9-sinf — majburiy fanlar:
Ona tili va adabiyot / Davlat tili — 1- iyun
Matematika — 4-iyun
O‘zbekiston tarixi — 8-iyun
Jismoniy tarbiya — 1–6-may
11-sinf — majburiy fanlar:
Ona tili va adabiyot / Davlat tili — 2-iyun
Matematika (asosiy / chuqurlashtirilgan) — 5-iyun
O‘zbekiston tarixi — 9-iyun
11-sinf — tanlov fanlar (barcha bitiruvchilar uchun majburiy):
Fizika, kimyo, biologiya, geografiya, davlat huquq asoslari, ona tili va adabiyoti (qardosh tillar), tet tili — 12-iyun va 15-iyun kunlari bo‘lib o‘tadi.
(O‘quvchi 2 ta tanlov fan tanlaydi: 1-fan 12-iyunda, 2-fan 15-iyunda o‘tkaziladi)
Prezidentning 2026-yil 11-apreldagi qaroriga muvofiq, Toshkent davlat agrar universiteti faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha qator chora-tadbirlar belgilandi. Unga ko‘ra, 2026–2027-o‘quv yilidan boshlab agrar oliy ta’lim muassasalarida ayrim yo‘nalishlar bo‘yicha 3 yillik ta’lim dasturlari joriy etiladi.
Hujjatda 2030-yilga qadar universitetni xalqaro reytinglarning top-500 taligiga kiritish, ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish hajmini 3 baravarga oshirish va akkreditatsiyadan o‘tgan dasturlar sonini 4 baravar ko‘paytirish vazifalari belgilangan.
Shuningdek, yangi ta’lim modeli nazariy bilimlar va amaliy ko‘nikmalar uyg‘unligini ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, talabalarni bozor talablariga mos kadr sifatida tayyorlash maqsad qilingan.
Yangi tizimga ko‘ra, o‘quv jarayoni bosqichma-bosqich amaliyotga yo‘naltiriladi. Birinchi kursda darslarning 60 foizi nazariy, 40 foizi amaliy bo‘ladi.
Ikkinchi kursda nazariy va amaliy mashg‘ulotlar tenglashtirilib, har biri 50 foizni tashkil etadi. Uchinchi kursda esa asosiy e’tibor amaliyotga qaratilgan bo‘lib, 70 foiz amaliy, 30 foiz nazariy darslardan iborat bo‘ladi.
Bundan tashqari, yuqori kurs talabalari uchun o‘qish jarayonidan ajralgan holda 4 oylik uzluksiz dual ta’lim joriy etiladi.
Qarorda universitetning xalqaro nufuzini oshirishga alohida e’tibor qaratilgan. Xususan, xalqaro reyting tashkilotlari bilan hamkorlikni kuchaytirish va ta’lim sifatini global standartlarga moslashtirish rejalashtirilgan.
Ilmiy tadqiqotlarni tijoratlashtirish orqali universitetning moliyaviy barqarorligini oshirish ham ustuvor vazifalardan biri sifatida belgilangan.
Ilm-fan salohiyati yanada oshiriladi. «Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar tizimini takomillashtirishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida» gi Prezident Farmoni (PF–58-son, 10.04.2026-y.) qabul qilindi.
Farmonga ko‘ra, Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy ta’limni rivojlantirish tadqiqotlari markazi negizida Oliy ta’limni rivojlantirish va global hamkorlik markazi tashkil etiladi.
Respublika davlat oliy ta’lim tashkilotlarining bakalavriat ta’lim yo‘nalishlariga muayyan o‘quv yili uchun ajratilgan grant kvotalarining to‘lmay qolgan qismi hisobidan har yili 500 nafargacha bo‘lgan iqtidorli chet el fuqarolariga oliy ta’lim tashkilotlarida ta’lim olish uchun grant berishni nazarda tutuvchi «Yangi O‘zbekiston stipendiyasi» dasturi amalga oshiriladi.
2026/2027 o‘quv yilidan oliy ta’lim tashkilotlariga xorijiy talabalarni qabul qilishning amaldagi tartibiga qo‘shimcha tariqasida «Study in Uzbekistan» platformasi orqali qabul qilish yo‘lga qo‘yiladi.
2026/2027 o‘quv yilidan ta’lim dasturini xorijiy tilda yakunlagan talabalar ta’limning keyingi bosqichi uchun hujjat topshirishda xorijiy tilni bilish to‘g‘risidagi sertifikatni taqdim etishdan ozod etiladi.
Quyidagilar tashkil etiladi:
– Raqamli ta’lim texnologiyalarini rivojlantirish markazi negizida Raqamli ta’lim va sun’iy intellektni rivojlantirish markazi;
– Innovatsiyalarni joriy qilish va texnologiyalar transferi milliy ofisi hamda Yoshlar akademiyasi negizida Yoshlarning innovatsion tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash ofisi.
“Ulardan fanga nima foyda?” – O‘zFA prezidenti darrov ilmiy daraja olayotgan mansabdorlar haqida
Eron nega Hurmuzni yana qamal qildi?
Qashqadaryoda yerfurushlar va firibgarlar qo‘lga olindi
-
Iqtisodiyot3 days ago
16-apreldan dollar sezilarli ravishda oshadi
-
Iqtisodiyot3 days ago
O‘zbekistonga kofe importi keskin kamaydi
-
Jamiyat4 days agoO‘zbekistonda erkin bond omborlari tashkil etiladi
-
Sport5 days agoToshkentda taekvondo bo‘yicha yoshlar o‘rtasidagi jahon chempionati start oldi
-
Sport3 days ago
Shavkat Mirziyoyev Sindorovni telefon orqali tabrikladi
-
Iqtisodiyot5 days ago
Dollar, yevro va funt-sterling pasaydi
-
Siyosat5 days agoHindiston kompaniyasi Namangan viloyatidagi loyihaga 50 million dollar sarmoya kiritdi
-
Siyosat4 days ago
Shahboz Saidxanov Turizm qo‘mitasi raisining axborot siyosati bo‘yicha maslahatchisi lavozimiga tayinlandi