Iqtisodiyot
Biznesni bezdirayotgan QQS va markirovka muammolari. Ekspertlar sharhi
Nega ko‘p tadbirkorlar QQS to‘lovchisi bo‘lib qolishdan shunchalik qo‘rqadi? Markirovka bo‘yicha talablar biznesda bunchalik katta e’tiroz uyg‘otayotganiga sabab nima? Soliq qonunchiligi va amaliyoti qanday qilib biznesni bo‘laklarga bo‘lishga rag‘bat yaratyapti? Shu kabi savollarga Kun.uz studiyasidagi suhbatda soliq maslahatchilari Murod Muhammadjonov va Nodirbek Xo‘jabekov javob berdi.
Soliq qo‘mitasi raisi Farrux Po‘latov umumiy ovqatlanish sohasida ayrim tadbirkorlar QQS to‘lamaslik uchun mijozlarga yakka tartibdagi tadbirkor sifatida chek berayotganini aytdi.
“Buni ko‘rib-bilib turibmiz. Ertaga tekshirish borsa, xafa bo‘lasizlar. Iltimos, qonuniy ishlanglar”, dedi u 21 aprel kuni tadbirkorlar bilan ochiq muloqotda.
Kun.uz studiyasidagi suhbatda soliq maslahatchilari tadbirkorlarni QQSdan qochishga undayotgan omillar haqida so‘z yuritdi.
Murod Muhammadjonov: “Faqat jazoning o‘zi yechim bo‘lolmaydi”
— Jarima solish bilan natijaga erishib bo‘lmaydi. Ya’ni soliq to‘lash uchun tadbirkorlarga qulay zona yaratilmasa, jarima bilan qo‘rqitib, faqatgina yo korrupsiyani rivojlantirib yuborish mumkin, yoki tadbirkorlikni odamlar uchun diskomfort bir zonaga aylantirib qo‘yiladi. Ya’ni tadbirkorlik qilish qiyin joyga aylanib qolishi mumkin xolos. Shuning uchun, menimcha, “Qo‘shilgan qiymat solig‘iga o‘tmaslik sabablari nima?” degan savol bizni ko‘proq qiziqtirishi kerak.
Juda ko‘p holatlarda tovarlar naqd oldi-berdi qilinishi, kirim qilish imkoniyati yo‘qligi, QQSda ishlash tadbirkorlarga diskomfort bo‘layotgani asosiy sabablardan deb bilaman.
Hamma uchun emas, muayyan qatlamdagi tadbirkorlar borki, ularda QQSga o‘tish imkoniyati yo‘q. Oddiy aytganda, QQS va foyda solig‘i to‘lash sharoitida ularning biznesi yashab qololmaydi, tirikchiligi o‘tmaydi. Aylanmadan 4 foiz soliq to‘lab kelgan tadbirkor uchun soliq yuki birdaniga karrasiga oshib ketadi (12 foiz QQS + 15-20 foiz foyda solig‘i). Shuning uchun 1 milliardlik chegaraga yaqinlashganda, biznesni bo‘lib tashlashga majbur bo‘lyapti.
Faqatgina jarima degan narsa bilan qo‘rqitilsa, kimlardir QQSga o‘ta oladi, kimlardir o‘ta olmaydi. O‘ta olmaganlar yechim sifatida korrupsiyaga murojaat qiladi. Ko‘p holatlarda aylanmadan qo‘shilgan qiymat solig‘iga o‘tmaslik uchun tushumni kamaytirib ko‘rsatish kerak bo‘ladi. Kamaytirib ko‘rsatish esa, tabiiyki, kassaga urmaslikka, tushumni yashirishga olib keladi. Tushumni yashirish holatlari bu tekshiruvlarda aniqlanadi va jarima qo‘llanadi. Ya’ni agar yirik soliq to‘lovchisi, ya’ni qo‘shilgan qiymat solig‘i to‘lovchisi bo‘lib o‘tmasang, jazolayman, lekin o‘tsang ko‘proq soliq to‘laysan – oldiga yursang ham, orqaga yursang ham jazolayman, degani bu. Hamma joy jazo mexanizmi bo‘lib qolyapti.
Bu yerda aynan nima uchun biznesni bo‘lib ishlashyapti, degan savol muhim. Haqiqatda qorabozor yo‘q emas, bor va ko‘p tovarlarni kirim qilish imkoniyati yo‘q. Odamlar haligacha qonuniy ishlash formatlariga to‘liq moslashmagan va qonuniy ishlash qanaqa deganda umuman “perechisleniye”ga sotib olish kerakligini bilmaydi. “Perechisleniye”ga sotib olaman deydigan bo‘lsa, qimmatroqqa aylanadi va hokazo. Har bir holatda raqobat hisobiga ham maksimal darajada aylanmadan olinadigan soliqda qolishga harakat qilaveradi. Menimcha, bu narsaga jazodan ko‘ra yechimini topish kerak. Jazo bu yechim emas, jazo bu – chora.
Agar hamma QQSga o‘tsin deydigan bo‘lsa, unda aylanmadan olinadigan soliqni to‘xtatish kerak. Aylanmadan olinadigan soliqqa sharoit yaratildimi, demak unda ishlay oladigan odamlar kategoriyasi bor. O‘zi biznesning shunaqa doirasi borki, o‘sha aylanmadan olinadigan soliqqa moslashgan. O‘sha 4 foizlik soliqda qolib yashashga ko‘nikkan. Qo‘shilgan qiymat solig‘iga o‘tsa, yashab qola olmaydi.
Keyingi holat bor: bir nechta savdo nuqtalarini qilib, brend darajasi yoki tizimli rivojlanishga qarab ketganlar bor. Ya’ni keyingi bosqichga o‘tgan, o‘z mijozlariga, obro‘siga ega bo‘lgan va keyingi bosqichga o‘tgan kategoriya haqida gapiryapman. Ularning bir nechta savdo nuqtalari bo‘lgani uchun biznesni bo‘lishdan ko‘ra, “100 so‘m emas, 50 so‘m qolsa ham, endi qonuniy o‘tganim yaxshi”, deb hisoblaydi. Lekin u darajaga bora olmaydiganlar-chi?
Qo‘shningiz aylanmadan olinadigan soliqda bitta porsiya ovqatni 30 ming so‘mga sotayotgan bo‘lsa, xuddi shu porsiya ovqatni siz 36 ming so‘m deydigan bo‘lsangiz, bo‘ldi, sizning biznesingiz to‘xtadi. O‘sha narsaga bormaslik uchun, tabiiyki, kichik korxonalar aylanmadan olinadigan soliqda qolishga maksimal darajada harakat qiladi. Shuning uchun biznesni bo‘lmasin deydigan bo‘lsak, unda QQSga o‘tish mezonini oshirib beraylik, 1 milliardni 5 milliard qilib beraylik. Chunki 1 milliardlik chegara hozirgi kunda bir tirikchilikdek narsa-da, bu biznes darajasida baholab bo‘ladigan summa emas.
Endi jarimalar masalasiga keladigan bo‘lsak, QQSga o‘tgandan keyin u davlat soliq boshqarmalari nazoratiga o‘tadi va u yerda aylanmadan olinadigan soliqlardan ko‘ra QQS to‘lovchiga nisbatan tekshiruvlar, uning nazorat tartiblari juda ko‘p. Sen uni kalkulyatsiyasini qilding-qilmadingdan boshlab, QQS bilan olding, kontragenting obnalchi ekan va hokazo – tekshiruv va nazorat juda ham ko‘p.
Hozirgi kunda obnalchi bo‘lishi ham shart emas, umuman kontragentni boshqa sabablar bilan QQS guvohnomasi nofaol holatga keltirib qo‘yadigan bo‘lsa, farqi yo‘q, shunchaki sizni boshqa bir tovaringiz uchun QQS guvohnomangiz nofaol bo‘lib qoladigan bo‘lsa, hamma kontragentingizdan sizni to‘lab qo‘ygan QQSingizni ham undiryapti.
Birinchidan, biznesga QQSda ishlashda soliq yuki 300 foizgacha oshadi. Ikkinchidan, endi nafaqat o‘zi uchun, birov uchun ham javob berishi kerak, yetmaganiga jarimasini ham to‘lash kerak va jinoyatchiga ham aylanib ketishi kerak.
Nodirbek Xo‘jabekov: “AOS o‘rniga, “zachet” imkoniyatisiz 6 foizlik QQS joriy etilishi kerak”
— Ko‘p yillardan beri tadbirkorlar aynan shu 1 milliardlik pog‘onani 3 milliardga yo 5 milliardga ko‘tarib beringlar degan so‘rovga, “1 mlrd so‘mlik pog‘ona qo‘yilganda uni keyinchalik ko‘tarish maqsad qilinmagan”, degan javobni olishadi. Bundan maqsad – tezroq hammani aylanmadan olinadigan soliq to‘lovchisidan QQS to‘lovchisiga o‘tkazib yuborish bo‘lgan. Shu sababdan bu 1 milliardlik pog‘ona o‘zgarmaydi deb, doimiy ravishda aytib kelinadi.
O‘tgan yilgi majlisda men o‘zim shunaqa taklif bergan edim: agar 1 milliardlik pog‘ona o‘zgartirilmasa, hammani birato‘la qo‘shilgan qiymat solig‘iga o‘tkazish maqsad bo‘ladigan bo‘lsa, unda kelinglar, QQSni 6 foiz deylik va hamma o‘sha 6 foizlik QQSga o‘tsin. Ya’ni nomi qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘lsin, imtiyozli 6 foiz stavka qo‘llansin va 6 foizlik imtiyozli stavkani qo‘llaydiganlarda kiruvchi qo‘shilgan qiymat solig‘ini “zachet”ga olish imkoni bo‘lmasin. Bu o‘sha aylanmadan olinadigan 4 foiz bilan qo‘shilgan qiymat solig‘i 6 foiz o‘rtasida deyarli o‘zgarish yo‘q. Bu – soliq to‘lovchilarga ko‘nikma hosil qiladi, QQSga o‘tdim degan tushuncha bo‘ladi.
Ya’ni tadbirkorga bugungi to‘lab turgan solig‘i qulay bo‘ladigan bo‘lsa, unga birdaniga sezilarli farq bo‘lgan boshqa soliq turini belgilab berib hammani shunga o‘tishga majburlasak, tadbirkor osonroq yo‘lini qidirishni boshlaydi. Agar soliq to‘lash soliq to‘lovchiga qiyinlik qilsa, u, albatta, kamaytirib to‘lash yo‘llarini qidirishni boshlaydi
4 foizlik aylanmadan soliq o‘rniga 6 foizlik QQSga o‘tsak, o‘z-o‘zidan 1 milliardlik pog‘ona unutiladi. 10 milliard bo‘lsa ham, 100 milliard bo‘lsa ham o‘sha imtiyozli stavkada 6 foiz to‘layveradi. Uni hisobga olish imkoni bo‘lmaydi, lekin men 6 foiz stavkadan kimgadir realizatsiya qiladigan bo‘lsam, mendan xarid qilib olgan o‘sha 6 foizlik QQSning o‘zini hisobga olaveradi. Uyog‘i zanjir uzilmasdan ketaveradi. Sababi, menga kelib tushgan pul yoki men realizatsiya qilgan yoki chekimda ko‘rsatilgan summaning 6 foizini budjetga to‘lab yuboraman, bo‘ldi. Misol uchun menda 94 foiz qoladi, uni hech kim hisob-kitob qilmaydi.
Hozirgi holatda qanaqa? Men QQS to‘laganimda budjetga to‘lamayman-da, men xarid qilayotganda kontragentga to‘lab beraman. Endi men kontragentim u QQSni budjetga to‘lab beradimi-yo‘qmi, men nazorat qilishim kerak.
Bundan tashqari, QQSdan tashqari o‘sha sotib olgan xarajatimning endi foyda solig‘i bor. Bizda foyda solig‘ini hisoblaganda tushum bilan xarajat o‘rtasidagi farq – foyda solig‘i bazasini tashkil etadi. Men o‘sha qilgan xarajatim iqtisodiy oqlanganmi-yo‘qligini ham o‘zim nazorat qilishim kerak. Ya’ni ertaga foyda solig‘ini to‘layotganda hisobotda ko‘rsatgan xarajatimni iqtisodiy tarafdan oqlanganini isbotlab berishim kerak. Bu bir qator noqulayliklarni yuzaga keltiradi.
To‘liq suhbatni Kun.uz’ning YouTube kanalida tomosha qilishingiz mumkin.
Iqtisodiyot
Sifatsiz materiallardan foydalangan quruvchilarga nisbatan ma’muriy javobgarlik belgilanishi mumkin
Prezident Shavkat Mirziyoyev qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi sohasida byurokratiyani qisqartirish va nazorat ishlari natijadorligini oshirish yuzasidan taqdimot bilan tanishdi.
Qurilish sohasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli ishlar aholi uchun zamonaviy uy-joylar, ijtimoiy obyektlar va qulay infratuzilma yaratishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, qurilayotgan yangi uy-joylar xavfsiz, sifatli, ekologiya va shaharsozlik talablariga to‘liq javob berishi zarur.
Taqdimotda sohada davlat xizmatlarini soddalashtirish, ruxsat berish jarayonlarida byurokratiyani kamaytirish, qurilish obyektlari ustidan nazoratni raqamlashtirish va inson omilini qisqartirish bo‘yicha takliflar ko‘rib chiqildi.
Qayd etilganidek, hozirda qurilishni boshlash uchun ruxsat olishda jami 8 ta hujjat talab etiladi. Bu jarayon ayrim hollarda
3 oydan 12 oygacha cho‘zilmoqda. Shu bois 2 ta hujjatni talab qilishni bekor qilish, yana 2 ta hujjatni esa raqamli integratsiya hisobiga shakllantirish taklif etildi. Natijada ariza berish va ko‘rib chiqish uchun ketadigan vaqt 7 barobar qisqaradi, buyurtmachilarning ortiqcha ovoragarchiligi kamayadi.
Yangi tartibga ko‘ra, loyihalashga ruxsatnoma va arxitektura-rejalashtirish topshirig‘i berish jarayonlari yagona hujjatga birlashtiriladi. “ShaffofAI” tizimi orqali ushbu jarayon inson omilisiz, avtomatik tarzda amalga oshirilishi ko‘zda tutilmoqda. Buning natijasida 30 ish kunigacha davom etadigan jarayon to‘liq avtomatlashtiriladi.
Loyiha-qidiruv, qurilish-pudrat va ekspertiza tashkilotlarini litsenziyalashda ham yangi tartib joriy etiladi. Bugungi kunda ariza berishda 3 tadan 30 tagacha hujjatni ilova qilish talab etilib, qaror qabul qilish 14 ish kunigacha cho‘zilmoqda. Taklif etilayotgan tizimda ma’lumotlar elektron bazalar orqali avtomatik tekshiriladi, hujjat ilova qilish talabi bekor qilinadi. Litsenziyani rasmiylashtirish muddati 14 ish kunidan 5 daqiqagacha qisqaradi, qaror qabul qilish jarayoni 97 foizga tezlashadi.
Qurilish obyektlarini foydalanishga qabul qilish jarayoni ham soddalashtiriladi. O‘tgan yili bu borada berilgan 20 mingdan ortiq arizalar turli sabablar bilan rad etilgan. Kamchiliklarni bartaraf etish uchun buyurtmachilar 1 oydan 3 oygacha vaqt sarflamoqda.
Endi davlat obyektlarini foydalanishga qabul qilishda talab etiladigan hujjatlar soni 3 tadan 1 taga qisqartiriladi. Texnik va mualliflik nazoratchilari xulosalari, muvofiqlik deklaratsiyasi va boshqa ma’lumotlar raqamli tizimlar orqali shakllantiriladi. Bu orqali obyektni qabul qilish muddati 2 oydan 15 kungacha qisqaradi.
Shu bilan birga, binoning mustahkamligi va yong‘in xavfsizligiga ta’sir qilmaydigan arxitekturaviy yoki rejaviy o‘zgarishlar sabab obyektni foydalanishga qabul qilishni rad etish amaliyoti qayta ko‘rib chiqiladi. Bunday holatlarda zarur korrekturalar kiritilib, obyektni qabul qilish imkoniyati yaratiladi.
Taqdimotda qurilish obyektlarini onlayn nazorat qilish masalasiga alohida e’tibor qaratildi.
Amaliyotda qurilish obyektlariga kuzatuv kameralarini majburiy o‘rnatish talabi mavjud emas. Shu bois birinchi bosqichda qiymati 3 milliard so‘mdan yuqori bo‘lgan ijtimoiy soha obyektlari, ko‘p qavatli uylar, yirik savdo va sanoat obyektlari, mehmonxona va turizm majmualariga kameralar o‘rnatish taklif etildi.
Bu orqali loyihadan o‘zboshimchalik bilan chetga chiqish holatlarini barvaqt aniqlash, qurilish maydonidagi ishchilar hisobini aniq yuritish, “konvert” usulida maosh to‘lash holatlarining oldini olish, yashirin iqtisodiyotni qisqartirish va mehnat xavfsizligini ta’minlash imkoniyati kengayadi.
Qurilishda texnik va mualliflik nazorati samaradorligini oshirish masalasi ham ko‘rib chiqildi. 2025 yilda texnik va mualliflik nazoratchilari obyektlarda 42 mingta kamchilikni qayd etgan bo‘lsa, inspektorlar keyinchalik yana 250 mingdan ziyod qoidabuzarlikni aniqlagan. Bu ayrim hollarda nazoratchilar faoliyati yetarlicha samarali tashkil etilmayotganini ko‘rsatadi.
Shu munosabat bilan “Shaffof qurilish” platformasida texnik va mualliflik nazoratchilarining reyestri va reyting tizimini joriy etish taklif qilindi. Ularning faoliyati masofadan monitoring qilinadi, ish yurituv hujjatlari elektron shaklga o‘tkaziladi. Reyting ko‘rsatkichi past bo‘lgan nazoratchilar qayta o‘qitishga yuboriladi, yaxshi natija ko‘rsatganlarning sertifikat muddati uzaytiriladi.
Qurilish materiallari sifatini nazorat qilishda ham ta’sirchan mexanizmlar joriy etiladi. Obyektga kiritilgan har bir qurilish materiali nazorat.mc.uz platformasi orqali elektron ro‘yxatga olinadi, sifatni tasdiqlovchi hujjatlar majburiy ravishda tizimga yuklanadi. Sifatsiz materiallardan foydalangan quruvchilarga nisbatan ma’muriy javobgarlik belgilash taklif etildi.
Laboratoriya sinovlari bo‘yicha ham yangi yondashuvlar belgilanmoqda. Uzoq hududlardagi qurilish massivlarida sinovlarni o‘z vaqtida o‘tkazish uchun ko‘chma qurilish-sinov laboratoriyalarini tashkil etish taklif qilindi. Bu obyektlar qamrovini ikki barobar oshirish, sinov natijalarini tezkor aniqlash va standart talablariga rioya etilishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Taqdimotda noqonuniy qurilishlarning oldini olish masalasi ham atroflicha ko‘rib chiqildi. 1 aprel holatiga respublika bo‘yicha 3 ming 791 ta noqonuniy qurilish obyekti aniqlangan. Shundan 1 ming 933 tasi sanoat zonalari hududiga to‘g‘ri keladi. Ayrim obyektlarda yerga bo‘lgan huquq, loyihalashga ruxsatnoma, kengash yoki ekspertiza xulosalari mavjud emasligi aniqlangan.
Buning oldini olish uchun yerga oid huquq vujudga kelgan vaqtdan boshlab fuqarolar va yuridik shaxslarga qurilish sohasidagi qonun talablari bo‘yicha elektron eslatmalar yuborish, “Onlayn mahalla” va “Shaffof qurilish” tizimlarini integratsiya qilish, qonunchilikdagi obyektlarni ruxsatnomasiz qurganlik uchun javobgarlik choralarini kuchaytirish taklif etildi.
Ko‘p kvartirali uy-joy fondini boshqarishda nazoratni kuchaytirish masalasi muhokama qilindi.
Qonunchilikda ko‘p kvartirali uylardagi to‘siq konstruksiyalarini o‘zboshimchalik bilan buzgan shaxslarga ma’muriy choralarni tezkor ko‘rish mexanizmi yetarli emas. 2023 yilda bunday holatlar 563 ta bo‘lgan bo‘lsa, 2025 yilda 2 ming 484 taga yetgan.
Ayniqsa, ekspluatatsiya muddati 50 yildan oshgan uylarda o‘zboshimchalik bilan rekonstruksiya qilish xavfli oqibatlarga olib kelishi mumkin. Mamlakatimizda bunday ko‘p kvartirali uylar
15 ming 270 tani tashkil etadi. Shu bois ularda toifani o‘zgartirish va rekonstruksiya qilishni cheklash, to‘siq konstruksiyalarni buzganlik uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri jarima qo‘llash vakolatini inspeksiyaga berish taklif etildi.
Kadrlar salohiyatini oshirish masalasi ham e’tibor markazida bo‘ldi.
Toshkent, Namangan va Qarshi shaharlaridagi oliygohlarda Avstriyaning Vena va Italiyaning Sapiyensa universitetlari bilan qo‘shma ta’lim dasturlarini tashkil etish, istiqbolli kadrlarni rivojlangan davlatlarga stajirovkaga yuborish va ularning yangi bilim-ko‘nikmalarini amaliyotga tatbiq etish bo‘yicha tizim yaratish vazifasi qo‘yildi.
Prezidentimiz sohadagi yangiliklar amaliyot bilan uzviy bog‘langan bo‘lishi zarurligini ta’kidlab, hududiy studiyalardagi sohada faoliyat yuritayotgan tadbirkorlarning fikrlarini tingladi. Takliflarni ma’qullab, mutasaddilarga tegishli topshiriqlar berdi.
Dunyoda urushlar va sanksiyaviy xatarlar kuchayib bormoqda, markaziy banklar esa bu vaziyatga oltinni katta hajmda xarid qilish bilan javob bermoqda. 2026 yilning birinchi choragida O‘zbekiston Markaziy banki yana 25 tonna oltin sotib oldi va regulyatorlar orasida oltinni eng ko‘p xarid qilgan ikkinchi yirik xaridorga aylandi. Bu esa oltinning mamlakat zaxiralarida himoyaviy aktiv sifatidagi rolini yanada kuchaytirdi.
Oxirgi yillarda oltin bilan nimalar bo‘ldi?
The New York Times ma’lumot berishicha, 2022 yilda Rossiyaning Ukrainaga bosqinidan keyin AQSh va Yevroittifoq davlatlari Rossiya Bankining asosan dollar va yevroda joylashtirilgan qariyb 300 milliard dollarlik zaxiralarini muzlatib qo‘ygan. WGC ma’lumotlariga ko‘ra, buning ortidan 2022–2024 yillarda markaziy banklar o‘z zaxiralariga har yili 1000 tonnadan ortiq oltin qo‘shib borgan.
2026 yil yanvarida oltinning bir unsiyasi 5405 dollargacha ko‘tarilib, tarixiy maksimumga yetdi, birinchi chorak bo‘yicha o‘rtacha narx esa 4873 dollarni tashkil etdi – bu rekord darajadagi choraklik ko‘rsatkich hisoblandi. May oyi boshlariga kelib narxlar bir unsiya uchun 4500 dollar atrofida bo‘ldi.
Gold Demand Trends Q1 2026 hisobotiga ko‘ra, jahonda oltinga bo‘lgan umumiy talab (birjadan tashqari bozorni ham hisobga olganda) o‘tgan yilga nisbatan 2% ga oshib, 1231 tonnani tashkil etdi. Pul ifodasida esa umumiy talab 193 milliard dollarga yetdi.
Nega markaziy banklar oltin ulushini oshirmoqda
Rossiya valuta zaxiralarining bir qismi muzlatib qo‘yilishi markaziy banklarning xorijda joylashtirilgan valuta aktivlari sanksiyalar orqali bloklanishi mumkinligini ko‘rsatdi. WGC tahlillari va The New York Times nashri materiallarida oltin boshqa bir davlat yoki bankning majburiyati hisoblanmaydigan aktiv deb ta’riflanadi, shuning uchun u bunday xatarlarga kamroq duchor bo‘ladi.
2010 yildan boshlab markaziy banklar umumiy hisobda oltinning netto-xaridorlariga aylanib, uning zaxiralardagi ulushini oshirib borishdi, 2022 yildan keyin esa bu jarayon yanada tezlashdi. WGC ma’lumotlariga ko‘ra, 2026 yilda Yaqin Sharqdagi urush qo‘shimcha omil sifatida ta’sir qildi: 28 fevralda AQSh va Isroilning Eronga zarbalari ortidan oltin narxi tarixiy maksimumlarni yangiladi.
NYT sanab o‘tgan markaziy banklar motivlari orasida quyidagilar bor:
zaxiralarni inflatsiyadan saqlash;
inqiroz vaqtida zaxiraning bir qismini tezda sotish imkoniyati;
aktivlarning sanksiyalar sababli bloklanish xatarini pasaytirish.
Polsha, Chexiya va Turkiyaning oltinga nisbatan yondashuvi nimasi bilan farq qiladi
Polsha Milliy banki so‘nggi yillarda oltin zaxirasini sezilarli darajada oshirdi: 2026 yil martida u 580 tonnani tashkil etdi, 2022 yilda esa 228 tonna edi. Bank maqsad 700 tonna oltin ekanligini e’lon qildi.
Regulyator rahbari Adam Glapinskiy yozma javoblarida zaxiralarni diversifikatsiya qilishning ahamiyatini ta’kidlab, oltinni «global darajada likvid, universal tan olingan va hech kimning majburiyati hisoblanmaydigan aktiv» deb atadi.
Chexiya Milliy banki, boshqaruv a’zosi Yan Kubichek so‘zlariga ko‘ra, uch yil avval oltin zaxirasini 2028 yilgacha 10 tonnadan 100 tonnagacha oshirishga qaror qilgan. 1990-yillarda Chexiya oltinlarini sotib yuborgan va faqat esdalik tangalar uchun minimal miqdorni qoldirgandi, biroq moliyaviy inqiroz va 2022 yilgi voqealardan keyin bu munosabat o‘zgardi.
Turkiya oltindan boshqacha tarzda foydalanadi. Markaziy bank va WGC hisobotlariga ko‘ra, 2026 yil 28 fevraldan keyin Turkiya rasmiy sektori 120 tonnadan ortiq oltinni sotgan yoki lizingga bergan. NYT yozishicha, bu operatsiyalardan maqsad — yuqori inflatsiya va iqtisodiyot bo‘yicha zaif kutilmalar fonida qadri tushayotgan lirani qo‘llab-quvvatlash.
O‘zbekiston chorak davomida dunyoda oltinning ikkinchi yirik xaridoriga aylandi
Gold Demand Trends Q1 2026 markaziy banklar bo‘limi hisobotiga ko‘ra, O‘zbekiston Markaziy banki 2026 yilning birinchi choragida oltin zaxirasini 25 tonnaga oshirgan. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha O‘zbekiston Polshadan keyin (31 tonna) dunyoda ikkinchi o‘rinni egallagan. Xitoy Xalq banki bu davr ichida zaxirasiga 7 tonna oltin qo‘shgan.
WGC baholashiga ko‘ra, chorak yakuniga kelib O‘zbekiston Markaziy bankining oltin zaxirasi 416 tonnaga yetdi va umumiy zaxiralarning qariyb 87%ini tashkil etdi. Zaxiralar bo‘yicha mahalliy ma’lumotlarga ko‘ra, mamlakatning umumiy xalqaro zaxiralari hajmi 2026 yil aprel oyi boshida 69 milliard dollarga yaqin bo‘lgan.
O‘zbek va xalqaro ommaviy axborot vositalari ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston 2025 yilda oltinning eng yirik eksportchilari qatoriga kirgan: oltin eksporti 9,9 milliard dollarga yaqin daromad keltirgan. 2026 yil boshida narxlar o‘sishi va zaxiralar tuzilmasining o‘zgarishi fonida statistikada oltin eksporti kamaygani va Markaziy bank balansida metall hajmining oshgani qayd etilmoqda.
O‘zbekiston zaxiralari haqidagi qator maqolalarda shunday sxema mavjudligi aytiladi: Markaziy bank mahalliy ishlab chiqaruvchilardan, birinchi navbatda Navoiy kon-metallurgiya kombinatidan oltinni jahon bozori narxida sotib oladi va hisob-kitob so‘mda amalga oshiriladi.
Markaziy bank raisi Timur Ishmetov chiqishlarida qayd etishicha, oltin narxi ko‘tarilganida ishlab chiqaruvchilarning daromadlari va soliq tushumlari ortadi, regulyator esa metallni sotib olish orqali bir vaqtning o‘zida valuta bozoridagi likvidlikni boshqaradi.
Markaziy banklarning oltin sotib olishi va oltin narxi borasida nimalar kutilmoqda
Gold Demand Trends Q1 2026 sharhiga ko‘ra, WGC 2026 yilda markaziy banklar oltinning netto-xaridorlari bo‘lib qolishini, yillik xarid hajmi esa 2025 yil darajasiga yaqin bo‘lishi (taxminan 700–900 tonna oralig‘ida)ni kutmoqda. Hisobotda geosiyosiy vaziyat va sanksiyalar bilan bog‘liq xatarlar talabni qo‘llab-quvvatlovchi asosiy omillar sifatida ko‘rsatilgan.
2026 yilning birinchi choragida Central Banking Publications va HSBC tomonidan zaxira menejerlari orasida o‘tkazilgan so‘rov markaziy banklarning uchdan bir qismidan ko‘prog‘i oltin zaxiralarini oshirishni rejalashtirayotgani, qolganlari esa hozirgi hajmni saqlab qolish niyatida ekanligini ko‘rsatdi. So‘rov ishtirokchilari 2026 yil oxiriga borib oltin narxi bir unsiyasi uchun taxminan 5200–5300 dollar atrofida bo‘lishi mumkinligini taxmin qilishgan.
O‘zbekiston uchun WGC ma’lumotlari bilan tasdiqlangan faktlar shuni anglatadiki, mamlakat allaqachon markaziy banklar orasida oltinning eng yirik egalari guruhiga kirgan va so‘nggi chorak yakunlari bo‘yicha eng yirik xaridorlar qatorida.
Tadbirkorlar noroziligiga sabab bo‘lgan suv va ichimliklarni majburiy agregatsiyalash amaliyoti kechiktiriladigan bo‘ldi. Bu haqda prezident huzuridagi yig‘ilishdan keyin biznes-ombudsman Abdumannop Bo‘riyev ma’lum qildi. Soliq qo‘mitasi vakiliga ko‘ra, markirovka talablarini buzganlik uchun sanksiya yumshatiladi.
O‘zbekistonda 1 apreldan suv va salqin ichimliklarni raqamli markirovkalash tizimida majburiy agregatsiya kuchga kirgan va bu tadbirkorlarda ko‘plab e’tirozlarga sabab bo‘lib kelayotgan edi. 5 may kuni prezident huzuridagi yig‘ilishda bu yangi talabni amaliyotga majburiy joriy etishni kechiktirish masalasi ko‘tarildi.
Biznes-ombudsman Abdumannop Bo‘riyev “O‘zbekiston 24” telekanaliga bergan intervyusida aytishicha, prezident tomonidan tadbirkorlik muhitiga ta’sir qilayotgan muammolarni o‘rganish borasida topshiriq berilgan. Taqdimotda 15 ta masala ko‘tarilgan. Ulardan biri – markirovkalangan suv va ichimliklarni agregatsiyalash.
“2026 yil 1 apreldan boshlab markirovka tizimi yo‘lga qo‘yilgan. Bu, ayniqsa, suv ishlab chiqaruvchi korxonalarga ta’sir o‘tkazyapti. Korxonalarni tahlil qilganimizda 90 foiz bozorni egallagan 10 ta yirik ishlab chiqaruvchining 5 tasi ushbu jarayonga tayyor emasligi ma’lum bo‘ldi. Prezidentimizga buni aytganimizda, cho‘zish bo‘yicha taklif berdilar. Bu jarayon 2 marta cho‘zilgan. 2024 yil apreldan 2026 yilgacha. “Mayli, yana cho‘zamiz, qachonki tadbirkorlarimiz tayyor bo‘lganda yo‘lga qo‘yiladi”, dedilar”, – deydi Bo‘riyev.
Uning qo‘shimcha qilishicha, taqdimotda tadbirkorlarni qiynayotgan peshlavhalar, dizayn kod masalalari ham muhokama qilingan. “Tadbirkorlarning ovozini yetkazdik, hammasini prezidentimiz qo‘llab-quvvatladi”, – dedi biznes ombudsman.
Abdumannop Bo‘riyev
Soliq qo‘mitasining Soliq solish metodologiyasi departamenti direktori Aziz Umrzoqov yig‘ilishda raqamli markirovkalash borasida ikkita masala muhokama qilinganini ma’lum qildi.
“Tovarning ishlab chiqaruvchidan ulgurji sotuvchi, undan keyin yakuniy iste’molchigacha bo‘lgan harakatini kuzatish imkonini beruvchi tizim yetarli darajada yuqori texnologik ekanidan kelib chiqib, qo‘yilgan maqsadlarga erishish uchun bunday vositalarni samarali joriy etish muddatini kechiktirishga qaror qilindi”, – dedi u.
Mas’ulning so‘zlariga ko‘ra, ko‘plab tadbirkorlarni markirovka bo‘yicha tashvishga solgan ikkinchi masala – ularga qo‘llanadigan jarimalar miqdori ham muhokama qilingan.
“Prezident uni kamaytirish tashabbusini ilgari surdi, ya’ni ishlab chiqaruvchilar, ulgurji sotuvchilar hamda import qiluvchilar uchun sanksiyalar kamaytiriladi, umumiy ovqatlanish va savdo korxonalari uchun esa jarimalar daromad summasidan kelib chiqib emas, balki qat’iy belgilangan summada bo‘ladi”, – dedi Soliq qo‘mitasi mas’uli.
O‘zbekistonda ichimliklarni raqamli markirovkalash tizimi joriy etilishi ko‘plab bahs-munozaralarga sabab bo‘ldi. Joriy yil 1 apreldan boshlab ichimliklar uchun majburiy agregatsiya talabi ham kuchga kirdi. Bu tizim mahsulot harakatini bosqichma-bosqich kuzatish va yashirin aylanmani qisqartirishni maqsad qiladi, biroq bozor ishtirokchilari yangi tartibni amaliyotga joriy etishda qator muammolar borligini ta’kidlamoqda.
Avvalroq soliq maslahatchilari Nodirbek Xo‘jabekov va Murod Muhammadjonov ham Kun.uz’ga bergan intervyusida markirovkalashga oid talablar amaliyotda nimalarga olib kelayotgani haqida gapirib o‘tgandi.
Tegishli nizom loyihasiga ko‘ra, peshlavhalar reklama hisoblanmaydi. Peshlavha uchun reklama joyining pasportini olish va to‘lov qilish talablari bekor qilinadi. Loyiha 25 aprel kuni jamoatchilik muhokamasiga qo‘yilgan bo‘lib, Raqobat qo‘mitasi bu haqda 6 may kuni xabar berdi va tadbirkorlarni muhokamada faol qatnashishga chaqirdi. Bir kun oldin muammo yechimi davlat rahbari huzurida ko‘rib chiqilgan edi.
Foto: Chilonzor tumani hokimligi
Tashqi reklamani joylashtirish tartibi tadbirkorlar foydasiga qayta ko‘rib chiqilmoqda. Bu haqda Raqobat qo‘mitasi xabar berdi.
Qo‘mita tashqi axborot vositalarini, xususan peshlavhalarga oid tartiblarni nazarda tutuvchi “Tashqi yozuvlarni tartibga solish to‘g‘risida”gi nizom loyihasini jamoatchilik muhokamasiga qo‘ygan.
Hujjat bilan amaliyotda turli kelishmovchilikni keltirib chiqarayotgan va qonunchilikdagi bo‘shliq hisoblangan ayrim jarayonlarga va tushunchalarga aniqlik kiritilmoqda.
Xususan, “tashqi axborot vositasi, “tashqi yozuv”, axborot ko‘rsatkichi”, “peshlavha”, “e’lon”, “ma’lumotlar taxtasi” kabi tushunchalarga aniq tarif berilmoqda.
Bunda, “tashqi axborot vositasi” va “tashqi yozuvlar” tashqi muhitga qaratilgan hamda tijorat maqsadi ko‘zlanmagan axborot, ya’ni reklama tusiga ega bo‘lmagan vositalar hisoblanib, tashqi axborot vositalarini ularga reklama yoki tijorat tusiga ega bo‘lgan axborot yoki tasvirni joylashtirish orqali o‘rnatishga va foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Shuningdek, peshlavhalar – savdo, umumiy ovqatlanish va maishiy xizmat ko‘rsatish obektlarida faoliyati tasnifi (tashkilot nomi, ixtisoslashuvi) to‘g‘risidagi ma’lumot hisoblanib (misol uchun: dorixona, sartaroshxona, AYoQSh, milliy taomlar, supermarket, shifoxona, oziq-ovqat, qurilish va xo‘jalik mollari do‘koni), bunday peshlavhalar tashqi reklama obekti hisoblanmaydi va reklama joyining pasportini olish shart emas.
Ya’ni, muayyan tadbirkorlik sub’yekti egallab turgan binoning tashqi tomonida binoga kirish joyida o‘zi va faoliyat turi (ixtisosligi) to‘g‘risida joylashtirilgan yoki mazkur tadbirkorning mahsuloti haqida shu bino vitrinasidagi axborot (peshlavha) reklama hisoblanmaydi va buning uchun tegishli ruxsat etish xususiyatidagi hujjatlarni olish hamda to‘lovlarni amalga oshirish talab etilmaydi.
Loyiha muhokamasi joriy yilning 25 aprelidan boshlangan va 10 mayga qadar davom etadi.
Raqobat qo‘mitasi tadbirkorlik sub’yektlarini hujjat loyihasi bo‘yicha muhokamada o‘z fikr-mulohazalari va takliflari bilan faol ishtirok etishga chaqirdi.
Eslatib o‘tamiz, Toshkentda tadbirkorlik sub’yektlarining peshlavhalarini ommaviy buzib tashlash kampaniyasi tadbirkorlar e’tirozlariga sabab bo‘layotgan edi. 5 may kuni prezident huzuridagi yig‘ilishda bu muammo ham ko‘tarilib, peshlavhani reklama deb baholash va pasport rasmiylashtirish tartibi bekor qilinadigan bo‘ldi.
Dollar to‘xtovsiz o‘sib bormoqda
Source link
Mbappe – mojaro markazida. U klasikoga tayyorlanish o‘rniga ta’tilga ketdi va jamoadoshlarini g‘azablantirdi
AQSh va Eron urushni tugatish bo’yicha kelishuvga yaqinlashmoqda – Axios
Sifatsiz materiallardan foydalangan quruvchilarga nisbatan ma’muriy javobgarlik belgilanishi mumkin
-
Jamiyat4 days ago
O‘zbekistonning ikki qo‘shnisi bilan tutashgan chegarasida «Tinchlik parki» tashkil etilishi mumkin
-
Dunyodan3 days ago
Sudya Terranovaning o’ldirilishi
-
Jamiyat5 days agoJinoiy guruh yetakchisidan 2,7 ming dollar olgan profilaktika inspektori ushlandi
-
Jamiyat5 days agoDiyetolog qarishning asosiy «dushmani»ni ma’lum qildi
-
Sport5 days ago
FIDE reytingi yangilandi: ikki o‘zbekistonlik «top-5»talikda!
-
Iqtisodiyot4 days agoO‘zbekiston tashqi qarzi 2025 yilda 18 mlrd dollarga oshdi. Bu rekord ko‘rsatkich
-
Iqtisodiyot3 days ago
qaysi modellar ko‘p ishlab chiqarilmoqda?
-
Siyosat4 days agoO‘zbekistonda Ikkinchi jahon urushida o‘zbek askarlarini qutqargan britaniyalik er-xotin vafotidan so‘ng sharaflanadi