Mahalliy
AES xavfsizligi haqida ochiq muloqot
O‘zbekistonda AES, ya’ni atom elektr stansiyasi qurilishi bo‘yicha juda ko‘p tortishuvlarga duch kelamiz. Bu tabiiy hol. AES o‘zi nima, uning butun dunyoda o‘rni qanday, bu haqda chuqur o‘rganib qiziqib ko‘rmaguncha bevosita har qanday odam shubha-gumonga borishi tabiiy. Xo‘sh, AES qurilishi mo‘ljallanayotgan Jizzax viloyati, Forish tumani aholisi bugun o‘z savollariga qanday javob olmoqda?
Ma’lumot o‘rnida aytish mumkinki, AES qurilishi O‘zbekiston va Rossiya Federatsiyasi o‘rtasida 2018 yilda imzolangan hukumatlararo kelishuv asosida amalga oshirilmoqda. Loyiha respublikaning yaqin o‘n yilliklarga mo‘ljallangan energetika strategiyasining asosiy elementi sifatida qaralmoqda va ichki talab ortib borayotgan sharoitda barqaror energiya ta’minotini ta’minlashi kutilmoqda. Joriy yil sentyabr oyi oxirida O‘zbekiston va Rossiya Jizzaxdagi bo‘lg‘usi atom stansiyasi konfiguratsiyasini belgilaydigan hujjatlarni imzolagandi. Oktyabr oyida esa zavodning birinchi bosqichi uchun chuqur qazilgan joyda qazish ishlari boshlandi. Ushbu voqea tayyorgarlik bosqichidan haqiqiy qurilishga o‘tishni belgilab berdi.
Mutaxassislarning qayd etishicha, loyihaning tashqi xavf-xatarlarga chidamliligi nafaqat Rossiya yadro sektorining texnik avtonomligi, balki uni muvaffaqiyatli amalga oshirishga intilayotgan har ikki davlatning siyosiy irodasi bilan ham belgilanadi. O‘zbekiston Energetika vazirligining hisob-kitoblariga ko‘ra, atom elektr stansiyasi 2040-yilga borib tabiiy gaz importiga bog‘liqlikni va mamlakat energetika sektoridagi uglerod izlarini 30 foizga kamaytiradi.
Jamoatchilik eshituvlari nima?
2025-yil 23-dekabr kuni Jizzax viloyati, Forish tumani, Bog‘don aholi maskani 30-sonli madaniyat markazida O‘zbekiston Respublikasida birinchi atom elektr stansiyasini qurish va ekspluatatsiya qilish loyihasining atrof-muhitga ta’sirini baholash (AMTB) materiallari bo‘yicha jamoatchilik eshituvi tashkil qilingani ham bejiz emas.
Keling, jamoatchilik eshituviga yetib borgunimizga qadar AES haqida kengroq tushunchaga ega bo‘lishga urinib ko‘ramiz.
Atom elektr stansiyasi oddiy issiqlik elektr stansiyasi bo‘lib, faqat yoqilg‘isi bilan ajralib turadi, uning yordamida elektr energiyasi olish uchun issiqlik ishlab chiqariladi. Agar IESda issiqlik ko‘mir, gaz yoki neftni yoqish orqali hosil qilinsa, AESda issiqlik atomlarning bo‘linishi natijasida hosil bo‘ladi. Mutaxassislarning batafsil tushuntirishlariga ko‘ra, issiqlik suvni isitadi, suv bug‘ga aylanadi, bug‘ turbinalarni aylantiradi, turbinalar esa generatorlarni harakatga keltirib, uylar, fabriklaar, zavodlar va shaharlar uchun elektr energiyasi ishlab chiqaradi.
Unda nima uchun odamlarda radiatsiyadan nurlanish, umuman AESdan qo‘rquv bor?
O‘zbekiston fanlar akademiyasi Yadro fizikasi instituti direktori Ilhom Sodiqovning ta’kidlashicha, atom energetikasida mutlaq xavfsizlik degan tushuncha mavjud emas, ammo zamonaviy texnologiyalar xavflarni statistik jihatdan ahamiyatsiz darajaga — 1 foizdan kam holatga tushiradi. Yangi avlod reaktorlari faol va passiv himoya tizimlari bilan jihozlangan bo‘lib, ular tashqi ta’sirlar yoki elektr ta’minoti to‘liq uzilganda ham inson aralashuvisiz avtomatik tarzda xavfsiz holatga o‘tadi.
Suratlar “O‘zatom” arxividan olindi
Olim jahon tajribasiga tayanib, atom energetikasi tarixida ishga tushirilgan yuzlab reaktorlar fonida yirik avariyalar soni juda kam ekanini qayd etdi. O‘zbekistonda esa yadro fizikasi institutidagi ilmiy reaktor 1959- yildan buyon avariyalarsiz ishlab kelayotgani milliy tajribaning ishonchliligini ko‘rsatadi. 2011-yildagi Fukusima fojiasi ham reaktor texnologiyasi emas, balki favqulodda tabiiy ofatlar oqibati ekani, aynan shu sababli hozirgi loyihalarda avtonom sovutish va “yadro tutqichi” kabi qo‘shimcha xavfsizlik yechimlari majburiy qilinganini ta’kidladi.
Darvoqe, mutaxassisning fikriga qo‘shilmaslikning iloji yo‘q. Hali texnologiyalar rivojlanmagan yillarda sodir bo‘lgan halokat va hozirda yoqilayotgan ko‘mir, gaz, neft orqali chiqayotgan zaharli tutundan ekologiyaning qanchalik zarar ko‘rayotgani, odamlar vafot etayotganini hisobga olsak AES IESga qaraganda xavfsiz elektr manbai hisoblanishini tushunamiz.
Umuman dunyoda atom energetikasining ahvoli qanday?
2025yil oktyabr holatiga ko‘ra, dunyoda 417 ta yadroviy energiya bloki ishlatilmoqda, 62 tasi esa qurilmoqda. Atom generatsiyasining o‘rnatilgan quvvati bo‘yicha yetakchi o‘rinlarni AQSh (taxminan 97 GVt) va Fransiya (63 GVt) egallaydi. Qurilish davom etayotgan eng ko‘p yadro reaktorlari Osiyo mamlakatlari, birinchi navbatda Xitoy (28 ta reaktor), Hindiston (6 ta reaktor) va Rossiya (5 ta reaktor) hissasiga to‘g‘ri keladi.
Xo‘sh, atrofimizni qanday radiatsiya manbalari o‘rab turibdi?
AESning radiatsiya so‘zi bilan bog‘liqligi odamlarda qo‘rquv uyg‘otishi bor gap. Ammo AESlar sayyoramizdagi eng xavfsiz ob’yektlardan biri hisoblanadi. Agar biz atrofimizdagi barcha jismlarda — ichadigan suvimizda, nafas oladigan havomizda ham tabiiy radioaktiv izotoplar mavjudligini, insonning o‘rtacha yillik nurlanish dozasining 70 foizdan ortig‘i tabiiy rudionuklidlar va kosmik nurlanishning hissasiga to‘g‘ri kelishini bilganimizda edi. Masalan, Yer qobig‘idan ajralib chiqadigan radioaktiv gaz radonning hissasi taxminan 50 foizi tashkil qilishini allaqachon olimlar isbotlagan.
Keling, radiatsiyani raqamlar orqali tushunishga harakat qilamiz. Masalan, Rossiya va dunyoning aksariyat mamlakatlari atom elektr stansiyalarining kuzatish zonasida stansiyadan 30 km radiusda tabiiy radiatsiya foni odatda 0,10-0,15 mk3v /soat atrofida bo‘ladi. Agar yil bo‘yi soatlar soniga ko‘paytirilsa, bir yilda taxminan 1 millizivert hosil bo‘ladi. Bu o‘lchamning katta yoki kichikligini bilish uchun, Yer aholisining bir yilda qabul qiladigan samarali dozasi o‘rtacha qiymati 2,4 m3vga tengligini anglashimiz kifoya.
Ya’ni qisqa qilib aytganda, Yer sharining ko‘p joylarida tabiiy radiatsiya e’tibor bering, tabiiy, hech qanaqa AESsiz radiatsiya foni ancha yuqori bo‘lib, uning dozasiga yiliga o‘nlab va hatto yuzlab millizivertga yetadi. Odamlar bu joylarda asrlar davomida yashab kelishadi, lekin shu bilan birga, bunday yuqori fonning ushbu hududlarda aholi salomatligiga salbiy ta’siri aniqlanmagan.
Odamlarda savol tug‘ilmoqda: reaktor atom bombasi singari portlashi mumkinmi?
Yo‘q, mumkin emas, deydi yana mutaxassislar. Jamoatchilik eshituvlari uchun savol-javoblar axborot byulletenida aniq va lo‘nda xabar berilishicha,
reaktor boshqariladigan, o‘z-o‘zini qo‘llab-quvvatlaydigan zanjirli yadroviy bo‘linish reaksiyasi saqlanishi mumkin bo‘lgan qurilma. Yana ham soddaroq aytsak, reaktorda yoqilg‘i kam boyitilgan, (3-5 foiz) aktiv zonada esa har doim neytronlarni yutadigan rostlovchi sterjenlar bo‘ladi. Zanjir reaksiya nazorat ostida bo‘lib, uranning bo‘linishida energiya asta-sekin ajralib chiqadi va issiqlik tashuvchi tomonidan uzluksiz ravishda olib tashlanadi.
Germetik himoya qobig‘i qanday tuzilgan, agar zilzila bo‘lsachi yoki qattiq quyunli shamol?
Bu savollarga javob topish uchun qanchadan-qancha tadqiqotlar olib borilmagan, deysiz. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, AES hududida xavfli zamonaviy geologik jarayonlar mavjud emas va ushbu hududning seysmik xavfsizligi to‘liq isbotlangan va ilmiy asoslangan. Germetik himoya qobig‘ining dizayni nafaqat reaktordagi eng og‘ir avariya paytida bo‘linish mahsulotlarini uning ichida ushlab turish, balki barcha mumkin bo‘lgan tashqi ta’sirlarga bardosh berish imkonini beradi — 9 ballgacha bo‘lgan zilzilalar, quyunlar, bo‘ronlar, chang bo‘ronlari, havo zarba to‘lqinlari (masalan portlashlar paytida) samolyotning qulashi…
Aholini anchadan beri qiziqtirib kelayotgan yana bir savol bu: ishlatilgan yadro yog‘ilg‘isi va radioaktiv chiqindilar nima bo‘ladi, ekologiyani zaharlamaydimi?
Ular himoyalangan omborlarda vaqtincha saqlanadi, olib chiqib ketilgach izolyasiya qilinadi. AES joylashgan hududda radiatsiya nazorati O‘zbekiston Respublikasining qonunlari va talablariga muvofiq amalga oshiriladi va yer usti havo qatlamlari, atmosfera yog‘inlari, joydagi integral yillik doza, yer usti suv havzalari, mahalliy ishlab chiqarilgan oziq-ovqat mahsulotlari, tuproqning yuza qatlami, dala o‘simliklari, tub cho‘kindilari va suv o‘tlari monitoringini o‘z ichiga oladi…
Demak, AES qurilishi biz o‘ylagandek bir tadbirkor istagan joyiga issiqxona yoki sex, zavod-fabrika qurish emas, puxta o‘rganilgan va mas’uliyat bilan amalga oshirilayotgan loyiha ekan. Shu o‘rinda tabiiyki, yurtimizda AES qurilishi uchun mutaxassilarga ehtiyoj ortadi.
Mutaxassilar qayerda o‘qitiladi?
2019 yilda Toshkentda Rossiya federatsiyasining yetakchi oliy ta’lim muassassasi MMFI milliy tadqiqot yadro universitetining birinchi xorijiy filiali ochildi, u atom sanoati ehtiyojlari uchun mutaxassislar tayyorlaydi. Filial bitiruvchilari Rossiya atom elektr stansiyalarida maxsus o‘qish va amaliyotdan so‘ng O‘zbekistondagi atom elektr stansiyalarida ishlaydi.
Jamoatchilik eshituvi o‘tkazilishi asnosida 300 ga yaqin Forish va qo‘shni tumanlar aholisi qatnashdi. Ular o‘zlarini qiziqtirgan savollarni berdilar, takliflar kiritdilar — matbuot xizmati ma’lumotlariga ko‘ra, jami aholi tomonidan 60 dan ortiq savollar kelib tushdi. Radiatsiyaviy xavfsizlik kafolatlari, suv resurslari va qishloq xo‘jaligiga ta’siri, yangi ish o‘rinlarini yaratish, tumanning ijtimoiy va transport infratuzilmasini rivojlantirish, shuningdek, mahalliy aholi uchun kompensatsiya choralari diqqat markazida bo‘ldi. Tadbirda aholidan eng ko‘p tushgan savol ishchi o‘rinlari bilan bog‘liq savollar bo‘ldi. Albatta ushbu hududda shaharcha qurilishini e’tiborga olsak minglab ish o‘rinlari paydo bo‘ladi. Va har qanday mutaxassisdan tortib oddiy ishchigacha ehtiyoj ortadi.
Ularni qiziqtirgan savollarga ilmiy hamjamiyat, ekologik tashkilotlar vakillari, yadro energetikasi sohasidagi mutaxassislar va xorijiy ekspertlar baholi qudrat javob berishga harakat qilishdi.
Ochiq va konstruktiv muhokama davomida “O‘zatom” agentligi direktori Azim Axmedxadjayev O‘zbekistonning energetika mustaqilligi, kam uglerodli iqtisodiyotga o‘tish va aholi turmush sifatini oshirish uchun ishonchli asos bo‘lishini ta’kidladi: “Bugungi eshituvlar ochiq va samimiy muloqotning yorqin namunasi bo‘ldi. Biz bu yerda ishtirok etayotgan, befarq bo‘lmagan va o‘z fikrini bildirgan har bir ishtirokchiga samimiy minnatdorlik bildiramiz. Barcha takliflaringiz sinchkovlik bilan o‘rganiladi va hisobga olinadi. Biz AESlarni shunchaki elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun qurmayapmiz — biz farzandlarimiz uchun xavfsiz, barqaror va farovon kelajak qurmoqdamiz”.
Loyiha necha bosqichdan iborat?
Loyiha uch bosqichga bo‘lingan. Birinchi bosqichda har biri 55 MVt quvvatga ega RITM-200N integral reaktorlari asosidagi kichik atom elektr stansiyasi ishga tushiriladi. Ushbu reaktorlar yuqori xavfsizligi shundaki barcha asosiy komponentlar — yadro, bug‘ generatorlari va nasoslar bitta qurilmagan joylashgan bo‘lib, sovutish suvi oqish xavfini kamaytiradi va tashqi quvvat to‘liq yo‘qolganda ham reaktor avtomatik ravishda xavfsiz holatga kirishiga imkon beradi.
Reaktorlar 60 yillik xizmat muddatiga mo‘ljallangan bo‘lib, MAGATE talablariga javob beradigan past boyitilgan uran bilan quvvatlanadi.
Ikkinchi va uchinchi bosqichlarda har biri 1000 MVt quvvatga ega VVER-1000 reaktorli energiya bloklarini qurish rejalashtirilgan. Ushbu bloklar passiv va faol xavfsizlik tizimlarining keng qamrovli to‘plami bilan jihozlangan bo‘lib, jumladan, yadro ushlagichi, passiv qoldiq issiqlikni olib tashlash tizimi va favqulodda o‘chirilgandan keyin 72 soat davomida avtonom ishlash qobiliyati bilan ahamiyatga ega.
Aytmoqchi, energobloklarni 2029-2035 yillar oralig‘ida ishga tushirish rejalashtirilmoqda. Xulosa qilib aytganda atom energetikasi loyihasi hudud uchun faqat yangi elektr quvvati manbai emas, balki infratuzilma, iqtisodiyot va ijtimoiy sohalarda uzoq muddatli o‘zgarishlarga turtki berishi mumkin. Loyihaning bosqichma-bosqich amalga oshirilishi, zamonaviy xavfsizlik texnologiyalarining joriy etilishi va ochiq muloqot muhiti uni mintaqaning barqaror rivojlanishida muhim omilga aylantirishi kutilmoqda.
Barno Sultonova
Bugungi kunda ta’lim tizimida o‘zbek tilini davlat tili sifatida o‘qitish sifatini oshirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini rivojlantirish hamda ta’lim jarayoniga zamonaviy yondashuvlarni keng joriy etishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Bu borada belgilangan vazifalar ijrosi doirasida joriy yilning 24-28-avgust kunlari Ta’limni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi va Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi tomonidan “Maktabgacha va maktab ta’limida o‘zbek tilini sifatli o‘qitish: zamonaviy metodika va innovatsion yondashuvlar” mavzusida respublika o‘quv-seminari tashkil etildi.
Seminarga respublikamizning barcha hududlaridan jami 180 nafar pedagog, xususan, 120 nafar maktabgacha ta’lim tashkiloti tarbiyachisi hamda umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 60 nafar boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi jalb etildi.
Joriy yilning 24-avgust kuni Maktabgacha ta’lim tashkilotlari direktor va mutaxassislarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish institutida respublika o‘quv-seminarining tantanali ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi.
Unda Maktabgacha va maktab ta’limi vazirining birinchi o‘rinbosari Sherzod Karimov, Prezident Administratsiyasi rahbarining ta’limni isloh qilish bo‘yicha o‘rinbosari bo‘linmasining loyiha koordinatori Yuliya Risyukova hamda Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti rektori Shuhrat Sirojiddinov va Ta’limni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi direktor o‘rinbosari Habibullo Nosirov ishtirok etdi.
Ochilish marosimida ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan maktablar hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida o‘zbek tilini o‘qitish sifatini oshirish, davlat tiliga bo‘lgan e’tiborni kuchaytirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini rivojlantirish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Tadbirda so‘zga chiqqan Prezident Administratsiyasi rahbarining ta’limni isloh qilish bo‘yicha o‘rinbosari bo‘linmasining loyiha koordinatori Yuliya Risyukova bugungi seminar sohadagi ilg‘or tajribalarni ommalashtirish, zamonaviy metodikalarni amaliyotga keng joriy etish va o‘zbek tilini o‘qitish sifatini yanada oshirishga xizmat qilishini ta’kidladi.
”Mustaqillik bizga nafaqat erkin va farovon hayot qurish, balki milliy tilimiz, madaniyatimiz va qadriyatlarimizni asrab-avaylash, ularni kelgusi avlodlarga yetkazish imkonini berdi. Shu ma’noda, bugungi “Maktabgacha va maktab ta’limida o‘zbek tilini sifatli o‘qitish: zamonaviy metodika va innovatsion yondashuvlar” mavzusidagi seminar alohida ahamiyatga ega. Chunki til – bu shunchaki muloqot vositasi emas. Til – xalqning tarixi, ma’naviyati va tafakkurini o‘zida mujassam etgan bebaho qadriyatdir. Farzandlarimizga o‘zbek tilini sifatli o‘rgatish orqali biz ularning nafaqat savodxonligini, balki Vatanga daxldorlik hissini, milliy qadriyatlarga hurmatini va jamiyat bilan erkin muloqot qilish qobiliyatini ham rivojlantiramiz. Bu jarayonda, ayniqsa, pedagogning o‘rni beqiyos. Bolada tilga muhabbat uyg‘otish uchun, avvalo, unga erkin gapirish, fikr bildirish va xato qilishdan qo‘rqmaslik imkonini berish zarur. Bugungi seminarda 180 nafar pedagog ishtirok etayotgani ham ushbu yo‘nalishdagi ishlar ko‘lami tobora kengayib borayotganini ko‘rsatadi. Ishonamanki, bugungi seminar sohadagi ilg‘or tajribalarni ommalashtirish, zamonaviy metodikalarni amaliyotga keng joriy etish va o‘zbek tilini o‘qitish sifatini yanada oshirishga xizmat qiladi.” – dedi Yuliya Risyukova.
Maktabgacha va maktab ta’limi vazirining birinchi o‘rinbosari Sherzod Karimov bu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan ishlar, tashkil etilayotgan seminarlar, yaratilayotgan dastur va metodikalar pedagoglarning bilim va ko‘nikmalarini oshirishga xizmat qilishini ta’kidladi.
”Millatning taraqqiyoti, eng avvalo, uning tiliga bo‘lgan munosabati bilan belgilanadi. O‘z tilini qadrlagan, unda erkin fikrlay oladigan va o‘z fikrini ravon ifoda eta oladigan avlod milliy qadriyatlarni ham chuqurroq anglaydi. Shuning uchun bolalarimizga o‘zbek tilini o‘rgatish masalasi faqat ta’lim muassasalarining vazifasi bo‘lib qolmasligi kerak. Bolaning tilga bo‘lgan munosabati, avvalo, oilada shakllanadi. Ota-onalar, ayniqsa, onalar bolaning dastlabki nutqi, so‘z boyligi va fikrlash tarzining rivojlanishida katta o‘rin tutadi. Bola bilan o‘zbek tilida ko‘proq suhbatlashish, uning savollariga to‘liq va tushunarli javob berish, ertak, she’r va hikoyalar o‘qib berish juda muhim,” – dedi Sherzod Karimov.
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti rektori Shuhrat Sirojiddinov mashg‘ulotlarda egallangan bilimlar amaliyotga tatbiq etilsa, ular o‘z samarasini beradi. Olingan tajribalar ta’lim muassasalariga, pedagoglarga va eng asosiysi, bolalarimizga yetib borishi lozimligini ta’kidladi.
”Bugungi kunda mamlakatimiz ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan o‘zgarishlar nihoyatda katta. Prezidentimiz tashabbusi bilan yosh avlodga sifatli ta’lim va munosib tarbiya berish, ularning bilim doirasini kengaytirish hamda kelajakda yetuk inson bo‘lib shakllanishi uchun keng imkoniyatlar yaratilmoqda. Bugun pedagoglar uchun ham katta imkoniyatlar mavjud. Ilgari biz o‘rganmagan yoki yetarlicha foydalanmagan metodikalar, tajribalar va bilimlarni egallash imkoniga ega bo‘lyapmiz. Bunday seminar va uchrashuvlar orqali o‘qituvchilar bir-biridan o‘rganadi, o‘z qarashlarini boyitadi va mavjud muammolarga birgalikda yechim izlaydi. Oldimizda hali ko‘plab vazifalar va yechimini kutayotgan savollar mavjud. Ularni hal etish uchun bilim, tajriba, hamkorlik va mas’uliyat talab qilinadi. Eng muhimi, amalga oshirayotgan har bir ishimiz bolalarning kelajagiga xizmat qilishi kerak. Bugungi uchrashuv va mashg‘ulotlarda egallangan bilimlar amaliyotga tatbiq etilsa, ular o‘z samarasini beradi. Olingan tajribalar ta’lim muassasalariga, pedagoglarga va eng asosiysi, bolalarimizga yetib borishi lozim. Shundagina biz bilimli, ma’naviy yetuk, o‘z ona tilini, milliy madaniyati va Vatanini sevadigan yosh avlodni tarbiyalay olamiz.” – dedi Shuhrat Sirojiddinov.
Mazkur o‘quv-seminardan ko‘zlangan asosiy maqsad ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari o‘zbek tili fani o‘qituvchilari hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyachilarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish, ularni zamonaviy metod va vositalardan samarali foydalanishga yo‘naltirishdan iborat.
Seminar davomida umumiy o‘rta ta’lim maktablari pedagoglari uchun o‘zbek tilini o‘qitishning zamonaviy usullari, muloqotga yo‘naltirilgan ta’lim, amaliy topshiriqlar asosida o‘qitish, darslarni rejalashtirish va baholash usullari bo‘yicha mashg‘ulotlar tashkil etildi.
Mashg‘ulotlarda pedagoglar o‘quv materiallarini tahlil qilish, o‘quvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlar ishlab chiqish, amaliy mashqlar va muloqotga asoslangan yondashuvlardan foydalanish bo‘yicha tajriba almashdi.
Maktabgacha ta’lim yo‘nalishida tashkil etilgan mashg‘ulotlarda esa bolalarga o‘zbek tilini o‘rgatishda o‘yin texnologiyalaridan foydalanish, tabiiy til muhitini yaratish, talaffuz va lug‘at boyligini rivojlantirish usullariga e’tibor qaratildi.
Seminar doirasida “O‘zbek tili” interfaol ta’lim platformasi ham taqdim etildi. Mazkur platforma maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyachilari va pedagoglar uchun o‘zbek tilini o‘rgatish jarayonini raqamli vositalar asosida tashkil etishga xizmat qiladi.
Platformada bolalarning yosh xususiyatlari hisobga olingan holda kichik va o‘rta guruh hamda katta va tayyorlov guruhi uchun alohida o‘quv resurslari shakllantirilgan. Unda mavzuli materiallar, interfaol o‘yinlar, video mashg‘ulotlar va foydalanuvchi uchun yo‘riqnomalar joylashtirilgan.
Mazkur resurslar orqali bolalarning lug‘at boyligini oshirish, og‘zaki nutqini rivojlantirish va o‘zbek tilida muloqot qilish ko‘nikmalarini shakllantirish imkoniyati yaratilgan. Platformada kundalik hayot, oila, tabiat, fasllar, hayvonot olami, kasblar, transport, milliy qadriyatlar, o‘quv qurollari hamda alifbo kabi mavzular bo‘yicha interfaol materiallar mavjud.
Shuningdek, mashg‘ulotlarda raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt vositalari va zamonaviy o‘quv resurslaridan foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berildi. Ishtirokchilar guruhli ishlar, amaliy topshiriqlar va muhokamalar orqali o‘z metodik yondashuvlarini boyitdi.
Mazkur seminar ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan maktablar hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida o‘zbek tilini o‘qitish sifatini oshirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini rivojlantirish va davlat tilini o‘qitish samaradorligini yanada yuksaltirishga xizmat qiladi.
Seminarni muvaffaqiyatli tamomlagan pedagoglarga tegishli sertifikatlar topshiriladi. Ular “Milliy mentor” sifatida o‘z hududlariga qaytgach, seminar davomida egallagan bilim va ko‘nikmalari hamda o‘zlashtirgan zamonaviy metodikalarni kaskad-kombinatsiyalashgan yondashuv asosida hududdagi boshqa pedagoglarga yetkazish va amaliyotga joriy etish ishlarini davom ettiradi.
Hukumat qarori bilan «Texnikumlar bilan dual ta’limni yo‘lga qo‘ygan hamda bitiruvchilar bandligini ta’minlagan tashkilotlarga kredit ajratish tartibi to‘g‘risida»gi nizom tasdiqlandi.
Ushbu Nizom davlat texnikumlari bilan dual ta’limni yo‘lga qo‘ygan hamda bitiruvchilar bandligini ta’minlagan tashkilotlarga kredit ajratish tartibini belgilaydi.
Quyidagi talablarga javob bergan tashkilotlar kredit olish huquqiga ega:
– texnikum bilan dual ta’limni yo‘lga qo‘ygan hamda dual ta’lim bo‘yicha texnikum bilan amal qiluvchi shartnoma mavjud bo‘lishi;
– dual ta’lim doirasida o‘quvchilar uchun ish joylari va ishlab chiqarish amaliyoti tashkil etilgan bo‘lishi;
– dual ta’lim doirasida o‘quvchilarga tashkilotning malakali mutaxassislarini “ustoz” sifatida biriktirgan bo‘lishi;
– dual ta’lim shaklida tahsil olayotgan o‘quvchilar bilan muddatli mehnat shartnomalari tuzilgan bo‘lishi hamda ish haqi to‘lashi;
– joriy yilda texnikum bitiruvchisini tashkilotdagi vakant ish o‘rniga mehnat shartnomasi asosida ishga qabul qilgan bo‘lishi.
Tashkilotlar dual ta’lim dasturi doirasida kredit olish uchun tijorat banklariga quyidagi hujjatlarni qog‘oz shaklida taqdim etadi:
kreditni olish to‘g‘risidagi ariza;
ariza beruvchi (tashkilot)larning amalda bo‘lgan tasdiqlovchi hujjatlari;
texnikum va tashkilot o‘rtasidagi hamda tashkilot va o‘quvchi o‘rtasidagi dual ta’lim bo‘yicha shartnoma nusxalari;
dual ta’lim dasturi va dual ta’limda tahsil olayotgan o‘quvchilar ro‘yxati;
tashkilot tomonidan kreditdan foydalanish rejasi;
tashkilotning soliq qarzdorligi mavjud emasligi to‘g‘risida ma’lumot.
Tashkilotning kredit ajratish bo‘yicha taqdim etgan barcha hujjatlari kreditga layoqatlilik ko‘rsatkichiga muvofiq kelgan taqdirda, tijorat banki 3 ish kunida bu haqda tashkilotga xabar beradi, shartnoma tuzadi hamda uning hisobvarag‘iga kreditni o‘tkazadi.
O‘zbekistonda 10-sinf o‘quvchilariga o‘qishini texnikumlarga ko‘chirish imkoniyatini beruvchi yangi tartib belgilandi. Bu Vazirlar Mahkamasining tegishli qarori bilan tasdiqlangan.
Qarorga ko‘ra, kasbiy ta’lim tashkilotlari o‘quvchilarining o‘qishini ko‘chirish yoki qayta tiklash, shuningdek, umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 10-sinf o‘quvchilarini texnikumlarga ko‘chirish bo‘yicha davlat xizmatlarini ko‘rsatishning yagona tartibi joriy etiladi.
Mazkur xizmatlardan foydalanish uchun arizalar Davlat xizmatlari markazlari yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali (YaIDXP) orqali elektron shaklda topshiriladi.
10-sinf o‘quvchilarining o‘qishini texnikumlarga ko‘chirish tartibi alohida belgilanadi. Bu o‘quvchilarga kasbiy ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qilishi kutilmoqda.
Shuningdek, kasbiy ta’lim tashkilotlariga o‘qishni ko‘chirish va qayta tiklash bo‘yicha xulosa berishning yagona tartibi joriy etiladi.
Raqamli texnologiyalar vazirligi bilan hamkorlikda ikki oy muddatda mazkur davlat xizmatlarini YaIDXP orqali ko‘rsatish imkoniyatini yo‘lga qo‘yish belgilangan.
Bundan tashqari, davlat xizmatlarini ko‘rsatish uchun zarur ma’lumotlarni tegishli davlat organlaridan elektron shaklda olish imkoniyati yaratiladi.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025/2026-o‘quv yili boshida O‘zbekistonda 30 ta xorijiy oliy ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan.
Bu 2015/2016-o‘quv yilidagi 7 taga nisbatan 4,3 barobar ko‘p. Shu tariqa, o‘n yil ichida mamlakatda faoliyat yuritayotgan xorijiy OTMlar soni 23 taga oshgan.
Xorijiy oliy ta’lim tashkilotlari soni 2005/2006-o‘quv yilida 2 ta bo‘lgan. 2010/2011-o‘quv yiliga kelib bu ko‘rsatkich 6 taga yetgan.
2015/2016-o‘quv yilida mamlakatda 7 ta xorijiy oliy ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan bo‘lsa, keyingi besh yilda ular soni yana sezilarli ko‘paygan.
2020/2021-o‘quv yili boshida xorijiy OTMlar soni 18 taga yetgan. Bu 2015/2016-o‘quv yiliga nisbatan 11 taga ko‘pdir.
Shuningdek, 2020/2021-yildan 2025/2026-o‘quv yiligacha xorijiy oliy ta’lim tashkilotlari soni yana 12 taga oshgan. Natijada besh yillik davrda ular soni 18 tadan 30 taga yetdi.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025/2026-o‘quv yili boshida O‘zbekistonda 11 118 ta umumiy o‘rta ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan.
Bu ko‘rsatkich 1991/1992-o‘quv yilidagi 8 557 ta maktabga nisbatan 1,3 barobar ko‘p. Shu tariqa, mustaqillikdan keyingi davrda mamlakatdagi umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari soni 2 561 taga oshgan.
Dinamikaga ko‘ra, maktablar soni ayrim davrlarda sekin o‘sgan yoki qisqargan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda barqaror ko‘payish kuzatilgan. 2020/2021-o‘quv yilida ular soni 10 181 tani tashkil etgan.
1995/1996-o‘quv yilida mamlakatda 9 289 ta, 2000/2001 o‘quv yilida 9 726 ta umumiy o‘rta ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan.
2005/2006-o‘quv yiliga kelib bu ko‘rsatkich 9 803 taga yetgan. 2010/2011-o‘quv yilida esa 9 806 ta maktab qayd etilgan. Keyingi besh yilda ko‘rsatkich biroz pasayib, 2015/2016-o‘quv yilida 9 720 tani tashkil qilgan.
2020/2021-o‘quv yilidan boshlab o‘sish yana tezlashgan. 2021/2022-yilda 10 289 ta, 2022/2023-yilda 10 522 ta, 2023/2024-yilda 10 750 ta maktab faoliyat yuritgan.
2024/2025-o‘quv yili boshida umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari soni 10 943 tani tashkil etgan. Bir yil o‘tib, bu ko‘rsatkich yana 175 taga oshib, 11 118 taga yetgan.
Shunday qilib, 2020/2021-o‘quv yilidan 2025/2026-o‘quv yiligacha mamlakatdagi maktablar soni 937 taga ko‘paygan.
Oziq-ovqat ishlab chiqarishda qaysi hududlar yetakchi?
Prezident ishtirokida umumiy qiymati 50 trln so‘mlik loyihalar ishga tushirildi
«Milliy manfaatlarni himoya qilish dunyodan yopilish degani emas» — Sherzod Asadov
-
Siyosat4 days ago
Илҳом Алиев Тошкентда тантанали кутиб олинди
-
Siyosat5 days ago
To‘qayev prezidentlikka qayta nomzod qo‘yishi haqidagi savolga javob berdi
-
Siyosat3 days ago
Ўзбекистон ва Озарбайжон раҳбарлари Бухоронинг машҳур обидаларини зиёрат қилдилар (фото)
-
Iqtisodiyot5 days ago
O‘zbekistonda kiyim ishlab chiqarish bo‘yicha qaysi hududlar yetakchi?
-
Siyosat4 days ago
O‘zbekiston va Ozarbayjon o‘rtasida Abadiy do‘stlik shartnomasi imzolandi
-
Siyosat4 days ago
Shavkat Mirziyoyev «Haydar Aliyev» ordeni bilan taqdirlandi
-
Siyosat2 days ago
«Milliy manfaatlarni himoya qilish dunyodan yopilish degani emas» — Sherzod Asadov
-
Siyosat3 days ago
Shavkat Mirziyoyev AQSh kongressmenlari delegatsiyasini qabul qildi