AQShga amalga oshirilgan xizmat safari doirasida Raqamli texnologiyalar vaziri Sherzod Shermatov Kanadaning «Netsweeper» kompaniyasi bosh texnik direktori Lu Erdeli bilan uchrashuv o‘tkazdi. Unda internet makonida xavfsizlikni kuchaytirish masalalari muhokama qilindi.

Muloqot chog‘ida O‘zbekistonda zararli onlayn kontentni cheklash va ayniqsa bolalar hamda yoshlarni himoya qilishga qaratilgan yechimlarni joriy etish masalasiga alohida e’tibor qaratildi.

Jumladan, maktablar va oliy ta’lim muassasalarida kontentni filtrlash tizimlarini bosqichma-bosqich joriy etish, sun’iy intellekt asosida axborotni tasniflash va xavfli kontentni erta aniqlash imkoniyatlari ko‘rib chiqildi.

Uchrashuvda telekommunikatsiya operatorlari uchun tarmoq darajasida kontentni boshqarish bo‘yicha texnik yechimlar ham muhokama qilindi. Bu orqali internet makonida xavfsizlikni ta’minlash va zararli axborot tarqalishining oldini olish ko‘zda tutilmoqda.

Shuningdek, amaldagi qonunchilik talablariga muvofiqlikni ta’minlash va foydalanuvchilar manfaatlarini himoya qilish masalalari yuzasidan fikr almashildi.

Tomonlar tizimlarning shaffof ishlashi, xalqaro xavfsizlik standartlariga mosligi va ularni joriy etishda tashkilotlar o‘rtasida samarali hamkorlikni ta’minlash muhimligini ta’kidladi.

Muzokaralarda raqamli savodxonlikni oshirish va kibermadaniyatni rivojlantirish yo‘nalishlari ham ko‘rib chiqildi. Ayniqsa, yoshlar o‘rtasida onlayn xavfsizlik madaniyatini shakllantirish muhim vazifa sifatida qayd etildi.

Shu maqsadda amaliy treninglar va ta’lim dasturlarini tashkil etish, internetdan mas’uliyatli foydalanish ko‘nikmalarini shakllantirish bo‘yicha qo‘shma tashabbuslarni amalga oshirish rejalari muhokama qilindi.

Source link

Hind kinosi tarixida shunday aktrisalar borki, ular ekranda bir necha daqiqa ko‘rinsa ham, tomoshabin qalbida chuqur iz qoldiradi. Shu kabi noyob iste’dod sohiblaridan biri – “Zita va Gita” filmidagi yovuz kennoyi obrazi bilan mashhur bo‘lgan Manorama edi.

Haqiqiy ismi – Erin Isaak Daniyel. Ammo millionlab muxlislar uni faqat bitta nom – Manorama orqali taniydi.

Manorama 1926 yil 16 avgustda Lahorda dunyoga kelgan. Uning otasi irlandiyalik, onasi hindistonlik edi. Bolaligi oson kechmadi – moddiy qiyinchiliklar, hayot sinovlari uni erta ulg‘aytirdi.

Bo‘lajak aktrisa yoshligidanoq san’atga, ayniqsa sahnaga qiziqdi. Bu qiziqish uni kino olamiga olib kirdi. O‘sha paytlari Bollivudda o‘z o‘rnini topish oson emasdi, ammo Manorama tinimsiz mehnati va o‘ziga xos iste’dodi bilan bu yo‘lni bosib o‘tdi. Keyin esa klassik Bollivud davrining eng yorqin ikkinchi plandagi aktrisalaridan biriga aylandi.

Manoramaning obrazlari oddiy bo‘lmagan. U qattiqqo‘l qaynona, ayyor va makkor ayol, bir vaqtning o‘zida kulgili va qo‘rqinchli qahramon rolini o‘ynar edi. Aktrisaning mimikasi, ovozi va harakatlari shu qadar kuchli ediki, hatto kichik roli ham tomoshabin yodida qolardi.

1972 yilda ekranga chiqqan «Zita va Gita» filmi Manoramaga haqiqiy shuhrat olib keldi. Aktrisa unda zolim, ochko‘z va shafqatsiz kennoyi – Kaushaliya rolini ijro etdi. Mazkur obraz tomoshabinni g‘azablantirdi va bir vaqtning o‘zida kuldirdi, shu asnoda uni kino tarixida qoldirdi. Manorama bu roli orqali «negativ komediya ustasi» sifatida tanildi.

Ekranda qattiqqo‘l va qo‘rqinchli ko‘ringan bu ayolning shaxsiy hayoti ancha og‘ir kechgan. U turmush qurgan, ammo oilaviy baxtga erisha olmagandi. Umr yo‘ldoshi bilan munosabatlari murakkab kechdi. Keyinchalik eri vafot etgach, bu Manorama uchun katta ruhiy zarba bo‘ldi.     

Ammo Manoramaning eng katta dardi qizining bedarak yo‘qolishi hisoblanadi. Rita Axtar uning eng aziz insoni, nuridiydasi bo‘lib, sirli ravishda yo‘qolgan edi. Onaizor qizini yillar davomida kutdi, izladi, umid qildi… ammo bu umid-ilinj hech qachon ro‘yobga chiqmadi. Qizidan ayriliq dardi aktrisa qalbida umrining oxirigacha qoldi.

Manoramaning yoshi o‘tgan sari kinoga takliflar kamaydi. Daromad yo‘qoldi.

Bir vaqtlar millionlar olqishlagan aktrisa moddiy qiyinchilikka duchor bo‘ldi, hatto uyidan ayrildi. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, Manorama ko‘chada yashashgacha borgan. Bu holat uning shonli o‘tmishi bilan keskin zid edi.

Hayotining oxirida Manorama bir necha loyihada ishtirok etib, ozgina bo‘lsa-da moliyaviy barqarorlikka erishdi. U kichikroq uy sotib oldi va tinchroq hayot kechirishga harakat qildi.

Manorama 81 yoshida insult tufayli vafot etdi. Eng alamlisi shundaki, uning dafn marosimida juda kam odam qatnashdi. Manorama deyarli unutilgan holda hayotdan ko‘z yumgan edi. Bir paytlar ekranni «zabt etgan» aktrisa hayot sahnasini jimgina tark etdi. U ekranda zolim kennoyi edi. Hayotda esa mehrga muhtoj, qalbi yaralangan inson bo‘lib vafot etdi.

Akbar Fathullayev

Source link

Odob



Source link

Insult miya qon aylanishining keskin buzilishi – dunyo bo‘yicha eng xavfli kasalliklardan biri hisoblanadi. World Health Organization ma’lumotlariga ko‘ra, insult nogironlik va o‘limning asosiy sabablaridan biridir. Quyida jahon olimlari va yirik tibbiy tadqiqotlar asosida tasdiqlangan insult va uning oldini olish bo‘yicha eng muhim ilmiy ma’lumotlar keltirilgan…

Insult shunchaki kasallik emas, balki butun organizm faoliyatiga jiddiy ta’sir qiluvchi holatdir. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, ushbu kasallik dunyo bo‘yicha har yili millionlab odamlarning hayotiga ta’sir qiladi.

 Yuqori qon bosimi – «jim qotil»

American Heart Association va European Society of Cardiology tadqiqotlariga ko‘ra, insult holatlarining 50 foizdan ortig‘i gipertoniya bilan bog‘liq. Buning oldini olish uchun qon bosimini 120/80 atrofida ushlash kerak bo‘ladi.  Tuz iste’molini kunlik 5 grammdan oshirmang.

Chekish – qon tomirlarini «ichidan yemiruvchi» omil

Genters for Disease Control and Prevention xulosalarida ayilishicha, chekish qonni quyuqlashtiradi va tomirlarni torttiradi. Chekishni tashlagandan keyin 2–5 yil ichida insult xavfi keskin kamayadi.

Qandli diabet – «sukutdagi xavf»

International Diabetes Federation: «Diabet insult xavfini 1,5–2 barobarga oshiradi». Shunday ekan, qondagi glyukozani nazorat qilish, kam uglevodli ratsionga rioya etish kerak.

Noto‘g‘ri ovqatlanish – asosiy sabablardan biri

Harvard Medical School tadqiqotlariga muvofiq, «Mediterranean diet» (zaytun yog‘i, baliq, sabzavot) insult xavfini 30–40 foiz kamaytiradi.

Jismoniy harakat – tabiiy dori

World Stroke Organization xulosasiga asosan, haftada 150 daqiqa faollik insult xavfini sezilarli ravishda kamaytirar ekan.

Ortiqcha vazn va semizlik

Mayo Clinic: BMI yuqori bo‘lgan odamlarda insult xavfi ancha yuqori bo‘ladi.

Vaznni 5–10% ga tushirish ham xavfni kamaytiradi.

Xolesterin va ateroskleroz

LDL xolesterin tomirlarni to‘sib, ishemik insultga olib keladi.

Yurak ritmi buzilishi (ayniqsa, fibrillyasiya), aritmiya qon ivishini keltirib chiqaradi va miyaga tromb ketishi mumkin.

Yurak noto‘g‘ri urganda, qon to‘liq aylanmaydi va «tiqilib» qoladi. Bu yerda tromb (qon ivig‘i) hosil bo‘lib, keyin miyaga borib, tomirni to‘sib qo‘yadi.

AFib bilan og‘rigan har 4 nafar insondan biri hayoti davomida insultga duch kelishi mumkin. Yilda kamida 1 marta EKG tekshiruvi o‘tkazib turish lozim. Yurak urishida notekislik bo‘lsa, darhol shifokorga murojaat. Qonni suyultiruvchi dorilar iste’mol qilgan ma’qul (faqat shifokor nazoratida).

55 yoshli erkak o‘zini yaxshi his qilardi. Faqat ba’zan yuragi «titrab» ketardi. U buni oddiy charchoq deb o‘yladi. Bir kuni ertalab esa gapira olmay qoldi… Diagnoz: insult. Sababi: aniqlanmagan atrial fibrillyasiya.

Stress va ruhiy bosim

Ilmiy tadqiqotlar (National Institutes of Health) qayd etishicha, uzoq stress gormonal o‘zgarishlar orqali insult xavfini oshiradi.

Bir ayol doimiy ish bosimi, ro‘zg‘or tashvishlari bilan yashardi. «Hammasi yaxshi» deb yurardi. Bir kuni esa boshi qattiq og‘rib, ko‘zi qorong‘ilashdi…

Ikki kundan keyin unga insult tashxisi qo‘yildi. Shifokorlar sabab sifatida kuchli stressni ko‘rsatishdi.

Uyquning ahamiyati

6 soatdan kam yoki 9 soatdan ortiq uyqu – xavfli omillardan biri. Zero, uyqu vaqtida miya «tozalanadi», qon bosimi me’yorlashadi. Agar uyqu yetishmasa, organizm tiklanmaydi.

Genetik omillar

Agar ota-onada insult bo‘lgan bo‘lsa, xavf yuqori. Ammo bunga ruhan ishonish ham yaxshi natijaga olib kelmaydi.

Bir yigitning otasi insultdan vafot etgan. O‘g‘il «menda ham shunday bo‘ladi» demadi, qabul qilmadi. U sport bilan shug‘ullandi, ovqatlanish tarzini o‘zgartirdi. Hozir 50 yoshida ham sog‘lom – shifokorlar bu yigitni «eng yaxshi profilaktika namunasi» deb ataydilar.

Insultning erta belgilari

Yuz qiyshayishi, qo‘l kuchsizligi, nutq buzilishi kuzatilganda darhol tez yordam chaqirish lozim. Agar 3–4,5 soat ichida yordam ko‘rsatilsa, miyani saqlab qolish imkoni yuqori.

Insultning oldini olish uchun nimalarga ahamiyat berish kerak?

Kunlik nazorat juda muhim. Qon bosimini haftasiga kamida 2–3 marta o‘lchash, qand va xolesterin tahlillarini tekshirib turish lozim.

Sabzavot, meva, baliq miya uchun juda foydal mahsulotlardir.  Qovurilgan ovqatdan voz kechish, kuniga 8–10 ming qadam yoki 30 daqiqa tez yurish, yomon odatlardan voz kechish, chekishni to‘liq to‘xtatish, tabiat qo‘ynida sayr yurak sog‘lomligi uchun eng muhim amallardir.

Source link

«World Happiness Report 2026» (Baxtli mamlakatlar hisoboti) reytingida O‘zbekiston 147 ta davlat orasida 53-o‘rinni saqlab qoldi. Mamlakatda baxt darajasi 10 ballik tizimda 6,283 ball deb baholangan. Reyting ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, yashash davomiyligi, erkinlik va korrupsiya darajasi kabi ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga oladi. Finlyandiya to‘qqizinchi yil ketma-ket dunyoning eng baxtli mamlakati, deb topildi. Eng qiziq paradoks shundaki, biz muhojirlarimiz ishlayotgan Rossiyadan (79-o‘rin) baxtlilikda oldindamiz.

Ikki xil baxt tarozisi

Baxt indeksiga ko‘ra, baxt bu moddiy farovonlik, Yalpi ichki mahsulot (YaIM), sifatli tibbiyot va korrupsiyaning yo‘qligi bilan o‘lchanadi. Agar sening cho‘ntagingda puling ko‘p bo‘lsa va davlat seni har tomonlama himoya qilsa, demak sen baxtlisan. Masalan, finlar uchun baxt — bu tizimning mukammalligi. Bu yerda inson davlatga, sudga va politsiyaga o‘z yaqinidek ishonadi. Ular uchun baxt bu tekin va dunyodagi eng sifatli ta’lim, kasal bo‘lganda cho‘ntakka og‘irligi tushmaydigan tibbiyot va har bir daraxt ardoqlanadigan toza ekologiyadir.

Ammo baxt indeksi reytingida umuman ko‘rinmasa-da xalqi o‘zini baxtli hisoblaydigan yana bir davlat bor. Himolay tog‘lari orasidagi Butan davlatida baxtning manbai ruhiy muvozanat, tabiat bilan uyg‘unlik va jamoaviy birdamlikdir. Bu yerda inson o‘zini tabiatning ajralmas bo‘lagi deb biladi va uni asrashni baxtga erishishning asosiy kaliti deb tushunadi. G‘arbdagilar «men iste’mol qilaman va baxtliman» desa, butanliklar «men uyg‘unlikdaman, demak baxtliman»deb yashaydi. Butan aholisi uchun bu g‘oya 1972 yilda to‘rtinchi qirol Jigme Singe Vangchuk tomonidan ilgari surilgan. Uning mashhur gapi bor: «Yalpi milliy baxt yalpi ichki mahsulotdan muhimroqdir», yana Butan dunyoda Baxt vazirligiga ega bo‘lgan yagona mamlakatdir. Butanda tenglik hurmat qilinadi va ba’zi hududlarda ayollar hatto erkaklarga qaraganda ko‘proq huquqlarga ega. Masalan, yerga egalik qilish har doim matriarxatda qoladi. Butanda asosiy kasb qishloq xo‘jaligi bo‘lib, erkaklar ham, ayollar ham qishloq xo‘jaligi sohasida ishlaydi. Uy ishlari ham oilalar o‘rtasida teng taqsimlanadi.
2022 yilgi so‘rov natijalariga ko‘ra, butanliklarning 93,6% o‘zini baxtli deb biladi. Shunga qaramay mamlakat global reytinglarda yetakchi o‘rinlardan birini egallamasligini hisobga olsak, ular o‘ziga xos baxt o‘lchov birligiga ega ekanligi aniq.

Butanda baxt o‘lchovi 4 ta asosiy ustunga tayanadi: Boylik faqat bir guruhda emas, hammada bo‘lishi kerak. Ta’lim va tibbiyot mutlaqo bepul, qonun bo‘yicha mamlakat hududining kamida 60% qismi doimo o‘rmon bilan qoplangan bo‘lishi shart.
Butan dunyodagi yagona «manfiy karbonat angidrid» chiqaradigan (havoni ifloslantirmaydigan, aksincha tozalaydigan) davlat, milliy kiyinish, an’analar va tilni saqlab qolish davlat darajasidagi vazifa, hukumat xalqqa xizmat qilishi va korrupsiyadan holi bo‘lishi shart.
Aholisi o‘rtasida so‘rovnoma o‘tkazilganida «pulingiz ko‘pmi» deb emas, balki quyidagicha savollar beriladi: «oxirgi marta qachon kimgadir yordam berdingiz? Oilangiz bilan qancha vaqtingizni o‘tkazayapsiz? O‘zingizni nechog‘lik xotirjam his qilyapsiz? Tabiat qo‘ynida qancha vaqt bo‘lasiz?»
Butanda ko‘chalarda reklama bannerlari deyarli yo‘q, chunki ular odamlarda «menda shu narsa yo‘q» degan hissiyotni (ya’ni baxtsizlikni) uyg‘otmasligi kerak. U dunyodagi tamaki mahsulotlari sotilishi va chekilishi butunlay taqiqlangan birinchi mamlakatdir. 2016 yilda shahzoda tug‘ilganda, xalq bayram qilib festivallar o‘tkazmagan yoki mushakbozlik qilmagan, balki butun mamlakat bo‘ylab bir kunda 108 mingta daraxt ekilgan.

Barcha hukumat qarorlari, hatto barcha qonunlar ham tabiatni himoya qilishga qaratilgan. Faqat toza energiya va elektr transport vositalariga ruxsat beriladi, chiqindi gazlari chiqaradigan zavodlar yo‘q va pestitsidlardan foydalanish taqiqlangan. Barcha dehqonchilik tabiiydir va hech kim GMO haqida eshitmagan. Mamlakatning eksport darajasi juda past va bu yerda bir paradoks bor, mamlakat boy hisoblanmasada, ammo uning aholisi faqat eng yaxshi va ekologik toza ovqatni iste’mol qiladi, toza suv ichadi, elektr energiyasi bilan bog‘liq muammolarga duch kelmaydi. Va ajablanarlisi shundaki, bu mamlakatda jinoyatchilik, ochlik va tilanchilar yo‘q.

Butanda korrupsiya va jinoyatchilik deyarli yo‘qligi sababli, mamlakatda advokatlar unchalik muhim kasb egalari hisoblanmaydi. Qirollik farmonlaridan birida «qora rangni oq, oq rangni qora qila oladigan» har bir kishiga sud zaliga kirish taqiqlanganligi aytilgan.
Xulosa qilib aytganda, G‘arb modeli moddiy va huquqiy kafolatlar orqali farovonlikka intilsa, Butan modeli ma’naviy boylik va tabiiy muvozanat orqali ichki xotirjamlikka erishishni ko‘zlaydi.

Xo‘sh, biz qaysi yo‘ldamiz?

Finlyandiyadagidek korrupsiyadan holi, ta’lim, sog‘lik tizimida muammolar yo‘qmi, qurilishlar, yo‘llarimiz bo‘yicha baxtlimizmi, balki ishsizlar soni kam mamlakatga kirarmiz? Yoki Butandagidek ichki xotirjammizmi, ekologiyamiz tozami, tibbiyot va ta’lim tekinmi, balki ichayotgan suvimiz tozadir? Yoki jinoyatchilar, tilamchilardan holimizmi? Adolat har doim g‘alaba qozonadimi? Ehtimol kam oyliklar, kam nafaqalar bezovta qilmayotgandir?…

Baxtlimiz degan savolga ko‘pchlik «ha xotirjamman, bolalarim sog‘-omon, osmonimiz musaffo», degan javobni berishi tabiiy. O‘zbek xonadonida dasturxon atrofida oila-a’zolarining jamlanishi, qarindoshlik rishtalari va qo‘ni-qo‘shnichilik mehri aynan baxtning kichik ko‘rinishidir. Bizning odamlar G‘arb standartlari bo‘yicha «kambag‘al» yoki «muammosi ko‘p» ko‘rinsa-da, ichki olamida baxtsiz emaslar. Baxt indeksi reytingni aniqlashda statistikaga va so‘rovlarga tayanadi. Agar qishloqdagi uysiz yoki o‘rtahol odamdan siz baxtlimisiz degan savol berilsa, shukr hammasi joyida deyishi aniq. Hech qachon bizning yo‘llar yomon, gazimiz yo‘q, korrupsiya yoki adolatsizlik mening baxtli bo‘lishimga chang solayapti demaydi. Ha bizning davlatda yaxshi o‘zgarishlar bilan birga kamchiliklar ham yetarli…

Masalan, g‘arb davlatlarida inson muammoga duch kelsa ko‘pincha yolg‘iz qoladi. Bizda esa mahalla, qarindosh-urug‘, do‘st-birodarlar bor. To‘y-hashamlar va hatto ta’ziyalardagi jipslik insonga «men yolg‘iz emasman» degan ichki xotirjamlikni beradi. Bu tuyg‘u iqtisodiy kamchiliklardan kelib chiqadigan stressni yumshatadi.

Ikkinchidan, o‘zbek xalqining baxt formulasida «shukr» tushunchasi markaziy o‘rin tutadi. Bu shunchaki oddiy tushuncha emas, balki psixologik himoya mexanizmi hamdir. Inson boriga qanoat qilish orqali ichki depressiyadan o‘zini asraydi. Maqolani shu yerigacha o‘qib obbo… deyishga shoshilmang…
Biroq bu yerda asosiy xavf shundaki, bizning ichki baxtimiz ko‘pincha «tashqi baxtsizlik» hisobiga quriladi. Ya’ni yomon yo‘llar, chiroqsiz kechalar, gazsiz qishlar yoki adolatsizlikka moslashish orqali o‘zimizni baxtli deb his qila boshlaymiz.

Bu «moslashgan baxt» fenomeni…

Muammo shundaki, jamiyatning bunday «qanoatli» kayfiyati islohotlarni sekinlashtiradi. Sabr-toqat va shukr fazilati ayrim hollarda noto‘g‘ri talqin qilinib, tizimdagi kamchiliklarni yashirishga xizmat qiladi.

Ozgina maosh bilan ham farzandlarini o‘qitib, yuzida tabassum bilan yurgan ota-onaning fidoyiligi, o‘zini baxtli his qilishi bu faxrlanarli holat. Ammo bu holat mutasaddilar uchun muammolarni oqlashga sabab bo‘lmasligi kerak.

O‘zbekistonning «Baxt indeksi»dagi 53-o‘rni — bu avvalo iqtisodiy farovonlik emas, balki xalqimizning ichki psixologik kuchi: shukr va sabr madaniyati natijasidir. Biz iqtisodiy boy yashaganimiz uchun emas, boy ko‘ngilli bo‘lganimiz uchun baxtlimiz. Ammo shu yerda eng muhim savol tug‘iladi: «Odamlar shundoq ham baxtli-ku» degan qarash orqali past sifatli hayotni odatiy holga aylantirish — ma’naviy jinoyat emasmi?

Insonning ichki matonati uning sifatli va munosib hayotga bo‘lgan huquqini bekor qilmaydi. Biz rostdan ham baxtsiz xalq emasmiz. Lekin biz bundan-da yaxshiroq, sifatliroq va munosibroq hayotga loyiqmiz. 

Barno Sultonova

Source link