Iqtisodiyot
Rossiya iqtisodiyoti migrantlarsiz yashay oladimi?
Rossiyada mehnat migrantlaridan olabo‘ji obrazi yasalib, ularni asossiz yoki arzimas sabablar bilan qamash, do‘pposlash, tahqirlash va urushga jo‘natish odatiy holga aylanib qoldi. Har oy qaysidir ksenofob amaldor migrantlar haqida biror salbiy taklif ko‘tarib chiqadi, natijada mehnat muhojirlariga cheklovlar ko‘payib boryapti.
{Yii::t(}
O’tkazib yuborish 6s
O’tkazib yuborish
Xo‘sh, aslini olganda, joriy shart-sharoitlarda xorijiy ishchilarsiz Rossiya iqtisodiyoti “o‘tirib” qolmaydimi?
Rossiya mehnat bozoridagi vaziyat
Rossiya uzoq yillardan beri jiddiy demografik muammoga duch kelyapti: aholi qariyapti, tug‘ilish darajasi past, mehnatga layoqatli yoshlar ulushi qisqarib boryapti. So‘nggi yillarda bu muammo yanada keskinlashdi. Harbiy safarbarlik, emigratsiya va pandemiya natijasida yuz minglab mahalliy ishchi kuchi bozorni tark etdi. Natijada iqtisodiyotning asosiy tarmoqlarida mehnat resurslari tanqisligi yuzaga keldi. Aynan shu bo‘shliqni migrantlar, xususan Markaziy Osiyodan kelgan ishchilar to‘ldirib turibdi.
Rossiya Ichki ishlar vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda rasman ishlayotgan chet el fuqarolari soni taxminan 3 mln kishi. 2024 yilda patent asosida ishlayotgan migrantlar to‘lagan soliq qariyb 124 mlrd rublni tashkil etgan. 2025 yilning 5 oyida bu ko‘rsatkich 35 foizga oshgan. Ya’ni Rossiya budjeti migrantlar hisobidan katta daromad ko‘ryapti. Mamlakatdagi umumiy xorijlik ishchilar soni esa 6-6,5 mln atrofida ekani taxmin qilinadi. Bu ulush umumiy mehnat bozorining 7–8 foizini tashkil qiladi.
2025 yilda Rossiyada ishsizlik darajasi 2,1 foizgacha pasaydi. Bu SSSR parchalanib ketgan 1991 yildan keyingi davrdagi eng past ko‘rsatkich. Bir qarashda, ishsizlik qancha past bo‘lsa, shuncha yaxshidek ko‘rinadi, lekin aslida har doim ham unday emas. O‘ta past darajadagi ishsizlik ham chuqur iqtisodiy muammolardan darak beradi. Shu boisdan tahlilchilar Rossiyadagi ishsizlik darajasining o‘ta pastligini iqtisodiyot uchun ijobiy emas, balki inqiroz belgisi sifatida baholayapti.
Gap shundaki, yangi xodim topish imkonsiz bo‘lgani sababli, kompaniyalar kadrni ushlab qolish uchun oyliklarni oshirishga majbur bo‘lyapti. Ya’ni maoshlarning o‘sishi mehnat unumdorligidan ko‘ra tezroq yuz bera boshlagan. Bu esa istiqbolda tovarlar va xizmatlar narxining ko‘tarilishiga, inflatsiyaning kutilgan darajada pasaymasligiga sabab bo‘ladi. Yakunda iqtisodiy o‘sish sekinlashadi.
Sodda qilib aytganda, ishchi bo‘lmasa, zavod qo‘shimcha liniyani ishga tushirishni, quruvchi yangi bino qurishni boshlay olmaydi. Agar mehnat resursi tugasa, kapital va texnologiya bo‘lgan taqdirda ham ishlab chiqarish kengaymaydi. Masalan, zavod 10 ta yangi stanok sotib olishi mumkin, lekin ularni boshqaradigan operator bo‘lmasa, investitsiya o‘zini oqlamaydi.
Rossiyada kadrlar yetishmovchiligini ichki resurslar bilan to‘ldirib bo‘lmaydi. Mamlakat Markaziy banki ham asosiy stavkaning yuqori darajada ushlab turilishiga asosiy sabablaridan biri sifatida aynan ishsizlikning pastligi sababli odamlarning qo‘lidagi pul ko‘payishi va taklifning yetishmasligini keltirib o‘tgan.
Hukumatning “ishchi kam bo‘lsa, ayollar ko‘proq tug‘ishi kerak” degan g‘oyasi uzoq muddatda samara berishi mumkin, lekin qisqa muddatda vaziyatni yomonlashtiradi. Chunki tug‘uruq arafasida va undan keyin ayollarning bir muddat mehnat bozoridan chiqib ketishi kuzatiladi.
Migrantlar nima ish qiladi?
Rossiyadagi umumiy ishchi kuchida migrantlarning ulushi 7 foizdan 10 foizgacha baholansa-da, ayrim tarmoqlarda bu ko‘rsatkich nihoyatda katta. Masalan, qurilish – migrantlar eng ko‘p band bo‘lgan va xorijiy ishchi kuchisiz to‘xtab qolishi mumkin bo‘lgan asosiy tarmoq. Sohadagi jami ishchilarning 35–40 foizini migrantlar tashkil qiladi. Ba’zi yirik megapolislarda bu raqam 60–70 foizgacha yetishi mumkin.
Shuningdek, tozalash, ovqatlanish, savdo, kommunal xizmatlar, transport va logistika, issiqxonalar, hosil yig‘imi, chorvachilik va qayta ishlash tarmoqlarida ham migrantlar asosiy ishchi kuchi hisoblanadi.
Turli manbalarning baholashiga ko‘ra, Rossiyada bir xil ish uchun yo‘llanadigan mahalliy xodim va migrant xodimning o‘rtacha maoshi farqi taxminan 25 foizdan 40 foizgacha. Oxirgi paytlarda bu tafovut nisbatan qisqargan bo‘lishi mumkin, ammo migrantlarning ish vaqtlari davomiyligi mahalliy ishchilarga nisbatan ko‘proqligicha qolyapti.
“Rossiyadan yuborilayotgan pullar xayriya yoki sadaqa emas”
Iqtisodchi Behzod Hoshimov “biz Rossiyaga qarammiz” yoki “ular bizni boqyapti” degan iddaolar asossiz ekani haqida shunday yozadi:
“O‘zbekistonliklar Rossiyadan milliardlab dollar jo‘natishadi, to‘g‘ri. Lekin bu – rossiyaliklarning sadaqasi yoki xayriyasi emas, balki vatandoshlarimizning mashaqqatli mehnati evaziga olingan halol ish haqi. Maosh odatda xodim yaratgan qiymatdan past bo‘ladi, aks holda, u ishga olinmagan bo‘lardi. Demak, agar o‘zbekistonliklar Rossiyada bir milliard dollar ish haqi olgan bo‘lsa, ular bundan ham katta iqtisodiy qiymat yaratishgan. Qolaversa, barcha pul uyga yuborilmaydi: Rossiyaning o‘zida tovarlar va xizmatlar ko‘rinishida sarflanadi. Buning ustiga, jamg‘arma va investitsiyalar hisobiga Rossiya iqtisodiyotida qoladi. Bularning barchasi iqtisodiyotda ijobiy multiplikativ ta’sir beradi. Shu bois vatandoshlarimizning Rossiya iqtisodiyotiga va aholi farovonligiga qo‘shgan hissasi juda yuqori. Menimcha, ko‘pchilik tasavvuridan ancha katta multiplikativ ta’sirga ega”.
Behzod Hoshimovning qo‘shimcha qilishicha, o‘zbekistonlik mehnat muhojirlarini chiqarib yuborishga urinishdan birinchi navbatda Rossiya tomonining o‘zi katta yo‘qotishga uchraydi.
“Qisqasi, ko‘p o‘zbeklar muhojir bo‘lgani uchun, biz Rossiyaga qaram emasmiz, aksincha, Rossiya iqtisodiyoti bizning mehnat kuchiga sezilarli darajada tayanishga majbur. Ikki taraflama foydali almashuv bu, lekin ularda bizdan ko‘ra yo‘qotadigan zarari kattaroq. Alternativa ularda kamroq.
Biz kabi til biladigan, moslashuvchan, kontekstni tushunadigan va madaniy jihatdan yaqin mehnat muhojirlarini ular o‘rta muddatda boshqa joydan topa olishmaydi va tezda almashtira olmaydi. Shuning uchun migrantlarga to‘siq qo‘yishdan ko‘proq zarar ko‘radigan tomon – aynan Rossiya”, deydi iqtisodchi.
Umuman olganda, Rossiyada ishlayotgan muhojirlar boqimanda emas, ular bir vaqtning o‘zida ikki mamlakatni iqtisodiy jihatdan rivojlantiryapti. Shu sababli ularga nisbatan bo‘layotgan munosabatda siyosiy populizm va emotsiyadan ko‘ra, fakt va iqtisodiy mantiqqa tayanish har ikkala tomon uchun ham foydali bo‘ladi.
Joriy yil I choragida O‘zbekistonga pul o‘tkazmalari o‘tgan yilning mos davridan 13 foizga oshib, 3,8 mlrd dollarni tashkil etdi. Umumiy o‘tkazmalar tarkibida Rossiyadan jo‘natilgan mablag‘lar ulushi bir yil oldingidan 5,2 foiz punktga pasayib, 72,4 foizga tushdi. Mazkur davrda Rossiyada patent asosida ishlagan o‘zbekistonliklar soni 1,34 mln nafar bo‘lib, bu ko‘rsatkich yillik nisbatda 1,8 foizga kamaygan.
2026 yilning I choragida xorijga chiqqan O‘zbekiston fuqarolari soni 1,63 mln nafarni tashkil etib, o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 11,6 foizga oshdi. Bu haqda Markaziy bankning mehnat bozori sharhida so‘z boradi.
Qayd etilishicha, mazkur davrda havo transportida tashilgan yo‘lovchilar soni o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 32 foizga oshib, 2,25 mln nafarni tashkil etgan.
Rossiya davlat statistikasi federal xizmatiga ko‘ra, 2026 yil I choragida Rossiyada patent asosida mehnat faoliyatini amalga oshirgan O‘zbekiston fuqarolari soni 1,34 mln nafarni tashkil qildi. Bu – o‘tgan chorakka nisbatan 8,8 foizga, o‘tgan yilning mos davriga nisbatan esa 1,8 foizga kam. Mazkur kamayish mavsumiy omillar hamda tashqi mehnat bozori sharoitlaridagi o‘zgarishlar bilan izohlanishi mumkin.
Markaziy bankning qayd etishicha, mehnat migratsiyasi yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilish jarayoni davom etmoqda.
Xususan, Turkiyada migratsiya ruxsatnomasini olayotgan o‘zbekistonliklar soni oshib bormoqda. Turkiya Respublikasi Ichki ishlar vazirligi huzuridagi Migratsiyani boshqarish organi ma’lumotlariga ko‘ra, I chorakda bunday ruxsatnomalar soni qariyb 70 mingtani tashkil etib, o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 14 foizga oshgan.
Janubiy Koreyada bo‘lib turgan O‘zbekiston fuqarolari soni ham I chorakda barqaror o‘sishni davom ettirib, 99,6 ming nafarga yetdi.
Pul o‘tkazmalari
2026 yil I choragida O‘zbekistonga pul o‘tkazmalari hajmi 3,8 mlrd AQSh dollarini tashkil etdi va o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 13 foizga oshdi.
Pul o‘tkazmalari tarkibida ham mamlakatlar kesimida diversifikatsiya davom etmoqda. Biroq, ushbu jarayonning sur’ati va davomiyligi tashqi mehnat bozorlari hamda asosiy hamkor davlatlardagi makroiqtisodiy sharoitlarga bog‘liq bo‘lib qoladi.
Xususan, 2026 yil I choragida Rossiyadan kelib tushgan pul o‘tkazmalarining ulushi o‘tgan yilning mos davridagi 77,6 foizdan 72,4 foizgacha pasaydi. Bu, asosan, yil boshidan patent to‘lovlarining oshishi, rubl kursining nisbatan mart oyida qadrsizlanishi, hamda mehnat migratsiyasi yo‘nalishlarining kengayishi bilan izohlanadi.
Shu bilan birga, umumiy pul o‘tkazmalarda Qozog‘istonning ulushi 1 foiz bandga oshib 4,1 foizni, Yevropa davlatlarining ulushi 1 foiz bandga oshib 3,3 foizni, Janubiy Koreyani ulushi 0,6 foiz bandga oshib 4,1 foizni tashkil etdi.
Boshqa davlatlar ulushi esa 2,6 foiz bandga oshib, 16,2 foizga yetdi.
Adliya vazirligi tomonidan Raqobat sohasidagi vakolatli davlat organining tadbirkorlik subyektlarida tekshiruvlar o‘tkazish faoliyatida «Xavfni tahlil etish» elektron tizimini joriy etish to‘g‘risidagi nizom davlat ro‘yxatidan o‘tkazildi.
Nizomga ko‘ra, tadbirkorlik subyektlari faoliyatida qonunchilik buzilishi xavfi avtomatlashtirilgan tarzda baholanadi.
Xavf darajasi davlat organlari axborot tizimlari, statistik ma’lumotlar, murojaatlar, ommaviy axborot vositalari hamda boshqa qonuniy manbalardan olingan ma’lumotlar asosida aniqlanadi. Bunda tadbirkorlik subyektlaridan qo‘shimcha hujjat yoki ma’lumot talab qilinishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
Xavfni baholash iste’molchilar huquqlarini himoya qilish, raqobat, reklama, davlat xaridlari, tovar-xom ashyo birjalari faoliyati, shuningdek, dori vositalari va tibbiyot buyumlarining ulgurji hamda chakana savdosi sohalari bo‘yicha alohida mezonlar asosida amalga oshiriladi.
Tizimda huquqbuzarlik xavfi yuqori, o‘rta va past toifalarga ajratiladi. Yuqori va o‘rta xavf toifasiga kiruvchi subyektlarda profilaktika tadbirlari hamda tekshiruvlar qonunchilikka muvofiq tashkil etiladi.
Past xavf toifasiga kiruvchi tadbirkorlik subyektlarida esa tekshiruvlar o‘tkazilmaydi.
Shu bilan birga, elektron tizimda aniqlangan xavf darajasi tadbirkorlik subyektiga nisbatan to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir choralarini qo‘llash uchun asos hisoblanmaydi.
O‘RQ–1153-sonli qonunga muvofiq, hujjatsiz yerlarga hisoblangan uch karrali soliqlarni qayta hisob-kitob qilish tartibi belgilandi.
Soliqlarni qayta hisob-kitob qilish fuqarolarga ortiqcha ovoragarchiliklarsiz, Soliq qo‘mitasi tomonidan markazlashtirilgan tartibda, «Soliq hisoblash» dasturidagi algoritmga o‘zgartish kiritish orqali amalga oshiriladi.
Mazkur Qonun bilan 2020-yil 1-yanvardan 2024-yil 1-iyungacha bo‘lgan davr uchun hisoblangan uch karrali soliqlar bekor qilingan.
Avvalo, jismoniy shaxsga tegishli bo‘lgan hujjatsiz yerga 2020-yil 1-yanvardan 2024-yil 1-iyungacha hisoblangan uch karrali soliqlar 1 karrali stavkada qayta hisob-kitob qilinadi.
Agar soliq to‘lovchi ushbu davr uchun to‘lovlarni amalga oshirgan bo‘lsa, qayta hisob-kitob natijasida yuzaga kelgan ortiqcha summa 2024-yil 1-iyundan 2026-yilgacha hisoblangan mol-mulk va yer soliqlariga to‘lov sifatida singdiriladi.
Shuningdek, agar soliq to‘lovchi 2024-yil 1-iyundan 2026-yilgacha hisoblangan soliqlar bo‘yicha ham to‘lovlarni to‘liq amalga oshirgan bo‘lsa, yuzaga kelgan ortiqcha summa soliq to‘lovchining boshqa soliq turlari bo‘yicha mavjud qarzdorliklariga singdiriladi.
Mabodo soliq to‘lovchining boshqa soliq turlari bo‘yicha qarzdorligi bo‘lmasa, ortiqcha summa uning shaxsiy hisobvarag‘ida ortiqcha to‘lov sifatida shakllanadi.
Shu bilan birga, ortiqcha to‘langan soliq summasi soliq to‘lovchining arizasiga ko‘ra to‘liq yoki qisman qaytarilishi mumkin.
Qirg‘iziston rasmiylariga ko‘ra, mahsulotning yorlig‘i bo‘lmagan va veterinariya-sanitariya talablariga javob bermagan. O‘sh viloyatidagi “Do‘stlik” chegara punktidagi tekshiruvdan keyin mahsulot ortga qaytarib yuborilgan.
Qirg‘izistonning O‘sh viloyatida, qirg‘iz-o‘zbek davlat chegarasida joylashgan “Do‘stlik” chegara veterinariya nazorat punkti O‘zbekistondan olib kirilgan 650 kg kolbasa mahsulotlarini ortga qaytarib yubordi.
Qirg‘iziston Qishloq xo‘jaligi vazirligi xabariga ko‘ra, mahsulotlar yorliqsiz bo‘lib, Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqining veterinariya-sanitariya talablariga javob bermasligi aniqlangan.
“Aniqlangan qoidabuzarliklar asosida yuklarni Qirg‘iziston Respublikasiga olib kirish taqiqlandi. Inspektorlar tegishli bayonnomalar tuzdi, shundan so‘ng yuklar “Do‘stlik” chegara veterinariya nazorat punkti orqali O‘zbekiston Respublikasiga qaytarildi”, – deyiladi vazirlik xabarida.
O‘tgan oy birja savdolarida AI-92 markali benzin bahosi 11,2 foizga qimmatlashdi. Narxlarning keskin oshishi Rossiyadagi yonilg‘i taqchilligi bilan bir paytda yuz beryapti. O‘zbekistonda neft qazib olish va qayta ishlash quvvatlari mavjud bo‘lsada, ichki ehtiyojni to‘liq qoplash uchun importga bog‘liqlik yildan yilga oshib boryapti. Xususan, joriy yilning dastlabki 5 oyida ichki talabning qariyb teng yarmi tashqaridan olib kirilayotgan benzin hisobiga qondirilgan bo‘lishi mumkin.
29 iyul kuni O‘zbekistondagi birja savdolarida 1 tonna AI-92 markali benzin bahosi 13 mln 919 mln so‘mgacha ko‘tarildi. Bu – rekord ko‘rsatkich sanaladi. 30 iyun kuni narx qisman arzonlashgan bo‘lsada, (1 tonna mahsulot uchun — 13 mln 844 ming so‘m) hali ham yuqoriligicha qolyapti.
Narxlar iyun oyining boshiga nisbatan 11,2 foizga oshgan. Xususan, 1 iyun kungi savdolarda 1 tonna AI-92’ning o‘rtacha narxi 12 mln 446 ming so‘mni tashkil etgan.
1 iyundan 5 iyungacha bo‘lgan davrda birjadagi taklifi hajmi eng kamida 3 ming tonnani tashkil qilgan. Masalan, 4 iyun kuni 4088 tonna mahsulot sotuvga qo‘yilgan. 16 iyun kungi savdolarda esa taklif hajmi 7705 tonnagacha yetgan.
Oyning ikkinchi yarmidan boshlab esa birjaga chiqarilgan benzin miqdori kamaya boshlagan. Xususan, 17 iyunda bu ko‘rsatkich 1650 tonnagacha qisqaradi. Aynan 17 iyundan 29 iyungacha bo‘lgan davrda taklif hajmi 2400 tonnaga ham yetmagan. Narxlarning keskin oshishi 4-8 iyun oralig‘ida yuz bergan. Bu davrda 1 tonna AI-92 12 mln 473 ming so‘mdan 13 mln 788 ming so‘mgacha yoki 10,5 foizga qimmatlashgan.
Benzin importiga qaramlik
O‘zbekistonda neft qazib olish va qayta ishlash quvvatlari mavjud bo‘lsada, ichki ehtiyojni to‘liq qoplash uchun importga bog‘liqlik yildan yilga oshib boryapti. Bojxona qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026 yilning yanvar-may oylarida 373 mln dollarlik 642 mln litr benzin import qilingan. Bu 2025 yilning mos davriga nisbatan miqdor jihatdan 84 foizga, qiymat jihatdan esa 85 foizga ko‘p. Oxirgi oylarda ichki talabning qariyb teng yarmi tashqaridan olib kirilayotgan benzin hisobiga qondirilyapti.
Ma’lumot uchun, joriy yilning 5 oyida O‘zbekistonda 502,2 ming tonna benzin ishlab chiqarilgan. Bu tahminan 670 mlndan 678 mln litrgacha bo‘lgan ko‘rsatkich.
O‘z navbatida ichki ishlab chiqarish hajmi ham oxirgi 2 yilda sezilarli darajada kamaydi. Masalan, 2023 yilda 1 mln 333 ming tonna benzin ishlab chiqarilgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2025 yilda 1 mln 200 ming tonnagacha yoki 10 foizga qisqargan.
Rossiyada taqchillik
Rossiyada bir oydan buyon yonilg‘i taqchilligi kuzatilyapti. Ukraina armiyasining neftni qayta ishlash zavodlari bo‘ylab to‘xtovsiz zarbalari neftni qayta ishlash hajmini keskin darajada qisqartirib yubordi. Ko‘plab yonilg‘i quyish shoxobchalariga benzin yetkazilishi to‘xtab qoldi, hududlardagi rasmiylar esa uni sotishga cheklovlar o‘rnatdi, shu bilan bir vaqtda, iste’molchilar talabni haddan tashqari oshirib yuborishda ayblanyapti. Inqirozning real ko‘lamini baholash qiyin, chunki Rossiya hukumati ko‘plab ma’lumotlarni ochiqlamayapti.
O‘zbekistondagi narxlarning oshishi ham Rossiyadagi yonilg‘i taqchilligi bilan bir paytda yuz beryapti. Chunki, mamlakatga import qilinadigan benzinning asosiy qismi Rossiyadan olib kelinadi.
Chakana narxlar o‘zgarishi
Birjadagi qimmatlashish shahobchalardagi chakana narxlarning oshishiga ham sabab bo‘lyapti. Xususan, iyun oyi boshidan beri poytaxtdagi AYoQShlarda import AI-92 narxi sezilarli darajada ko‘tarilgan.
Zo‘ravonlik qurbonlariga qo‘shimcha huquqiy kafolatlar berildi
Davlat arxiv hujjatlari elektron shaklda saqlanadi
Toshkentda Malibu qahvaxonaga borib urildi
-
Dunyodan3 days agoEron Hormuz boʻgʻozi orqali oʻtayotgan kemalarni ogohlantirdi
-
Iqtisodiyot5 days ago
Prezident raisligida videoselektor boshlandi
-
Jamiyat4 days agoToshkent davlat agrar universiteti sport kompleksida yong‘in sodir bo‘ldi
-
Iqtisodiyot4 days ago“Xohlagan ekinni ekish mumkin” – Yangi tartib fermerga nima beradi?
-
Iqtisodiyot5 days ago
12 ta tarmoqqa 37 ta sohaviy ilmiy institut va OTM biriktirildi
-
Sport4 days agoShomurodov jahon chempionatidagi deyarli imkonsiz gol muallifi bo‘ldi
-
Jamiyat5 days agoO‘zbekistonning 24 ta oliy ta’lim muassasasi top-1000 talik ro‘yxatga kiritildi
-
Sport5 days agoo‘zbek futbolchisi «Chelsi» egalariga tavsiya qilindi