Mahalliy
Mana sizga qurbonlik, xohlagancha g‘ajing yoxud kalit tirqishidan mo‘ralayotganlar….
Voyerizm (voyeurisme) tashxisi qo‘yilgan odamga hammom, yotoqxonadagi kimnidir kiyimsiz holatini yashirin kuzatishlari uchun kalit tirqishi yoki devordagi darz yetarli. Bugungi kunda esa bu kasallik “madaniyatlashdi”, endi birovning kiyimsizligini ko‘rish uchun hammom atrofida izg‘ish shart emas, qo‘ldagi smartfon va internet kifoya. Biz “ma’naviy voyerizm” asrida yashayapmiz….
Siz kalit tirqishini qidirib turing-chi…
Oxirgi kunlarda yuz bergan “Taftish.uz” jamosi bilan bog‘liq voqealar fonida boshqa fidoyi jurnalistlarga nisbatan “firibgar” degan noto‘g‘ri tamg‘a bosilayotganining guvohi bo‘lyapmiz. Tartibbuzarlik va davlat idoralariga hurmatsizlikni, hech bir jinoyatni, ayniqsa, odamlarning ishonchiga kirib qilinadigan firibgarlikni oqlab bo‘lmaydi. Har qanday firibgar qonun oldida albatta javob berishi shart…
Bu voqea fonida ayrimlar firibgarlarni “ishlagan odam xato qiladi-da” yoki “hozirgi zamonda manfaatsiz kim ishlaydi?” qabilida oqlashga urinmoqda. Keling, narsalarni o‘z nomi bilan ataylik: firibgarlik, shantaj yoki tovlamachilik jurnalistning ishidagi “xato” emas! Bu ongli ravishda sodir etilgan jinoyat. Xato bu maqoladagi imloviy xato yoki faktni noto‘g‘ri tekshirish bo‘lishi mumkin, lekin odamlarni aldab pul ishlash bu kasbiy faoliyatda “adashganlik” emas.
Ya’ni “hamma manfaat uchun ishlaydi” degan qarash o‘z kasbiga sadoqatli, halol jurnalistlarga nisbatan adolatsizlik va haqoratdir. Bir firibgarning qilmishi sababli butun boshli soha vakillarini “manfaatparast” deb tamg‘alashga hech kimning haqqi yo‘q.
Afsuski, bugungi “ommaviy linch” va noto‘g‘ri talqinlar natijasida jamiyatda halol jurnalistlarga nisbatan ham shubha va nafrat shakllanmoqda. Bunday qarashlarning shakllanishiga esa davlatning bosh qonunlari qo‘pol ravishda chetlab o‘tilayotgani sabab bo‘lmoqda, hali sud jarayonlari yakunlanmasdan xabarlar tarqatilishi, ma’lumotlar sizib chiqarilishi shu jumladan…
Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 26-moddasida “Jinoyat sodir etganlikda ayblanayotgan har bir shaxsning ishi sudda qonuniy tartibda, oshkora ko‘rib chiqilib, uning aybi aniqlanmaguncha u aybdor hisoblanmaydi”, deb belgilab qo‘yilgan. Jinoyat-protsessual kodeksining 23-moddasida “Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi uning jinoyat sodir etishda aybdorligi qonunda nazarda tutilgan tartibda isbotlangunga va qonuniy kuchga kirgan sud hukmi bilan aniqlangunga qadar aybsiz hisoblanadi”.
Nima uchun bu moddalar muhim?
Agar mana shu moddalarni mensimasak, jamiyatda “sudsiz hukm” chiqarish an’anaga aylanadi. Bu esa har qanday kimgadir yoqmay qolgan boshqa bir insonni, hatto u mutlaqo aybsiz bo‘lsa ham, ijtimoiy jihatdan yo‘q qilish mumkin deganidir. Nafrat zanjiri shunday ulanadiki, bugun aybdorga nisbatan qo‘llangan bu “virtual sazoyi quroli” ertaga mutlaqo aybsiz, yana bir shaxsga nisbatan ham qo‘llanilishi mumkin.
Adolat bu faqat aybdorni qamash emas, balki o‘sha aybdorning ham qonuniy huquqlarini hurmat qilishdir.
Xo‘sh, ijtimoiy tarmoqlardagi “aybdor, qamash kerak, battar bo‘lsin”, degan izohlar va ommaviy nafrat muhiti sud ishiga psixologik bosim o‘tkazmaydi deb kim ayta oladi?
Agar shaxs firibgarlikda ayblanayotgan bo‘lsa, tergov va sud faqat o‘sha iqtisodiy jinoyatga (dalillar, pul o‘tkazmalari, guvohlar) baho berishi kerak. Uning 14 yoshida uydan chiqib ketgani yoki shaxsiy hayotidagi boshqa tafsilotlar jinoyat tarkibini o‘zgartirmaydi, ya’ni jinoyatiga jinoyat qo‘shmaydi. Bizni tashvishga solayotgan jihat mana shu ma’lumotlarni tarqatishdan maqsad nima, qizni jamiyat nazarida “yomon ayol” yoki “tarbiyasiz” qilib ko‘rsatish orqali unga nisbatan nafrat uyg‘otishmi?
Sir emas, oxirgi vaqtlarda ayol kishi gumonlanuvchi yoki jabrlanuvchi bo‘lsa, uning xatti-harakatidan ko‘ra ko‘proq “axloqi” muhokama qilina boshlaydi. Bu ommaning diqqatini asosiy muammodan chalg‘itishning eng oson yo‘li emasmi? “U firibgarlik qilgan bo‘lishi mumkinmi”, degan savol qolib, “u 14 yoshida nima qilgan edi?” degan qiziqish birinchi o‘ringa chiqadi. Bu esa tergovning xolisligiga ta’sir qiladi.
Suratlari katta-katta qilib tarqatilayotgan, firibgarlikda gumonlanayotgan “Taftish.uz” jamoasi a’zolarining qilmishlari qonun oldida javobgarlikka sabab bo‘lishi shart. Lekin ularning shaxsiy hayotidagi eski xotiralarni kavlab chiqish bu adolat o‘rnatish emas, balki ommaviy tomosha ko‘rsatishdir.
Afsuski, ijtimoiy tarmoqlarda, ayniqsa, o‘zbek segmentida shaxsiy hayotni kovlash eng katta qurolga aylandi. Nega odamlarning e’tibori qizning o‘tmishiga qaratilmoqda, chunki bu qizni jismonan emas, aynan ijtimoiy shaxs sifatida “o‘ldirish” istagidir. Yosh qizning eshiklarni tepib kirishi va o‘zini baland tutishi umuman na etikaga, na haq-huquq talab qilishga kiradi, balki bunday harakat tizim xodimlari uchun haqoratdek tuyulgan bo‘lishi mumkin. Xo‘sh, qarshi reaksiya qanday bo‘ldi: “Sen bizni mensimadingmi, mana endi biz seni butun xalqqa kimligingni ko‘rsatib, sharmanda qilamiz” degan hujumni ko‘rish mumkin. Lekin masalaning ikkinchi, juda xavotirli tomoni bor. Biz huquqiy davlatda yashayapmizmi yoki o‘rta asrlarning “sazoyi qilish” maydonidami? Ilgari odamlar maydonda to‘planib kimnidir toshbo‘ron qilgan bo‘lsa, hozir bu ijtimoiy tarmoqlarga ko‘chdi. Inson aybi isbotlanmasdan turib, butun jamiyat tomonidan la’natlanmoqda. Keyinchalik internetdagi “tamg‘a” butun umr uning oilasi, farzandlari hech qanday aybi bo‘lmasa-da, ma’naviy tazyiq ostida qolishi hech kimni tashvishlantirayotgani yo‘q.
Nafrat tili
Jurnalistikada nafrat tili (hate speech) degan atama bor. Bu nafaqat ma’naviy tubanlik, balki jamiyatni ichidan yemiruvchi va huquqiy tizimni falaj qiluvchi xavfli quroldir. Ya’ni bizni ko‘proq xavotirga solishi kerak bo‘lgan yana bir holat bu jamiyatimizda gurillab yonayotgan nafrat tilidir. Bizni jinoyatchi bilan birga uni “yomonotliq” qilish uchun ishlab chiqilayotgan shunday usullar ko‘proq qo‘rqitishi kerak. Chunki fikri tez o‘zgaradigan va nafrat bilan boshqariladigan olomon bor joyda adolat qaror topmaydi!
Ijtimoiy tarmoqlarni kuzata turib jurnalistlar uyushmasiga nisbatan ham iddaolar yangrayotganini ko‘rish mumkin. To‘g‘ri, “Taftish uz” kabi nashrlarda professional jurnalistlar ishlamasdir, ular uyushma a’zosi bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli uyushma bu shaxslar uchun bayonot berishga majbur emas. Ammo gap boshqa narsada: jurnalistlar uyushmasi ijtimoiy tarmoqlarda avj olayotgan, inson qadr-qimmatini toptayotgan nafrat tiliga nisbatan o‘z munosabatini bildirishga haqli va majbur edi. Chunki nafrat tili tarqalayotgan joyda so‘z erkinligi emas, balki axloqsizlik boshlanadi.
Nafrat tili ob’yektivlikni o‘ldiradi. Odamlar nafratga berilganda, hatto eng oddiy dalilni ham ko‘rmay qoladilar. Aybi hali sudda aniqlanmagan gumonlanuvchilarga qarshi butun boshli “nafrat mashinasi”ning ishga tushirilishi noto‘g‘ri yo‘l. Odamlar ijtimoiy tarmoqlarda bir-birining go‘shtini yeyishga tayyor turishibdi. Endi hech kimga jinoyatning tafsilotlari qiziq emas, hammaga sharmandalik tomoshasi kerak. Endi hech kim qonun moddasini o‘qimaydi, balki hamma eng og‘ir haqoratni yozishda musobaqalashadi. Bunday muhitda esa xolislik va haqiqat orqa fonga o‘tadi.
Shaxsning aybini isbotlash o‘rniga, uning shaxsiy hayotini omma muhokamasiga tashlash bu olomonga “Mana, sizga qurbonlik, xohlagancha g‘ajing!” deyish bilan barobar.
Biz nafrat tili bilan jinoyatchilikni tugata olamizmi, yo‘q! Aksincha, biz shunchaki nafratga to‘la, shafqatsiz va qonun ishlamaydigan jamiyatni barpo etamiz. Bugungi “qurbon” kim bo‘lishidan qat’i nazar, uning shaxsiyatiga otiladigan har bir tosh aslida bizning huquqiy madaniyatimizga otilgan tosh emasmi? Ya’ni, bunday suyak tashlashlar orqali odamlarning ongi zaharlanmoqda – hamma o‘zicha sudya, hamma o‘zicha jazolovchi.
Nafratdan jirkanchlikkacha bir qadam
“Eng dahshati – ijtimoiy tarmoqlardagi muhokamalarning darajasi. Shu paytgacha gumonlanuvchi, jabrlanuvchi ayollar misolida biz jamiyatning naqadar chuqurlikka cho‘kayotganini ko‘rdik.
Insonning shaxsiy hayotini kovlash, ayol kishining nomusini eng past so‘zlar va axloqsiz sarkazm bilan toptash bu ma’naviy voyerizm, ya’ni birovning shaxsiy hayotini kuzatishdan lazzatlanishdir. Tasavvur qiling, shaxs tergov ostida, qo‘lida kishan, yuzida qo‘rquv va chorasizlik turganida uning shaxsiy hayotiga oid “axloqsiz” ma’lumotlarni kovlash omma uchun bir turdagi “ma’naviy ozuqa”ga aylanmoqda. Odamlar jinoyatni emas, balki “u kim bilan bo‘lgan ekan?”, “14 yoshida nima qilgan ekan?” kabi savollarga javob izlashmoqda. Bu xuddi birovning ichki kiyimini hammaning oldida yoyishdek gap.
Ma’naviy voyerizm xastaligiga chalinganlar o‘zlarining bu qiziqishlarini “adolat izlash” yoki “axloqsizlikni jazolash” niqobi ostida yashirishadi. Go‘yoki, ular jamiyatni tozalamoqchidek, lekin aslida ular shunchaki birovning shaxsiy hayotiga taalluqli “jirkanch” tafsilotlarni eshitish va muhokama qilish ishtiyoqida bo‘ladilar. Bunday insonlar o‘zlarining shaxsiy hayotidagi bo‘shliqni boshqalarning sharmandaligini kuzatish orqali to‘ldirishadi. “Men undan yaxshiroqman” degan soxta tuyg‘uni his qilish uchun kimnidir loyga botirishdan lazzatlanishadi.
Nega buni “jirkanch” dedik?
Chunki bu jarayonda insonning qadr-qimmati yo‘qoladi. Jinoyatchi jinoyati uchun jazolanishi kerak, lekin uning shaxsiyatini ommaviy ravishda “kuzatish” va “muhokama qilish” – bu jamiyatning ham ma’naviy jihatdan xastalanganidan dalolat beradi. Qaniydi bilganingizda edi: “Siz adolat istayotganingiz yo‘q, siz shunchaki birovning fojiasi, shaxsiy hayotidan veorizm tashxisi qo‘yilganlardek va ulardek yashirincha tirqishdan mo‘ralab lazzatlangandek lazzat olayapsiz.
Afsuski, birovning xatosi yoki shaxsiy suratlari tarqalganda, jamiyatning katta qismida o‘sha mashhur “tirqishdan mo‘ralash” instinkti uyg‘onayapti. Faqat ular devor ortida emas, monitor qarshisida o‘tirib, begonaning hayotini muhokama qilish orqali ruhiy lazzatga erishmoqdalar.
Bu jarayon shunchaki qiziquvchanlik emas, balki ruhiy kompensatsiyadir. Boshqaning “kir hayot”ini kovlash orqali inson ong ostida o‘zini pok va mukammal his qila boshlaydi: “Men unday emasman”, deya o‘z nafsini qondirib lazzatlanadi, o‘zidan faxrlanadi, “u o‘zi yaxshi odam bo‘lmagan ekan”, deya o‘z ichki komplekslarini boshqaning tanazzuli hisobiga davolaydi, go‘yoki hamma hakam. Biz birovning hayotini kalit tirqishidan kuzatishni “qiziqish” yoki axloqan tartibga chaqirish deb ataymiz, aslida esa bu o‘z ma’naviyatimizdagi bo‘shliqni boshqalarning ko‘rgiligi bilan to‘ldirishga bo‘lgan patologik ehtiyojdir. Bugungi kunda eng katta “kalit tirqishi” bu bizning lentamizdagi yangiliklar va birovning sha’nini muhokama qiluvchi guruhlardir.
Ma’naviy voyerizmning xavfli jihati shundaki, unda shaxsiy makon jismonan buzilmaydi, lekin ruhan tahqirlanadi. Ijtimoiy tarmoqlardagi har bir “sensatsion” xabar – bu jamiyat uchun ochib qo‘yilgan yangi bir kalit tirqishidir. Odamlar u yerga navbat bilan mo‘ralaydilar, lazzatlanadilar va so‘ngra “axloq” haqida ma’ruza o‘qib, uy-uylariga “tarqaladilar”.
Inson qanday jinoyat qilgan bo‘lmasin, u hali ham inson. Uning aybini sud belgilaydi, lekin kimdir uning to‘shagini, shaxsiy hayotini muhokama qilishga va uni haqoratlashga huquq berilgani yo‘q. Bunday nafratli va jirkanch izohlarni yozayotganlar aslida o‘sha jinoyatchidan ham ko‘ra xavfliroq axloqiy jinoyat sodir etmoqdalar. Biz jinoyatchilikka qarshi kurashamiz deb, o‘zimizning insoniyligimizni va madaniyatimizni yo‘qotib qo‘ymayapmizmi?
Jinoyatni qoralang, adolat qaror topib, qilmishlariga yarasha jazo olishlarini so‘rang, lekin mo‘ralab lazzatlanish uchun kalit tirqishi yoki devor yorig‘ini qidirishni bas qiling…
Barno Sultonova
Bugungi kunda ta’lim tizimida o‘zbek tilini davlat tili sifatida o‘qitish sifatini oshirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini rivojlantirish hamda ta’lim jarayoniga zamonaviy yondashuvlarni keng joriy etishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Bu borada belgilangan vazifalar ijrosi doirasida joriy yilning 24-28-avgust kunlari Ta’limni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi va Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi tomonidan “Maktabgacha va maktab ta’limida o‘zbek tilini sifatli o‘qitish: zamonaviy metodika va innovatsion yondashuvlar” mavzusida respublika o‘quv-seminari tashkil etildi.
Seminarga respublikamizning barcha hududlaridan jami 180 nafar pedagog, xususan, 120 nafar maktabgacha ta’lim tashkiloti tarbiyachisi hamda umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 60 nafar boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi jalb etildi.
Joriy yilning 24-avgust kuni Maktabgacha ta’lim tashkilotlari direktor va mutaxassislarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish institutida respublika o‘quv-seminarining tantanali ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi.
Unda Maktabgacha va maktab ta’limi vazirining birinchi o‘rinbosari Sherzod Karimov, Prezident Administratsiyasi rahbarining ta’limni isloh qilish bo‘yicha o‘rinbosari bo‘linmasining loyiha koordinatori Yuliya Risyukova hamda Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti rektori Shuhrat Sirojiddinov va Ta’limni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi direktor o‘rinbosari Habibullo Nosirov ishtirok etdi.
Ochilish marosimida ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan maktablar hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida o‘zbek tilini o‘qitish sifatini oshirish, davlat tiliga bo‘lgan e’tiborni kuchaytirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini rivojlantirish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Tadbirda so‘zga chiqqan Prezident Administratsiyasi rahbarining ta’limni isloh qilish bo‘yicha o‘rinbosari bo‘linmasining loyiha koordinatori Yuliya Risyukova bugungi seminar sohadagi ilg‘or tajribalarni ommalashtirish, zamonaviy metodikalarni amaliyotga keng joriy etish va o‘zbek tilini o‘qitish sifatini yanada oshirishga xizmat qilishini ta’kidladi.
”Mustaqillik bizga nafaqat erkin va farovon hayot qurish, balki milliy tilimiz, madaniyatimiz va qadriyatlarimizni asrab-avaylash, ularni kelgusi avlodlarga yetkazish imkonini berdi. Shu ma’noda, bugungi “Maktabgacha va maktab ta’limida o‘zbek tilini sifatli o‘qitish: zamonaviy metodika va innovatsion yondashuvlar” mavzusidagi seminar alohida ahamiyatga ega. Chunki til – bu shunchaki muloqot vositasi emas. Til – xalqning tarixi, ma’naviyati va tafakkurini o‘zida mujassam etgan bebaho qadriyatdir. Farzandlarimizga o‘zbek tilini sifatli o‘rgatish orqali biz ularning nafaqat savodxonligini, balki Vatanga daxldorlik hissini, milliy qadriyatlarga hurmatini va jamiyat bilan erkin muloqot qilish qobiliyatini ham rivojlantiramiz. Bu jarayonda, ayniqsa, pedagogning o‘rni beqiyos. Bolada tilga muhabbat uyg‘otish uchun, avvalo, unga erkin gapirish, fikr bildirish va xato qilishdan qo‘rqmaslik imkonini berish zarur. Bugungi seminarda 180 nafar pedagog ishtirok etayotgani ham ushbu yo‘nalishdagi ishlar ko‘lami tobora kengayib borayotganini ko‘rsatadi. Ishonamanki, bugungi seminar sohadagi ilg‘or tajribalarni ommalashtirish, zamonaviy metodikalarni amaliyotga keng joriy etish va o‘zbek tilini o‘qitish sifatini yanada oshirishga xizmat qiladi.” – dedi Yuliya Risyukova.
Maktabgacha va maktab ta’limi vazirining birinchi o‘rinbosari Sherzod Karimov bu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan ishlar, tashkil etilayotgan seminarlar, yaratilayotgan dastur va metodikalar pedagoglarning bilim va ko‘nikmalarini oshirishga xizmat qilishini ta’kidladi.
”Millatning taraqqiyoti, eng avvalo, uning tiliga bo‘lgan munosabati bilan belgilanadi. O‘z tilini qadrlagan, unda erkin fikrlay oladigan va o‘z fikrini ravon ifoda eta oladigan avlod milliy qadriyatlarni ham chuqurroq anglaydi. Shuning uchun bolalarimizga o‘zbek tilini o‘rgatish masalasi faqat ta’lim muassasalarining vazifasi bo‘lib qolmasligi kerak. Bolaning tilga bo‘lgan munosabati, avvalo, oilada shakllanadi. Ota-onalar, ayniqsa, onalar bolaning dastlabki nutqi, so‘z boyligi va fikrlash tarzining rivojlanishida katta o‘rin tutadi. Bola bilan o‘zbek tilida ko‘proq suhbatlashish, uning savollariga to‘liq va tushunarli javob berish, ertak, she’r va hikoyalar o‘qib berish juda muhim,” – dedi Sherzod Karimov.
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti rektori Shuhrat Sirojiddinov mashg‘ulotlarda egallangan bilimlar amaliyotga tatbiq etilsa, ular o‘z samarasini beradi. Olingan tajribalar ta’lim muassasalariga, pedagoglarga va eng asosiysi, bolalarimizga yetib borishi lozimligini ta’kidladi.
”Bugungi kunda mamlakatimiz ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan o‘zgarishlar nihoyatda katta. Prezidentimiz tashabbusi bilan yosh avlodga sifatli ta’lim va munosib tarbiya berish, ularning bilim doirasini kengaytirish hamda kelajakda yetuk inson bo‘lib shakllanishi uchun keng imkoniyatlar yaratilmoqda. Bugun pedagoglar uchun ham katta imkoniyatlar mavjud. Ilgari biz o‘rganmagan yoki yetarlicha foydalanmagan metodikalar, tajribalar va bilimlarni egallash imkoniga ega bo‘lyapmiz. Bunday seminar va uchrashuvlar orqali o‘qituvchilar bir-biridan o‘rganadi, o‘z qarashlarini boyitadi va mavjud muammolarga birgalikda yechim izlaydi. Oldimizda hali ko‘plab vazifalar va yechimini kutayotgan savollar mavjud. Ularni hal etish uchun bilim, tajriba, hamkorlik va mas’uliyat talab qilinadi. Eng muhimi, amalga oshirayotgan har bir ishimiz bolalarning kelajagiga xizmat qilishi kerak. Bugungi uchrashuv va mashg‘ulotlarda egallangan bilimlar amaliyotga tatbiq etilsa, ular o‘z samarasini beradi. Olingan tajribalar ta’lim muassasalariga, pedagoglarga va eng asosiysi, bolalarimizga yetib borishi lozim. Shundagina biz bilimli, ma’naviy yetuk, o‘z ona tilini, milliy madaniyati va Vatanini sevadigan yosh avlodni tarbiyalay olamiz.” – dedi Shuhrat Sirojiddinov.
Mazkur o‘quv-seminardan ko‘zlangan asosiy maqsad ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari o‘zbek tili fani o‘qituvchilari hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyachilarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish, ularni zamonaviy metod va vositalardan samarali foydalanishga yo‘naltirishdan iborat.
Seminar davomida umumiy o‘rta ta’lim maktablari pedagoglari uchun o‘zbek tilini o‘qitishning zamonaviy usullari, muloqotga yo‘naltirilgan ta’lim, amaliy topshiriqlar asosida o‘qitish, darslarni rejalashtirish va baholash usullari bo‘yicha mashg‘ulotlar tashkil etildi.
Mashg‘ulotlarda pedagoglar o‘quv materiallarini tahlil qilish, o‘quvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlar ishlab chiqish, amaliy mashqlar va muloqotga asoslangan yondashuvlardan foydalanish bo‘yicha tajriba almashdi.
Maktabgacha ta’lim yo‘nalishida tashkil etilgan mashg‘ulotlarda esa bolalarga o‘zbek tilini o‘rgatishda o‘yin texnologiyalaridan foydalanish, tabiiy til muhitini yaratish, talaffuz va lug‘at boyligini rivojlantirish usullariga e’tibor qaratildi.
Seminar doirasida “O‘zbek tili” interfaol ta’lim platformasi ham taqdim etildi. Mazkur platforma maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyachilari va pedagoglar uchun o‘zbek tilini o‘rgatish jarayonini raqamli vositalar asosida tashkil etishga xizmat qiladi.
Platformada bolalarning yosh xususiyatlari hisobga olingan holda kichik va o‘rta guruh hamda katta va tayyorlov guruhi uchun alohida o‘quv resurslari shakllantirilgan. Unda mavzuli materiallar, interfaol o‘yinlar, video mashg‘ulotlar va foydalanuvchi uchun yo‘riqnomalar joylashtirilgan.
Mazkur resurslar orqali bolalarning lug‘at boyligini oshirish, og‘zaki nutqini rivojlantirish va o‘zbek tilida muloqot qilish ko‘nikmalarini shakllantirish imkoniyati yaratilgan. Platformada kundalik hayot, oila, tabiat, fasllar, hayvonot olami, kasblar, transport, milliy qadriyatlar, o‘quv qurollari hamda alifbo kabi mavzular bo‘yicha interfaol materiallar mavjud.
Shuningdek, mashg‘ulotlarda raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt vositalari va zamonaviy o‘quv resurslaridan foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berildi. Ishtirokchilar guruhli ishlar, amaliy topshiriqlar va muhokamalar orqali o‘z metodik yondashuvlarini boyitdi.
Mazkur seminar ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan maktablar hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida o‘zbek tilini o‘qitish sifatini oshirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini rivojlantirish va davlat tilini o‘qitish samaradorligini yanada yuksaltirishga xizmat qiladi.
Seminarni muvaffaqiyatli tamomlagan pedagoglarga tegishli sertifikatlar topshiriladi. Ular “Milliy mentor” sifatida o‘z hududlariga qaytgach, seminar davomida egallagan bilim va ko‘nikmalari hamda o‘zlashtirgan zamonaviy metodikalarni kaskad-kombinatsiyalashgan yondashuv asosida hududdagi boshqa pedagoglarga yetkazish va amaliyotga joriy etish ishlarini davom ettiradi.
Hukumat qarori bilan «Texnikumlar bilan dual ta’limni yo‘lga qo‘ygan hamda bitiruvchilar bandligini ta’minlagan tashkilotlarga kredit ajratish tartibi to‘g‘risida»gi nizom tasdiqlandi.
Ushbu Nizom davlat texnikumlari bilan dual ta’limni yo‘lga qo‘ygan hamda bitiruvchilar bandligini ta’minlagan tashkilotlarga kredit ajratish tartibini belgilaydi.
Quyidagi talablarga javob bergan tashkilotlar kredit olish huquqiga ega:
– texnikum bilan dual ta’limni yo‘lga qo‘ygan hamda dual ta’lim bo‘yicha texnikum bilan amal qiluvchi shartnoma mavjud bo‘lishi;
– dual ta’lim doirasida o‘quvchilar uchun ish joylari va ishlab chiqarish amaliyoti tashkil etilgan bo‘lishi;
– dual ta’lim doirasida o‘quvchilarga tashkilotning malakali mutaxassislarini “ustoz” sifatida biriktirgan bo‘lishi;
– dual ta’lim shaklida tahsil olayotgan o‘quvchilar bilan muddatli mehnat shartnomalari tuzilgan bo‘lishi hamda ish haqi to‘lashi;
– joriy yilda texnikum bitiruvchisini tashkilotdagi vakant ish o‘rniga mehnat shartnomasi asosida ishga qabul qilgan bo‘lishi.
Tashkilotlar dual ta’lim dasturi doirasida kredit olish uchun tijorat banklariga quyidagi hujjatlarni qog‘oz shaklida taqdim etadi:
kreditni olish to‘g‘risidagi ariza;
ariza beruvchi (tashkilot)larning amalda bo‘lgan tasdiqlovchi hujjatlari;
texnikum va tashkilot o‘rtasidagi hamda tashkilot va o‘quvchi o‘rtasidagi dual ta’lim bo‘yicha shartnoma nusxalari;
dual ta’lim dasturi va dual ta’limda tahsil olayotgan o‘quvchilar ro‘yxati;
tashkilot tomonidan kreditdan foydalanish rejasi;
tashkilotning soliq qarzdorligi mavjud emasligi to‘g‘risida ma’lumot.
Tashkilotning kredit ajratish bo‘yicha taqdim etgan barcha hujjatlari kreditga layoqatlilik ko‘rsatkichiga muvofiq kelgan taqdirda, tijorat banki 3 ish kunida bu haqda tashkilotga xabar beradi, shartnoma tuzadi hamda uning hisobvarag‘iga kreditni o‘tkazadi.
O‘zbekistonda 10-sinf o‘quvchilariga o‘qishini texnikumlarga ko‘chirish imkoniyatini beruvchi yangi tartib belgilandi. Bu Vazirlar Mahkamasining tegishli qarori bilan tasdiqlangan.
Qarorga ko‘ra, kasbiy ta’lim tashkilotlari o‘quvchilarining o‘qishini ko‘chirish yoki qayta tiklash, shuningdek, umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 10-sinf o‘quvchilarini texnikumlarga ko‘chirish bo‘yicha davlat xizmatlarini ko‘rsatishning yagona tartibi joriy etiladi.
Mazkur xizmatlardan foydalanish uchun arizalar Davlat xizmatlari markazlari yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali (YaIDXP) orqali elektron shaklda topshiriladi.
10-sinf o‘quvchilarining o‘qishini texnikumlarga ko‘chirish tartibi alohida belgilanadi. Bu o‘quvchilarga kasbiy ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qilishi kutilmoqda.
Shuningdek, kasbiy ta’lim tashkilotlariga o‘qishni ko‘chirish va qayta tiklash bo‘yicha xulosa berishning yagona tartibi joriy etiladi.
Raqamli texnologiyalar vazirligi bilan hamkorlikda ikki oy muddatda mazkur davlat xizmatlarini YaIDXP orqali ko‘rsatish imkoniyatini yo‘lga qo‘yish belgilangan.
Bundan tashqari, davlat xizmatlarini ko‘rsatish uchun zarur ma’lumotlarni tegishli davlat organlaridan elektron shaklda olish imkoniyati yaratiladi.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025/2026-o‘quv yili boshida O‘zbekistonda 30 ta xorijiy oliy ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan.
Bu 2015/2016-o‘quv yilidagi 7 taga nisbatan 4,3 barobar ko‘p. Shu tariqa, o‘n yil ichida mamlakatda faoliyat yuritayotgan xorijiy OTMlar soni 23 taga oshgan.
Xorijiy oliy ta’lim tashkilotlari soni 2005/2006-o‘quv yilida 2 ta bo‘lgan. 2010/2011-o‘quv yiliga kelib bu ko‘rsatkich 6 taga yetgan.
2015/2016-o‘quv yilida mamlakatda 7 ta xorijiy oliy ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan bo‘lsa, keyingi besh yilda ular soni yana sezilarli ko‘paygan.
2020/2021-o‘quv yili boshida xorijiy OTMlar soni 18 taga yetgan. Bu 2015/2016-o‘quv yiliga nisbatan 11 taga ko‘pdir.
Shuningdek, 2020/2021-yildan 2025/2026-o‘quv yiligacha xorijiy oliy ta’lim tashkilotlari soni yana 12 taga oshgan. Natijada besh yillik davrda ular soni 18 tadan 30 taga yetdi.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025/2026-o‘quv yili boshida O‘zbekistonda 11 118 ta umumiy o‘rta ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan.
Bu ko‘rsatkich 1991/1992-o‘quv yilidagi 8 557 ta maktabga nisbatan 1,3 barobar ko‘p. Shu tariqa, mustaqillikdan keyingi davrda mamlakatdagi umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari soni 2 561 taga oshgan.
Dinamikaga ko‘ra, maktablar soni ayrim davrlarda sekin o‘sgan yoki qisqargan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda barqaror ko‘payish kuzatilgan. 2020/2021-o‘quv yilida ular soni 10 181 tani tashkil etgan.
1995/1996-o‘quv yilida mamlakatda 9 289 ta, 2000/2001 o‘quv yilida 9 726 ta umumiy o‘rta ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan.
2005/2006-o‘quv yiliga kelib bu ko‘rsatkich 9 803 taga yetgan. 2010/2011-o‘quv yilida esa 9 806 ta maktab qayd etilgan. Keyingi besh yilda ko‘rsatkich biroz pasayib, 2015/2016-o‘quv yilida 9 720 tani tashkil qilgan.
2020/2021-o‘quv yilidan boshlab o‘sish yana tezlashgan. 2021/2022-yilda 10 289 ta, 2022/2023-yilda 10 522 ta, 2023/2024-yilda 10 750 ta maktab faoliyat yuritgan.
2024/2025-o‘quv yili boshida umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari soni 10 943 tani tashkil etgan. Bir yil o‘tib, bu ko‘rsatkich yana 175 taga oshib, 11 118 taga yetgan.
Shunday qilib, 2020/2021-o‘quv yilidan 2025/2026-o‘quv yiligacha mamlakatdagi maktablar soni 937 taga ko‘paygan.
Shavkat Mirziyoyev AQSh kongressmenlari delegatsiyasini qabul qildi
O‘zbek tilini o‘qitish bo‘yicha muhim tadbir tashkil etildi
Buxoro viloyati hokimiga birinchi o‘rinbosar tayinlandi
-
Iqtisodiyot5 days ago
O‘zbekiston qaysi davlatlarga ko‘proq eksport qilmoqda?
-
Siyosat20 hours ago
Илҳом Алиев Тошкентда тантанали кутиб олинди
-
Mahalliy2 days ago
O‘zbekistonda 10-sinf o‘quvchilari o‘qishini texnikumga ko‘chirishi mumkin bo‘ladi
-
Mahalliy5 days ago
Talabalar uchun o‘quv yili qachon boshlanishi aniq bo‘ldi
-
Iqtisodiyot4 days ago
Yangi boshlayotgan tadbirkorlar 5 mlrd so‘mgacha kreditni onlayn rasmiylashtirishi mumkin
-
Jamiyat3 days ago
O‘zbekistonda endi uylarni «rassrochka»ga olib bo‘lmaydimi?
-
Siyosat4 days ago
Ilhom Aliyev davlat tashrifi bilan O‘zbekistonga keladi
-
Mahalliy3 days ago
O‘zbekistonda xorijiy oliygohlar soni 10 yilda 4,3 barobar oshdi