Mahalliy
Mana sizga qurbonlik, xohlagancha g‘ajing yoxud kalit tirqishidan mo‘ralayotganlar….
Voyerizm (voyeurisme) tashxisi qo‘yilgan odamga hammom, yotoqxonadagi kimnidir kiyimsiz holatini yashirin kuzatishlari uchun kalit tirqishi yoki devordagi darz yetarli. Bugungi kunda esa bu kasallik “madaniyatlashdi”, endi birovning kiyimsizligini ko‘rish uchun hammom atrofida izg‘ish shart emas, qo‘ldagi smartfon va internet kifoya. Biz “ma’naviy voyerizm” asrida yashayapmiz….
Siz kalit tirqishini qidirib turing-chi…
Oxirgi kunlarda yuz bergan “Taftish.uz” jamosi bilan bog‘liq voqealar fonida boshqa fidoyi jurnalistlarga nisbatan “firibgar” degan noto‘g‘ri tamg‘a bosilayotganining guvohi bo‘lyapmiz. Tartibbuzarlik va davlat idoralariga hurmatsizlikni, hech bir jinoyatni, ayniqsa, odamlarning ishonchiga kirib qilinadigan firibgarlikni oqlab bo‘lmaydi. Har qanday firibgar qonun oldida albatta javob berishi shart…
Bu voqea fonida ayrimlar firibgarlarni “ishlagan odam xato qiladi-da” yoki “hozirgi zamonda manfaatsiz kim ishlaydi?” qabilida oqlashga urinmoqda. Keling, narsalarni o‘z nomi bilan ataylik: firibgarlik, shantaj yoki tovlamachilik jurnalistning ishidagi “xato” emas! Bu ongli ravishda sodir etilgan jinoyat. Xato bu maqoladagi imloviy xato yoki faktni noto‘g‘ri tekshirish bo‘lishi mumkin, lekin odamlarni aldab pul ishlash bu kasbiy faoliyatda “adashganlik” emas.
Ya’ni “hamma manfaat uchun ishlaydi” degan qarash o‘z kasbiga sadoqatli, halol jurnalistlarga nisbatan adolatsizlik va haqoratdir. Bir firibgarning qilmishi sababli butun boshli soha vakillarini “manfaatparast” deb tamg‘alashga hech kimning haqqi yo‘q.
Afsuski, bugungi “ommaviy linch” va noto‘g‘ri talqinlar natijasida jamiyatda halol jurnalistlarga nisbatan ham shubha va nafrat shakllanmoqda. Bunday qarashlarning shakllanishiga esa davlatning bosh qonunlari qo‘pol ravishda chetlab o‘tilayotgani sabab bo‘lmoqda, hali sud jarayonlari yakunlanmasdan xabarlar tarqatilishi, ma’lumotlar sizib chiqarilishi shu jumladan…
Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 26-moddasida “Jinoyat sodir etganlikda ayblanayotgan har bir shaxsning ishi sudda qonuniy tartibda, oshkora ko‘rib chiqilib, uning aybi aniqlanmaguncha u aybdor hisoblanmaydi”, deb belgilab qo‘yilgan. Jinoyat-protsessual kodeksining 23-moddasida “Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi uning jinoyat sodir etishda aybdorligi qonunda nazarda tutilgan tartibda isbotlangunga va qonuniy kuchga kirgan sud hukmi bilan aniqlangunga qadar aybsiz hisoblanadi”.
Nima uchun bu moddalar muhim?
Agar mana shu moddalarni mensimasak, jamiyatda “sudsiz hukm” chiqarish an’anaga aylanadi. Bu esa har qanday kimgadir yoqmay qolgan boshqa bir insonni, hatto u mutlaqo aybsiz bo‘lsa ham, ijtimoiy jihatdan yo‘q qilish mumkin deganidir. Nafrat zanjiri shunday ulanadiki, bugun aybdorga nisbatan qo‘llangan bu “virtual sazoyi quroli” ertaga mutlaqo aybsiz, yana bir shaxsga nisbatan ham qo‘llanilishi mumkin.
Adolat bu faqat aybdorni qamash emas, balki o‘sha aybdorning ham qonuniy huquqlarini hurmat qilishdir.
Xo‘sh, ijtimoiy tarmoqlardagi “aybdor, qamash kerak, battar bo‘lsin”, degan izohlar va ommaviy nafrat muhiti sud ishiga psixologik bosim o‘tkazmaydi deb kim ayta oladi?
Agar shaxs firibgarlikda ayblanayotgan bo‘lsa, tergov va sud faqat o‘sha iqtisodiy jinoyatga (dalillar, pul o‘tkazmalari, guvohlar) baho berishi kerak. Uning 14 yoshida uydan chiqib ketgani yoki shaxsiy hayotidagi boshqa tafsilotlar jinoyat tarkibini o‘zgartirmaydi, ya’ni jinoyatiga jinoyat qo‘shmaydi. Bizni tashvishga solayotgan jihat mana shu ma’lumotlarni tarqatishdan maqsad nima, qizni jamiyat nazarida “yomon ayol” yoki “tarbiyasiz” qilib ko‘rsatish orqali unga nisbatan nafrat uyg‘otishmi?
Sir emas, oxirgi vaqtlarda ayol kishi gumonlanuvchi yoki jabrlanuvchi bo‘lsa, uning xatti-harakatidan ko‘ra ko‘proq “axloqi” muhokama qilina boshlaydi. Bu ommaning diqqatini asosiy muammodan chalg‘itishning eng oson yo‘li emasmi? “U firibgarlik qilgan bo‘lishi mumkinmi”, degan savol qolib, “u 14 yoshida nima qilgan edi?” degan qiziqish birinchi o‘ringa chiqadi. Bu esa tergovning xolisligiga ta’sir qiladi.
Suratlari katta-katta qilib tarqatilayotgan, firibgarlikda gumonlanayotgan “Taftish.uz” jamoasi a’zolarining qilmishlari qonun oldida javobgarlikka sabab bo‘lishi shart. Lekin ularning shaxsiy hayotidagi eski xotiralarni kavlab chiqish bu adolat o‘rnatish emas, balki ommaviy tomosha ko‘rsatishdir.
Afsuski, ijtimoiy tarmoqlarda, ayniqsa, o‘zbek segmentida shaxsiy hayotni kovlash eng katta qurolga aylandi. Nega odamlarning e’tibori qizning o‘tmishiga qaratilmoqda, chunki bu qizni jismonan emas, aynan ijtimoiy shaxs sifatida “o‘ldirish” istagidir. Yosh qizning eshiklarni tepib kirishi va o‘zini baland tutishi umuman na etikaga, na haq-huquq talab qilishga kiradi, balki bunday harakat tizim xodimlari uchun haqoratdek tuyulgan bo‘lishi mumkin. Xo‘sh, qarshi reaksiya qanday bo‘ldi: “Sen bizni mensimadingmi, mana endi biz seni butun xalqqa kimligingni ko‘rsatib, sharmanda qilamiz” degan hujumni ko‘rish mumkin. Lekin masalaning ikkinchi, juda xavotirli tomoni bor. Biz huquqiy davlatda yashayapmizmi yoki o‘rta asrlarning “sazoyi qilish” maydonidami? Ilgari odamlar maydonda to‘planib kimnidir toshbo‘ron qilgan bo‘lsa, hozir bu ijtimoiy tarmoqlarga ko‘chdi. Inson aybi isbotlanmasdan turib, butun jamiyat tomonidan la’natlanmoqda. Keyinchalik internetdagi “tamg‘a” butun umr uning oilasi, farzandlari hech qanday aybi bo‘lmasa-da, ma’naviy tazyiq ostida qolishi hech kimni tashvishlantirayotgani yo‘q.
Nafrat tili
Jurnalistikada nafrat tili (hate speech) degan atama bor. Bu nafaqat ma’naviy tubanlik, balki jamiyatni ichidan yemiruvchi va huquqiy tizimni falaj qiluvchi xavfli quroldir. Ya’ni bizni ko‘proq xavotirga solishi kerak bo‘lgan yana bir holat bu jamiyatimizda gurillab yonayotgan nafrat tilidir. Bizni jinoyatchi bilan birga uni “yomonotliq” qilish uchun ishlab chiqilayotgan shunday usullar ko‘proq qo‘rqitishi kerak. Chunki fikri tez o‘zgaradigan va nafrat bilan boshqariladigan olomon bor joyda adolat qaror topmaydi!
Ijtimoiy tarmoqlarni kuzata turib jurnalistlar uyushmasiga nisbatan ham iddaolar yangrayotganini ko‘rish mumkin. To‘g‘ri, “Taftish uz” kabi nashrlarda professional jurnalistlar ishlamasdir, ular uyushma a’zosi bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli uyushma bu shaxslar uchun bayonot berishga majbur emas. Ammo gap boshqa narsada: jurnalistlar uyushmasi ijtimoiy tarmoqlarda avj olayotgan, inson qadr-qimmatini toptayotgan nafrat tiliga nisbatan o‘z munosabatini bildirishga haqli va majbur edi. Chunki nafrat tili tarqalayotgan joyda so‘z erkinligi emas, balki axloqsizlik boshlanadi.
Nafrat tili ob’yektivlikni o‘ldiradi. Odamlar nafratga berilganda, hatto eng oddiy dalilni ham ko‘rmay qoladilar. Aybi hali sudda aniqlanmagan gumonlanuvchilarga qarshi butun boshli “nafrat mashinasi”ning ishga tushirilishi noto‘g‘ri yo‘l. Odamlar ijtimoiy tarmoqlarda bir-birining go‘shtini yeyishga tayyor turishibdi. Endi hech kimga jinoyatning tafsilotlari qiziq emas, hammaga sharmandalik tomoshasi kerak. Endi hech kim qonun moddasini o‘qimaydi, balki hamma eng og‘ir haqoratni yozishda musobaqalashadi. Bunday muhitda esa xolislik va haqiqat orqa fonga o‘tadi.
Shaxsning aybini isbotlash o‘rniga, uning shaxsiy hayotini omma muhokamasiga tashlash bu olomonga “Mana, sizga qurbonlik, xohlagancha g‘ajing!” deyish bilan barobar.
Biz nafrat tili bilan jinoyatchilikni tugata olamizmi, yo‘q! Aksincha, biz shunchaki nafratga to‘la, shafqatsiz va qonun ishlamaydigan jamiyatni barpo etamiz. Bugungi “qurbon” kim bo‘lishidan qat’i nazar, uning shaxsiyatiga otiladigan har bir tosh aslida bizning huquqiy madaniyatimizga otilgan tosh emasmi? Ya’ni, bunday suyak tashlashlar orqali odamlarning ongi zaharlanmoqda – hamma o‘zicha sudya, hamma o‘zicha jazolovchi.
Nafratdan jirkanchlikkacha bir qadam
“Eng dahshati – ijtimoiy tarmoqlardagi muhokamalarning darajasi. Shu paytgacha gumonlanuvchi, jabrlanuvchi ayollar misolida biz jamiyatning naqadar chuqurlikka cho‘kayotganini ko‘rdik.
Insonning shaxsiy hayotini kovlash, ayol kishining nomusini eng past so‘zlar va axloqsiz sarkazm bilan toptash bu ma’naviy voyerizm, ya’ni birovning shaxsiy hayotini kuzatishdan lazzatlanishdir. Tasavvur qiling, shaxs tergov ostida, qo‘lida kishan, yuzida qo‘rquv va chorasizlik turganida uning shaxsiy hayotiga oid “axloqsiz” ma’lumotlarni kovlash omma uchun bir turdagi “ma’naviy ozuqa”ga aylanmoqda. Odamlar jinoyatni emas, balki “u kim bilan bo‘lgan ekan?”, “14 yoshida nima qilgan ekan?” kabi savollarga javob izlashmoqda. Bu xuddi birovning ichki kiyimini hammaning oldida yoyishdek gap.
Ma’naviy voyerizm xastaligiga chalinganlar o‘zlarining bu qiziqishlarini “adolat izlash” yoki “axloqsizlikni jazolash” niqobi ostida yashirishadi. Go‘yoki, ular jamiyatni tozalamoqchidek, lekin aslida ular shunchaki birovning shaxsiy hayotiga taalluqli “jirkanch” tafsilotlarni eshitish va muhokama qilish ishtiyoqida bo‘ladilar. Bunday insonlar o‘zlarining shaxsiy hayotidagi bo‘shliqni boshqalarning sharmandaligini kuzatish orqali to‘ldirishadi. “Men undan yaxshiroqman” degan soxta tuyg‘uni his qilish uchun kimnidir loyga botirishdan lazzatlanishadi.
Nega buni “jirkanch” dedik?
Chunki bu jarayonda insonning qadr-qimmati yo‘qoladi. Jinoyatchi jinoyati uchun jazolanishi kerak, lekin uning shaxsiyatini ommaviy ravishda “kuzatish” va “muhokama qilish” – bu jamiyatning ham ma’naviy jihatdan xastalanganidan dalolat beradi. Qaniydi bilganingizda edi: “Siz adolat istayotganingiz yo‘q, siz shunchaki birovning fojiasi, shaxsiy hayotidan veorizm tashxisi qo‘yilganlardek va ulardek yashirincha tirqishdan mo‘ralab lazzatlangandek lazzat olayapsiz.
Afsuski, birovning xatosi yoki shaxsiy suratlari tarqalganda, jamiyatning katta qismida o‘sha mashhur “tirqishdan mo‘ralash” instinkti uyg‘onayapti. Faqat ular devor ortida emas, monitor qarshisida o‘tirib, begonaning hayotini muhokama qilish orqali ruhiy lazzatga erishmoqdalar.
Bu jarayon shunchaki qiziquvchanlik emas, balki ruhiy kompensatsiyadir. Boshqaning “kir hayot”ini kovlash orqali inson ong ostida o‘zini pok va mukammal his qila boshlaydi: “Men unday emasman”, deya o‘z nafsini qondirib lazzatlanadi, o‘zidan faxrlanadi, “u o‘zi yaxshi odam bo‘lmagan ekan”, deya o‘z ichki komplekslarini boshqaning tanazzuli hisobiga davolaydi, go‘yoki hamma hakam. Biz birovning hayotini kalit tirqishidan kuzatishni “qiziqish” yoki axloqan tartibga chaqirish deb ataymiz, aslida esa bu o‘z ma’naviyatimizdagi bo‘shliqni boshqalarning ko‘rgiligi bilan to‘ldirishga bo‘lgan patologik ehtiyojdir. Bugungi kunda eng katta “kalit tirqishi” bu bizning lentamizdagi yangiliklar va birovning sha’nini muhokama qiluvchi guruhlardir.
Ma’naviy voyerizmning xavfli jihati shundaki, unda shaxsiy makon jismonan buzilmaydi, lekin ruhan tahqirlanadi. Ijtimoiy tarmoqlardagi har bir “sensatsion” xabar – bu jamiyat uchun ochib qo‘yilgan yangi bir kalit tirqishidir. Odamlar u yerga navbat bilan mo‘ralaydilar, lazzatlanadilar va so‘ngra “axloq” haqida ma’ruza o‘qib, uy-uylariga “tarqaladilar”.
Inson qanday jinoyat qilgan bo‘lmasin, u hali ham inson. Uning aybini sud belgilaydi, lekin kimdir uning to‘shagini, shaxsiy hayotini muhokama qilishga va uni haqoratlashga huquq berilgani yo‘q. Bunday nafratli va jirkanch izohlarni yozayotganlar aslida o‘sha jinoyatchidan ham ko‘ra xavfliroq axloqiy jinoyat sodir etmoqdalar. Biz jinoyatchilikka qarshi kurashamiz deb, o‘zimizning insoniyligimizni va madaniyatimizni yo‘qotib qo‘ymayapmizmi?
Jinoyatni qoralang, adolat qaror topib, qilmishlariga yarasha jazo olishlarini so‘rang, lekin mo‘ralab lazzatlanish uchun kalit tirqishi yoki devor yorig‘ini qidirishni bas qiling…
Barno Sultonova
Yurtimizda barcha kasb egalarining bayramlari – o‘qituvchilar, jurnalistlar, quruvchilar, shifokorlar mehnati ulug‘lanadigan kunlar bor. Masalan, uzoqqa bormaylik 1 aprel hazil kuni ham keng nishonlanadi: turli tadbirlar, televideniyeda kulguga bag‘ishlangan ko‘rsatuvlar, qiziqchilar bilan uchrashuvlar… Lekin 3 mart kuni ana shu barcha kasb egalari haqida kitob yozadigan, zamonni qog‘ozga muhrlaydigan, tarixni jimgina hujjatga aylantiradigan so‘z zargarlari kuni ekanini bilasizmi?
So‘z umid, tasalli beradi, tarixni muhrlaydi, kerak bo‘lsa tarbiya, jazo ham bo‘ladi. Asrlar davomida yozuvchilar va shoirlar o‘z davrining og‘rig‘ini, quvonchini, savollarini qog‘ozga tushirgan. Shu bois biz bugun antik mutafakkirlarning qo‘lyozmalarini o‘qiy olamiz, o‘tmishga sayohat qilamiz, o‘tgan asrning nafasini his etamiz.
Bu bayramning tarixi ham so‘z erkinligi bilan bog‘liq. XX asr boshlarida ingliz yozuvchisi Ketrin Douson adabiyot va jurnalistikada haqiqatni himoya qiladigan xalqaro klub tuzish g‘oyasini ilgari surdi. Shu tariqa PEN klubi tashkil etildi – nomi inglizcha poets (shoirlar), essayists (essenavislar), novelists (romannavislar) so‘zlarining bosh harflaridan olingan. 1921-yildan boshlab klubga Jon Golsuorsi rahbarlik qildi. Oradan 65 yil o‘tib, 1986-yil Nyu-Yorkda o‘tkazilgan tashkilotning 48-xalqaro kongressida 3 mart sanasi «Butunjahon yozuvchilar kuni» deb e’lon qilindi.
PEN klub – xalqaro yozuvchilar birlashmasi bo‘lib, uning Xartiyasida qayd etilganidek, u «har bir mamlakat ichida va barcha davlatlar o‘rtasida axborot erkinligi tamoyillarini himoya qiladi». A’zolar o‘zlari mansub bo‘lgan jamiyatlarda va imkoni boricha butun dunyoda so‘z erkinligini bostirishning har qanday shakliga qarshi chiqish majburiyatini oladi.
PEN klub tinchlik davrida senzuraning ixtiyoriy va asossiz qo‘llanilishiga qarshi turadi, matbuot erkinligini himoya qiladi. Tashkilot fikricha, insoniyatning siyosiy va iqtisodiy jihatdan yuksakroq tizimlarga intilishi erkin tanqidsiz amalga oshmaydi. Hukumat, boshqaruv organlari va siyosiy institutlarni erkin tanqid qilish taraqqiyot shartlaridan biri.
Shu bilan birga, erkinlik o‘z-o‘zini tiyishni ham talab qiladi. Shu sabab PEN klub a’zolari erkin matbuotning salbiy jihatlari – yolg‘on axborot, ataylab soxtalashtirish, faktlarni buzib ko‘rsatish yoki ularni siyosiy, guruhiy yoki shaxsiy manfaatlar yo‘lida biryoqlama talqin qilishga qarshi chiqishni o‘z zimmasiga oladi. Qarang, yozuvchilarning ishi faqat kitob yozish emas, balki taraqqiyot uchun o‘z so‘zi, aralashuvi bilan hissa qo‘shish ham ekan. Endilikda 100 dan ortiq mamlakatda 130 dan ortiq PEN markazlari faoliyat yuritadi. Butunjahon yozuvchilar kuni ko‘plab mamlakatlarda nishonlanadi. Ko‘pincha bu sanaga turli adabiy mukofotlarni topshirish marosimlari, mashhur adabiyot namoyandalarini taqdirlash, ommaviy mutolaalar, ijodiy uchrashuvlar, yangi kitoblar taqdimoti va boshlovchi yozuvchilar uchun mahorat darslari bag‘ishlanadi. Shuningdek, muallif va publitsistlar yig‘ini, seminarlar o‘tkazilib, yozuvchilik mehnati va adabiyotning yangi yo‘nalishlari muhokama qilinadi.
Masalan, uzoqqa bormaylik Rossiyada bu kun nisbatan yaqin yillardan beri nishonlanib kelinadi va u ko‘proq kasbiy bayram sifatida qabul qilinadi. Odatda sana tantanali va mazmunli tadbirlar bilan o‘tadi. Adabiy kechalar, konsertlar, seminarlar, anjumanlar, yozuvchi va publitsistlar yig‘ini tashkil etiladi. So‘z ustalari bir joyga jam bo‘lib, faqat tabrik eshitish bilan cheklanmaydi – adabiyotning buguni va ertasi haqida jiddiy suhbatlar qiladi.
An’anaga ko‘ra, shu kunda turli mukofot va adabiy sovrinlar topshiriladi. Konferensiyalarda yangi adabiy yo‘nalishlar muhokama etiladi, asarlarning kuchli va zaif jihatlari tahlil qilinadi. Ijodiy ko‘rgazmalar, tanlovlar o‘tkazilib, muayyan yo‘nalishda eng yaxshi deb topilgan mualliflar e’tirof etiladi.
Yozuvchilar kitobxonlar bilan uchrashadi, tajribasi bilan o‘rtoqlashadi, yangi nashrlar taqdimoti bo‘lib o‘tadi. Ommaviy axborot vositalarida adabiyotga bag‘ishlangan ko‘rsatuvlar efirga uzatiladi. Maktablarda ochiq darslar tashkil etiladi, muzeylarda adabiy ko‘rgazmalar va taqdimotlar o‘tkaziladi.
Xo‘sh, bu kun bizda qanday nishonlanadi? Ochig‘ini aytsam, deyarli bu kunning nishonlanishi bilan bog‘liq tadbirlar haqidagi ma’lumotlarni izlab topa olmadim. Boshqa mamlakatlardagidek, bugun kutubxonalarda, maktablarda har xil tadbirlar, uchrashuvlar o‘tkazilmas ekan.
2023-yil noyabrida Kvanjuda o‘tgan koreys tilli ijodkorlarning 9-xalqaro kongressiga taklif etilgan, dunyoning 70 davlatidan 500 nafar adib jamlangan yig‘inda o‘zbek adabiyoti haqida ma’ruza qilgan yozuvchilar uyushmasi a’zosi, iqtidorli jurnalist va yozuvchi Fozil Farhodning aytishicha, Koreyada PEN markazi faoliyati juda kuchli. Adiblar birlashgan, xalqaro aloqalar tizimli yo‘lga qo‘yilgan. Nobelga nomzod ko‘rsatish jarayonlarida ham shu markazlar faol ishtirok etadi.
– Koreyadagi olti kunlik tajriba shuni ko‘rsatdiki, adabiyotni yuzaga chiqaruvchi jarayon turli mukofotlar emas, balki uning atrofida birlashgan muhitdir, – deydi u bugungi kun haqida o‘z fikrlari bilan o‘rtoqlasharkan. – Bizda esa PEN markazi yo‘q, shu bois Butunjahon yozuvchilar kuni deyarli nishonlanmaydi. Balki bir-ikki xabar tarqalar, xolos. Bugun ham katta bayram emas, Yozuvchilar uyushmasida she’riyat kengashining yillik hisobot yig‘ilishini o‘tkazayapmiz. Agar xalqaro maydonga chiqishni istasak, avvalo shu yo‘llarni ochishimiz kerak. Yurtimizda Nobelga munosib adiblar bor, deb o‘ylayman. Lekin ularni dunyoga olib chiqadigan ko‘priklar kerak. Koreyada 500 nafar ijodkorni bir joyga jamlash oddiy ish emas. Bu adabiyotga munosabat. Bizda esa 3 mart sanasi deyarli nishonlanmaydi…
Darhaqiqat, keling, o‘sha ko‘priklarni bugundan, o‘zimizdan boshlab quraylik. Biz bugundan yozuvchilar kunini nishonlashni boshlashimiz, 3 mart kuni kimni va qanday tabriklash kerakligi haqida o‘ylashimiz mumkin. Buni bizga hech kim taqiqlamaydi. 3 mart sanasini an’anaviy ravishda nishonlashni boshlash orqali biz nafaqat adabiyotga, balki o‘zligimizga bo‘lgan munosabatni o‘zgartiramiz. Balki bugungi kichik tabriklarimiz, e’tiborimiz va sovg‘alarimiz kelajakda yurtimizda yangi adabiy muhitning shakllanishiga, xalqaro PEN markazlarining ochilishiga va o‘zbek ijodkorlarining dunyo minbarlarida baralla so‘z aytishiga turtki bo‘lar.
Yozuvchi deganda faqat kitoblari minglab nusxada chop etilgan mashhur adibni tushunish shart emas. Qalam tutgan, so‘z bilan ishlaydigan har qanday inson – yangi boshlagan muallif ham, she’r yozayotgan talaba ham o‘zini bu bayramga daxldor deb his qilishi mumkin.
So‘z ixlosmandlarini tabriklashning eng chiroyli yo‘li, balki ularga bag‘ishlab she’r yozishdir, balki klassik yo‘l kitob sovg‘a qilish ham mumkin. Kitob barcha zamonlarning eng munosib tuhfasi.
Butunjahon yozuvchilar kunini nishonlash uchun qimmatbaho restoran yoki rasmiy minbarlar ham shart emas. Ba’zan ijodkor uchun eng katta sovg‘a uning mehnati qadrlanishini his qilishdir. Agar siz ijod ahliga yaqin bo‘lsangiz, quyidagi kichik, ammo ma’noli qadamlarni tashlashingiz, ya’ni sevimli muallifingizning asaridan bir parchani ijtimoiy tarmoqlarda ulashishingiz va uni belgilab tashakkur aytishingiz mumkin.
Agar biror tanishingiz ijod bilan shug‘ullansa, unga shovqindan xoli, shinamgina qahvaxonada bir soatlik «ijodiy tanaffus» sovg‘a qiling.
Yangi boshlagan yosh qalamkashning ilk mashqlarini tinglang. Tanqid emas, «Senda iste’dod bor, to‘xtama!» degan bir og‘iz so‘z ba’zan eng katta mukofotdan ham kuchliroq ta’sir qiladi.
Butunjahon yozuvchilar kuni nafaqat mashhur adiblarni, balki qo‘liga qalam tutib, dunyoni yaxshiroq qilishga intilayotgan har bir insonni qo‘llab-quvvatlash uchun imkoniyatdir. Biz bugun 3 martni bayram sifatida qabul qilsak, ertaga jamiyatimizda So‘zning qadri baland bo‘ladi.
Barno Sultonova
XXI-asrning birinchi choragi ya’ni 2001-2025-yillarda adabiyot olamida, umuman kitobga bog‘liq sohalarda qanday yangiliklar bo‘ldi?
Avvalo kitoblarning shakli o‘zgardi — elektron kitoblar va audio kitoblar paydo bo‘ldi. Endi kutubxonaga qatnab kerakli kitobni izlash muammosiga barham berildi. Chunki, istalgan kitobning elektron ko‘rinishi yaratildi. Elektron qurilmalar mutolaani juda osonlashtirib yubordi. Audio kitoblar esa insonlarga harakat paytida ham mutolaa qilish imkonini yaratdi.
Muallifga erkinlik berildi. Shoir va yozuvchilar endi avvalgidek nashriyotga qaram bo‘lmay qoldi. Ular o‘z saytlarini, ijtimoiy tarmoqlarda blog va sahifalarini yuritib, ijodini ommaga olib chiqa boshladilar. Yozuvchiyu shoirlar nashriyotlar yordamida asarlarini e’lon qilib, avvalgidek noyob, sirli muallif emas, kontent yaratuvchiga aylandilar.
Kitob terapiya yo‘lga qo‘yildi. Kitob “san’at”dan tashqari terapiya – davolovchi hamda motivator vazifasini ham bajara boshladi. Mualliflar ilmiy-ommabop, psixologik va biznes mavzusidagi kitoblar bilan odamlarga ta’sir o‘tkaza boshladilar.
Multimediali kitoblar ommalashdi. XXI asrda nashriyotlar bolalar uchun ovozli, interaktiv kitoblar chiqara boshladilar. Va mazkur kitoblarning ichidagi animatsiyalar va har xil o‘yinlar bolalarni kitobga qiziqtirishda muhim rol o‘ynadi.
Yaxlit janrlar kamayib, ularning aralashmalari paydo bo‘ldi. Masalan: Roman esselar, hujjatli badiiy asarlar, tarixiy fentezilar yaratildi.
Shuningdek, distopiya, grafik roman, manga, LitRPG (o‘yinlar ichida kechadigan asarlar), iqlim o‘zgarishi haqidagi asarlar, muxlislar yozgan asarlar kabi yangi janr va oqimlar ham vujudga keldi.
Yirik asarlar qisqartirildi va yangi mutolaa turlari paydo bo‘ldi. Chunki yostiqday romanlar endi zamonaviy kitobxon uchun zerikarli bo‘la boshladi. Vaqtni tejash uchun esa yirik romanlarning qisqartirilgan nasriy bayonlari yaratildi. Zamonaviy mualliflar 50 betlik romanlar, epizodik hikoyalar yozishmoqda.
Shuningdek, tez o‘qishning yangi yo‘llari kashf etildi. Shoshqaloq o‘quvchi vaqtini tejash uchun vertikal o‘qib, bir oyda 20 talab asar tugatayapti.
Yevropa kutubxonalaridagi “tirik” kitoblar paydo bo‘ldi. Masalan Daniyadagi kutubxonalardan biri “tirik kitoblar”dan iborat. Bunda siz kutubxonaga kirib mavzuga qarab bironta odamni tanlaysiz, u esa sizga o‘z hayotidan qiziqarli hikoyalar so‘zlab beradi. Bu kabi “tirik kitoblar” qisqa vaqt ichida Yevropada ommalashdi va hozirgacha faoliyat yuritib kelmoqda.
Eng mashhur elektron kitob do‘koni Amazon o‘z faoliyatini 1990-yillarda boshlagan bo‘lsa-da, XXI boshida ommalashdi. Natijada, butun dunyoga bosma va elektron kitoblar sotish orqali katta natijalarga erishdi.
2018-yilga kelib O‘zbekistonda ham Amazondan ilhomlanib Asaxiy Books elektron kitob savdosini yo‘lga qo‘ydi.
Birinchi internet bloglar 1990 yillarda tor doirada yaratilgan edi, XXI-asrning boshlarida esa faollasha boshladi. 2004 yilda Facebook, 2010 yilda Instagram, 2013-yilda yesa Telegram platformalari ishga tushgach kitob bloglarini yurituvchilar ko‘paydi.
Sun’iy intellekt XXI-asrning birinchi choragidagi eng katta kashfiyot bo‘ldi. Chunki uning ommalashishi tufayli barcha sohalarning ish sistemasi o‘zgardi. SI adabiyot va kitoblar dunyosiga ham ta’sir o‘tkazmay qolmadi. Masalan: SI yordamida hikoya, qissa, roman yozish, tarjima qilish, rasm va illyustratsiyalar chizish osonlashib ketdi.
Hatto ilmiy ishlardagi murakkablik ham SI oldida ojiz qolmoqda.
Temur Tangriberganov
“Qoraqalpog‘iston Respublikasini 2026 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish va kelgusi yillar uchun mo‘ljallangan dasturlarni tasdiqlash to‘g‘risida”gi Prezident qaroriga ko‘ra, 2026 yil 1 apreldan ma’muriy boshqaruv jihatdan Nukus shahri tarkibiga kiruvchi “Qaratau” va “Bestobe” mahalla fuqarolar yig‘inlari aholisiga davlat maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bola ta’minoti uchun ota-onalar to‘loviga 50 foiz kamaytiruvchi koeffitsiyentlar qo‘llaniladi.
Shuningdek, maydoni 5 ming kvadrat metrdan yuqori bo‘lgan savdo komplekslari va mehmonxona (joylashtirish vositalari) xizmatlari bo‘yicha mazkur hududda faoliyatini amalga oshirayotgan tadbirkorlarga 2027 yil 1 yanvardan 2040 yil 1 yanvarga qadar yer solig‘i va mol-mulk solig‘i stavkalari 90 foizga kamaytirilgan holda qo‘llaniladi.
2028 yil 1 yanvarga qadar:
Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududida joylashgan tijorat banklarining balansida bo‘lgan mol-mulk ob’yektlari bozor narxida qayta baholanib, 10 yil davomida foizsiz bo‘lib-bo‘lib to‘lash sharti bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri realizatsiya qilinadi;
realizatsiya qilingan mol-mulk ob’yektlari bo‘yicha tuzilgan oldi-sotdi shartnomalariga muvofiq to‘lovlar 6 oy ichida to‘liq to‘langanda shartnoma qiymatining 25 foiziga teng miqdorda chegirmalar beriladi.
Mario Pyuzoning nomi ko‘pchilikka, xususan, o‘zbek kitobxonlariga yaxshi tanish. U dunyo miqyosida mashhur «Cho‘qintirgan ota» romanining muallifi hisoblanadi.
Yaqinda ushbu muallifning «So‘nggi don» nomli kitobi nashrdan chiqdi. Unda aynan «Cho‘qintirgan ota» epopeyasidagi sulola haqida, ammo o‘ttiz yil keyingi kechmishlar xususida hikoya qilinadi.
Keksa don o‘z avlodiga qonunga itoatkor boylarning baxtli taqdirini baxshida etishni o‘ylagan edi. Biroq o‘ttiz yillik voqealar birdan qonli aks-sado berib, o‘zaro ziddiyatlar kelib chiqadi. Vaziyat qaltis tus oladi va buni faqat don bartaraf etishi mumkin. Lekin qay tarzda: qon to‘kibmi yoki tinch yo‘l bilanmi? Bu butun boshli xonadonning xuni, axir…
Sevgi-muhabbatning fojiali intihosi, dushmanlar nizosi, dahshatli muhoraba, qonli intiqom, pul va mol-dunyo vasvasasi uzoq yillik adovatga olib keladi. Bularning hammasiga esa o‘ylanmay qilingan mudhish xato sabab bo‘ladi.
Elektron retsept tizimi joriy qilinishi bilan ijtimoiy tarmoqlarda katta bahs-munozaralar paydo bo‘ldi.
Ba’zi bemorlar surunkali kasalligi tufayli doimiy ravishda qabul qiladigan dorilari ham endilikda retsept asosida beriladigan dorilar ro‘yxatiga kiritilganidan norozi.
To‘g‘ri, biz dorini osongina qabul qilamiz. Ammo u noto‘g‘ri ichilsa — oshqozon, yurak, jigar, ichak va gormonlar tizimini asta sekin yemira boshlaydi.
21 yillik tajribaga ega farmatsevtika eksperti va endokrinolog Gavhar Muxiddinova bilan bo‘lgan intervyuda elektron retsept, antibiotiklar, gormonlar, insulin, disbakterioz va hatto anafilaktik shokgacha olib kelgan real holatlar haqida ochiq suhbatlashdik.
Gavhar Muxiddinovaning so‘zlariga ko‘ra, elektron retsept tizimi dorilarni nazorat qilish va noto‘g‘ri foydalanishni kamaytirish maqsadida joriy etildi.
«Bemor o‘zboshimchalik bilan dori ichsa, natija jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin,» — deydi u.
Shu jumladan:
Antibiotiklar oshqozon va ichak mikroflorasiga salbiy ta’sir qilishi mumkin.
Gormonal preparatlar va insulin noto‘g‘ri qabul qilinsa, qalqonsimon bez va umumiy gormon tizimiga zarar yetkazadi.
Disbakterioz va anemiya ko‘pincha noto‘g‘ri yoki ortiqcha dorilar oqibatida yuzaga keladi.
Ba’zi bemorlar esa o‘zboshimchalik bilan dori qabul qilish oqibatida anafilaktik shok holatiga duch kelgan.
Ekspert elektron retsept tizimini aynan shu xavfli dorilarni nazorat qilish uchun samarali vosita sifatida baholaydi.
Uning ta’kidlashicha, har bir dori muayyan vaziyat va bemor holatiga mos ravishda individual tanlanishi kerak.
Shuningdek, Gavhar Muxiddinova, qimmat dorilar har doim ham foyda beradimi yo‘qmi, uning analoglaridan farqi nimada ekanligini ham aniq tushuntirib berdi.
Elektron retsept tizimi ba’zi bemorlar tomonidan shikoyatlar va ayrim noqulayliklarni keltirib chiqarishi mumkin, ammo uning asosiy maqsadi — bemor xavfsizligini ta’minlash.
Bu suhbatni nafaqat bemorlar, balki, shifokorlar ham ko‘rishi tavsiya etiladi.
“shashka”, drift va poyga videolariga qarshi choralar kuchaytiriladi
Zulfiya mukofoti sovrindorlari ro‘yxati e’lon qilindi
Buyuk Britaniya Ummondagi Britaniya fuqarolari uchun evakuatsiya reyslarini charlagani sababli Yaqin Sharq bo’ylab ish tashlashlar davom etmoqda
-
Siyosat5 days agoSaida Mirziyoyeva Toshkent transport tizimini modernizatsiya qilish boshlanganini maʼlum qildi
-
Dunyodan4 days ago
Prezident Tramp oʻzining eski “hiylasini” takrorladi
-
Jamiyat4 days ago10:10 “Hovlimizda doim bahor” – angrenlik qulupnaychi
-
Jamiyat4 days ago
55 metrli shokoladli poyezd Ginnesning rekordlar kitobiga kiritildi
-
Jamiyat4 days ago1200 dollarga “prava” olib berishni va’da qilgan shaxs ushlandi
-
Jamiyat5 days agoToshkent viloyati bog‘chalaridagi ommaviy zaharlanish bilan bog‘liq ishda 11 kishi sudlanmoqda
-
Iqtisodiyot2 days agoYanvarda tashqi savdo aylanmasi 1,3 mlrd dollarga oshdi
-
Siyosat5 days agoO‘zbekiston va Paragvay savdo va sarmoyaviy aloqalarni kengaytirish masalalarini muhokama qildi